A N N A L E S ACADEM1AE RHENO-TRA1ECTINAK , Ann. CIDIOCCCXXXIV CIOIDCCCXXXY. A N N A L E S ACADEMIAE RHENO-TRAJECTIXAE , Ann. CIMDCCCXOLIV cwracccxxiv. HERMANNO JOHANNO ROYAARDS , RECTORE ACADEMIAE MAGNIPICO, J.L.C. SCHROEDER VAN DER KOLK, SENATUS ORAPHIARIO. TRAIECTI AD RHENVN, APUD IOANNEM ALTHEER, ACADEMIAE TYPOGRAPHUM. MDCCCXXXTI. HOC ANXAHUM FOLVMINE CONT1NENTUR: Nomina Professorum et Lectorum in Accu- demia Rheno-Traiectina. I. Quaestiones ad certamen literarium A. cioiocccxxxiv. propositae. J. II. Series lectionum habendarum. J. III. Series disputationum publice et privatim defensarum* j, IV. Solennia. j. V. HERMANNI IOHANNI ROYAARDS, O ratio. IV Responsiones ad quaestiones propositas: NICOLAI VAN WWK , ad quaestionem Theo- logicam. ABRAHAMI DE PINTO, ad quaestionem Ju- ridicam. GUALTERI RoBBERTI VAN HoEVELL, ad quaestiofiem Literariam. JOHANNI EVERHARDI VAN DER TRAPPEN, ad quaestionem Matheseos et Philoso- phiae Naturalis, A N N A L E S ACADEM1AE RHENO-TRAIECTINAE, Ann. cioracccxxxiT CIDIDCCCXXXV. $. i. Inde a die xxvi. m, Martii A. cioiocccxxxrv, usque ad diem xxvi. m. Martii A. cioiocccxxxv, in Academia Rheno-Traiectina docuerunt THEOLOGIAM. IODOCCJS HERINGA, E.F. GABRIEL VAN OORDT, konorifice et ex voto suo dimissiiS) HERMANNUS BOUMAN, HERMANNUS IOHANNUS HOYAARDS, h. t. dead, Rector ? VI 1URISPRUDENTIAM. HERMANNUS ARNTZENIUS, IANUS PUCHARDUS DE BRUEYS , CORNELIUS ADRIANUS TAN ENSCHUT, ADRIANUS CATHARINUS HOLTIUS, IANUS ACKERSDYCK , Prof. Extraord. MEDICINAM. IANUS BiiEULAND , propter aetatem sep- tuagenarian, honorifice rude donatus , NlCOLAUS CoRNEIiIUS DE FREMERY , BERNARDUS FRANCISCUS SUERMAN, IANUS ISAACUS WOLTERBEEK, IACOBUS LUDOVICUS CONRADUS SCHROEDER VAN DER Koiiic , h. t. SenatusAcad. Gra- phiarius. PHILOSOPHIAM THEORETICAM ET LITERAS HUMANIORES GuiLIELMUS VAN HfiUSDE , ANTONIUS VAN GOUDOEVER, IACOBUS CORNELIUS SWYGHUISEN GROENE- \VOUD , LUDOVICUS GERARDUS VISSCHER, Prof. Extraordiriarius. Til MATHESIN ET PHILOSOPHIAM NATURALEM NICOLAUS CORNELIUS DE FREMERY, GERARDUS MOLL, IOANNES FRIDERICUS LUDOVICUS SCHROD> IANUS KOPS, THEODORUS GERARDUS VAN LIDTH DE JEUDE, PETRUS IOANNES ISAACUS DE FREMERY, Prof. Extraord. RlCHARDUS VAN REES , CORNELIUS ADRIANUS BERGSMA , Prof, Extraord. LECTORES SAMUEL NYHOFF, Linguae Graecae 9 GERARDUS DORNSEIFFEN, Lit er arum Hu- jnaniorum , CAROLUS THOMPSON, Literarum Anglica- rum , IUSTUS HENRICUS KOCH, Linguae Germa- nicae , GEORGIUS CAROLUS VERENET, Literarum Gallicarum. MAGISTER ACADEMICUS L AMDERTUS DE FRANCE , Artis Gladiatoriae. VIII Ad certamen literarium, singularum disci- plinarum studiosis in Academiis et Athenaeis patriis, propositae sunt hae quaestiones; QUAESTIO THEOL06ICA. Laudetur et a vituperatione defendatur institutum, quo, in re format is patriae nostrae coetibus , doctrina Christiana, du- ce Catechesi Palatind, exponitur. qUAESTIO JURIDICA. Exponatur et ad examen revocetur lo- cus Codicis Civilis de causa obligationis, QUAESTIO MEDICA. Quid disputaverunt veteres et recentio- res obstetricatores de placenta in utero incarcerata ej usque origine et causis ? Quaenam est ejus vera Diagnosis? Quae tandem optima curandi ratio? QUAESTIO LITERARIA. Flavii Joseph! vita. Quateftus per vitae opportunities ad conscribendatn Historiam atque Antiquitatem Hebraicam idoneus fuit? Quid pronuntiandum de Us, quae hujus Scriptoris auctoritati obstare dicuntur. qUAESTIO BOTANICO-OECONOMICA. Quaeritur: historia SOLANI TUBEKOSI L. huj usque plantae descriptio botanica, cul~ turae modus et varius usus oeconomicus. QUAESTIO PHYSICA. Ex Us praecipue quae nostro temp ore de effectu luminis detecta suni, dijudi- cetur quaestio, utrum theoria emissionis an undulationis luminis verosimilior sit habenda ? $. 111. Lcctionum in Academia Rheno-Traiectina, inde a die vm Septembris A CIDIDCCCXXXIV, usque ad ferias aestivas A. cioiocccxxxv, a Profcssoribus et Lectoribus habendarum, haec fuit formula : In FACULTATE THEOLOGICA. Theologiae Naturalis Historiam tradet H.BOUMAN, diebus lunae et martis , hora X. Historiam Ecclesiae Christianae ^ inpri- mis antiquam ; una cum Historic* dogmatum Christianorum antiqua, tradet H. I. ROY- AARDS, diebus lunae et martis, hora XI, et die mercurii , hora II. lus Ecclesiaslicum hodiernum Belgicum , potissimum internum^ duce corapendio suo (Hedend. Kerkregt bij de Hervormden in Nederland. Utr. bij J. ALTHEER 1834.) in- tcrpretari perget H. I. ROYAARDS, die io- vis, hora I. IDisquisitionibus de Historia Eccl. Chr. 9 probation! academicae praeviis, vacabit ILL ROYAARDS, die iovis", hora 11. XI Criflces Veteris ac Novi Focderis jnitia tradet H. BOUMAN, die mcrcurii, hora IX. Utriusque Foederis Hermeneuticam ex- poncre perget II. BOUMAN, dicbus iovis et veneris, horaX. Sclecta Feteris Foederis loca, collata inter- pretatione Alexandrind , illustrabit H. BOU- MAN, diebus iovis et veneris, hora IX. Ultimas J. C. Orationes et Paulli Epistolas ad Thessalonicenses interpretabitur II. BOU- MAN, diebus lunae et martis, hora IX. Theologiam dogmaticam docebit I. HE- RINGA, E. F. diebus lunae, martis, iovis et veneris , hora XII. Collocutionibus de Theologia populari vacabit I.HERINGA, E.F. die iovis, horis vespertinis a VII. ad IX. Disquisitionibus , cum provectioribus insti- tuendis, probationi ecclesiasticae praeviis, va- cabit I. HER INGA, E. F. die mercurii, ho- ra XII. Ethicam Christianam docebit H. I. ROY- AARDS, diebus lunae, martis et mercurii, hora I. Repetitorio de Ethica Christiana , Cum futuris S.Ministerii Candidatis instituendo, va- cabit H. I. ROYAARDS , die martis, hora II. XII Praeccpia homiletica tradct I. HERIN- GA, E.F. diebus lunae et iovis, hora VIII. Exercit at tones or at arias sac r as modera- bitur I.HERINGA,E.F. die raercurii, ho- ra X. Officia doctorum (t antistitum In Eccle- sia Christiana cxponet I. HER1NGA , E. F. diebus martis et veneris , hora VIII. Puerorum doctrinae Christianae initiis eru- diendorum exercitationem instituet I. HERIN- GA, E.F. die veneris, hora XI. Commilitonibus , orationes habentibus sa- cras, praesides aderunt I.HER1NGA, E.F. die martis, hor^ I. H. BOUMAN, die lu- nae, hora I. et H. I. ROYAARDS, die ve- neris, hora I. Publicis disputandi excrcitationibus prae- erunt alternatim , die mercurii , hora I. I. HE- RINGA, E.F., H. BOUMAN et H.I. ROY- AARDS. G. VAN OORDT , etsi suo rogatu honori- fice a Rege dimissus est, libentissime taraen sua officia et consilia, quoad eius fieri possit, offert commilitonibus. Orationes sacras ha- bentibus praeses aderit, diebus et horis, et sibi et commilitonibus opportunis. XIII In FACULTATE IURIDICA, docebunt Institutions H. ARNTZENIUS , dicbus martis, mercurii, iovis ct vcncris, hora IX. Pandectas, Wcstcnbcrgio ducc, H. ARNTZENIUS, diebus martis, mercurii, io- vis ct vcncris, hora X. lus Belgicum , ad ductum linearum lur. Civ. Holland, descriptarum a CL N. Smal- lenburg, I. R. DEBRUEYS, diebus lunae, martis, mercurii, iovis ct veneris, hora I. Encyclopaedia, iuris I. R. DE BRUEYS 9 diebus lunae, hora X, mercurii et veneris, hora XI. Elejnenta Oeconomiae politicae I. R. DE BRUEYS, diebus lunae, martis et iovis, ho- ra XL lus Naturae C. A. VAN ENSCHUT, die- bus martis, mercurii et veneris, hora X. lus Publicum et Gentium C. A. VAN EN- SCHUT, diebus mercurii et veneris , hora XI, ct martis, hora IX. lus Criminale universum et Belgicum C. A. VAN ENSCHUT, diebus mercurii, io- vis et veneris , hora IX. Historiam Iuris Romani privati ad Con- stantinum, secundum sua Lineamenta , (quac XIV prostant apud Academiae Typographura) A. C. HOLTIUS, diebus lunae et veneris, hora I, die saturni , hora X. lura Mercaturae et Maritima^ e Gallo- Franco Codice et cum luris Belgici compara- tione, A. C. HOLTIUS, diebus martis , mer- curii et iovis, hora X. Exegeticas lectiones de selectis luris Roma- ni locis habebit A.C. HOLTIUS, diebus lu- nae et veneris, hora IX. Ilistoriajn gentium recentiorum politi- cam I. ACKERSDYCK, diebus lunae, raer- curii et veneris , hora I. Rerumpublicarum , inprirnis patriae , no titiam I.ACKERSDYCK, diebus martis, io- vis et saturni, hora XII. Disputandi exercitationibus , alternis heb- doraadibus, praeerunt Professores in facultate luridica. In FAGULTATE MEDICA, docebunt Anatomiam I. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK, quater per dierum hebdomadem , hora IV. Physiologiam I. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK, diebus lunae, martis, mercurii et iovis, hora VIII. matutina. XV Anatomiam Pathologicam , bis per dicrura hebdofliadem, I. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK, hora Auditoribus commodcL Dissectionibus Cadaver urn Anatomicia , opportune anni tcmpore instituendis , prae- crit quotidie L L. C. SCHROEDER VAN PER KOLK. Pathologiam exponet B. F. SUERMAN, ler per dierum hebdomadera , hora IX. Doctrinam de cognoscendis et curandis hominummorbis 1. 1. WOLTERBEEK, qua^ tcr, hora XII. Therapiam generalem et apparatum me- dicaminum , exponet 1. 1. WOLTERBEEK , quater, hora L Pharmaciam , vernaculo sermone, N. C. BEFREMERY, diebus lunae et martis, hora II. Examen aegrotantium et Semeioticam , 1. 1. WOLTERBEEK, in Nosocomio Acade- mico, hora X. Institutionibus Clinicis morborum inter- norum vacabit 1. 1. WOLTERBEEK , singu- lis diebus, in Nosocomio Academico. Praxin chirurgicam tradet B.F. SUEPi- MAN, quater per dierum hebdomadem, ho- ra VIIL Operationes chirurgicam dcmonstrabit XVI B.F. SUERMAN, tempore hyemali, qua- ter per dicrum hebdomadem , hora V. Institutionibus in arte chirurgicaj quo- vis die , vacabit B. F. SUERMAN, Theoriam artis obstetriciae 1. I. WOL- TERBEEK, die martis, iovis et veneris, ho- ra IX. Institutionibus obstetriciis , in primis pr act ids , in Nosocomio habendis vacabit LI. WOLTERBEEK. Medicinam Forensem tradet N. C. DE FREMERY, diebus mercurii et saturni, ho- ra VIII. Disputandi exercilationibus , alternis heb- domadibus, Professores in Facilitate Medica praeerunt. I. BLEULAND , licet propter aetatem ho- norificerudedonatus, comrailitonibus , qui ex- plicationein accuratiorem speciminum Anato- micorum et Pathologicorum in Museo prae- sentium desiderabunt , sua officia , quantum valetudo permittet, offert. In FACULTATE PHILOSOPHIAE THEO- RETICAE ET LITERARUM HU^ MANIORUM, docebunt Logicam-i atque Anthropologiam I. F. L. xvn SCHR6DR f die lunac atque saturni, ho- ra IX. Doctrinam Morum atque nonnulla loca doctrinae Metaphysicae L F.L. SCHRODER, diebus iovis et veneris, bora II. Literas Latinas A. VAN GOUDOEVER, diebus martis, iovis, veneris et saturni, ho- ra XL interpretando cum Ciceronis libros de oratore , turn Selecta Tibulli et Propertii car- mina. Antiquitatem Romanam A. VAN GOUD- OEVER , diebus martis, mercurii, iovis et veneris, hora X. Exercitationes Paedagogicas moderabitur A, VAN GOUDOEVER, die mercurii hora I. et die saturni hora XII. Literas Graecas tradet PH. G.VANHEUS- DE, interpretando cum Symposia Plat onis y adiunclis Quaestionibus Platonicis y turn He- rodoti libro VI11. die lunae, hora XI, et diebus raartis, iovis et veneris, hora I. Literas Hebraicas I. C. SWYGHUISEN GROENEWOUD, cum interpretanda Gram- matica, turn eius^ ut ct Syntaxeos usu in legendis quibusdam V. F. capitibus historicis nionstrando, diebus lunae, iovis et veneris, hora II, martis, hora I. Literas , cum sJramaeas ., turn Arabicas, * * XVIII I. C. SWYGHUISEN GROENEWOUD , die- bus mereurii, hora VIII. et veneris, hora I. Antiquitatem Hebraicam I, C. SWYG- HUISEN GROENEWOUD, diebus lunae, martis, iovis et veneris, hora VIII. Caeterum provectiorum commilitonura de- sideriis, diebus iovis, hora I. quoad potent, satis facietlibentissime, I. C, SWYGHUISEN GROENEWOUD. Uistoriam gentium^ praesertim orienta- Hum, PH. G. VAN HEUSDE, diebus lunae, martis, iovis et veneris, hora XII. Uistoriam humanitatis , e gentium his- torid ductam, PH. G. VAN HEUSDE , diebus mercurii, hora XI. et XII. JLiteras Belgicas et literarum Belgica~ rum Historiam L. G. VISSCHER , diebus lunae, martis, mercurii et veneris, hora X. Praecepta Styli bene Belg* tradet L. G. VISSCHER, diebus martis, mercurii et ve- neris, hora VIII. Historian Patriae L.G. VISSCHER, die- bus lunae et martis, hora XL iovis et saturni, hora X. Poet arum principum Belg. selecta loca L.G. VISSCHER, diebus iovis et veneris, hora IV. Antiquiiatem Germanicam exponere per- XIX get L.G.VISSCHER, dicbus raartis et mer- curii, hora IV. Disputandi exercitationibus Sermone ver- naculo habendis, praeerit, alternis hebdoma- dibus, die lunae, hora IV. L.G.VISSCHER. Disputandi exercitationibus praeerunt, al- ternis hebdomadibus , die .saturni hora I, al- ternatim PH. G. TAN HEUSDE et A. VAN GOUDOEVER. In FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE NATURALIS, docebunt Elementa Matheseos, I. F. L. SCHRO- DER, diebus martis, mercurii, iovis et vene- ris, hora IX. Stereometriam , Trigonometriam Sphae- ricam , ddhibitam ad Astronomiam Sphae- ricam et Geographiam Matliematicam I. F. L. SCHPiODER, die veneris atque saturni, hora VIII. Collocutionibus de ratione docendi disci- plinas Mathematicas vacabit I. F. L. SCHRO- DER, hora postea indicanda. Geometriam describentem R. VAN REES , diebus mercurii ct saturni , hora IX Calculum dlfferentialem et integralem * * R. YANKEES, diebus lunae, martis, iovis et veneris, hora X. Mechanicam analyticam R. YANKEES, diebus lunae, martis, iovis et veneris, hora IX. Physicam experimentalem G. MOLL , die- bus lunae, martis, iovis et veneris, hora I. j&stronomiae primas notitias G.MOLL, diebus lunae, martis, iovis et veneris, ho- ra IX. vel alia, auditoribus magis commoda. jistronomiam theoreticam et practicam G.MOLL, iisdem diebus, hora III. Elementa Hydrotechniae , ad praesentem conditionem Patriae adplicata, si sufficiens numerus auditorum adsit, belgico sermone, exponet G. MOLL , hora deinceps indicanda. Chemlam generalem et applicatam N. C. DE FREMERY, diebus lunae, martis, mer- curii et iovis, hora XII. Elementa Chemiae Regni organici P. J. I. DE FREMERY, diebus veneris et saturni, hora XII. Chemiam artibus adhibit am P. J. I. DE FREMERY, die martis, hora pomeridiana YI-VIII. lis, qui instituendis operationibus chemicis operam dare cupiunt, praeerit P. J. I. DE FREMERY, die saturni, hora IX. ad XI. Botanicam et Physiologiam plantar urn XXI I. KOPS, diebus lunae, raartis, mercurii et iovis, hora X. Botanicam Historiam plantarum medici- nalium et oeconomicarum C. A. BERGSMA, diebus lunae ct vencris , hora IX. Anatomiam plantarum C. A. BERGSMA , diebus et horis auditoribus commodis. Excursionibus botanicis singulis hebdo- madibus praeerit C. A. BERGSMA. Historiam naturalem Mammalium , A- vium , Reptilium et Piscium exponet TH. G. VAN LIDTflDB JEUDE , diebus lunae ct mar- tis, hora XL Caeterorum autem anima- Hum, vertebris carentium^ historiam^ du- ce V. Cl. I. van d'er Hoe v en, die mercurii, eadem horS. Anatomiam comparatam tradere pcrget TH. G. VAN LIDTHDE JEUDE, die saturni, hora I. Mineralogiam et Geologiam N. C. DE FREMEPiY, diebus iovis et veneris, hora XI. Oeconomiam ruralem I. KOPS, bis per die- rum hcbdomadem , diebus auditoribus commo- dis , in Museo rcgio instrumcntorum ruralium* Disputandi exercitationibus , die saturni , ho- ft\ I , altcrnatim praeerunt Professores in Fa- cultate Matheseos et Philosophiae Naturalis, singuli in partibus sibi demandatis. XXII G. DORN SEIFFEN, Lit. Human. Lec- tor , diebus lunac ct iovis , hora V. , Gram- maticam Graecam exponet; iisdcm diebus hora VI., aut alia, auditoribus magis com- moda , de rhythmica ratione , tarn in Grae- corum, quam Latinorurn poetarum car- minibus, aget. I. H, KOCH, Linguae Germanicae gram- maticam et historiam literariam interpretabi- tur, hora auditoribus commoda. Literas francicas tradet G. C VERE- NET, diebus lunae et iovis, hora V. Literas Anglicas tradet C.THOMPSON, diebus lunae et iovis, hora IV. L. DE FRANCE , A cademicus gladiator iae artis Magister , quotidie aptum et elegantem gladii usum docebit. Bibliotheca 4 cade mica, diebns lunae, mart is, iovis et veneris, ah hora I, in II ; diebus mercurii et saturni ab hora I. i XXIII et feriarum temp ore singulis diebus iovis, ab hora /. in II. iinicuique patebit. Mu- seum quoque zoblogicum y tarn huius Aca- demiae , quam privatum in aedibus Pro- fessoris Historiae Naturalis, cuique roganti patebit. $. iv. Summos honorcs in singulis Facultatibus, hoc anno Acadernico , inde a die xxvi Mar- tii A. cioiocccxxxiv, ad diem xxv Mar- tii A. cioiocccxxxv , hoc ordine consecuti sunt: Anno cioiocccxxxiv. Die xv m.^f prills ^ IOHANNES FRANCIS- cus BARTHOLDUS VAN HASSELT, Zutpha- niae*Gelrus 9 privatem defcnso Speciminc lu- ridico inauaurale , sistcnte Quaestiones ex iure civili Francico ob doctrinae praestantiara luris PiOinani et Hodierni Doctor creatus est. Die xvin m. A prills ) GEORGIUS CARO- LUS FALCK , Amstelodamensis , publice de- fensa Dissertatione luridica de Servo liberta- te donato, si Europae solum attiget, ob doctrinae praestantiam luris Romani et Ho-* dierni Doctor creatus est. XXIV Die xin m.Maii, Duco GEROLDUS REN- GERS HORA SICCAMA, Groninganus , pri- vatim defenso Spccirainc luridico de acces- sione inprimis ratione rerum immobilium secundum Codicem Civilem^ ob doctrinae praestantiam luris Romani et Hodierni Doctor renunciatus est. Die xvi m. Mail , FERDINANDUS EICK, Recklingkusanus , post defensam privatim Dissertationcm Medicam de Polypis eorum- que differentia ab aliis pseudoplasmatibus, ob magnam doctrinae praestantiam Medicinae Doctor creatus est. Die xx m. Maii, A. L. A. TORCK VAN ROSENDAAI,, Gelrus , defensa privatim Dis- sertatione luridica de remediis securitatis locatori rerum immobilium excessis , luris Romani et Hodierni Doctor ob magnam doc- trinae praestantiam renunciatus est. . Die xxi m. Mali, THEODORUS NICOLAUS VAN BOETZELAER , Haganus , post de- fensam privatim Dissertationem luridicam de rescindenda hereditatis divisione , luris Ro- mani et Hodierni Doctor ob magnam doctri- nae pracstantiam renuntiatus est. XXV Die xxvi 77z. Mail, VINCENTIUS MAT- THIAS D'ABiLAING-VANGlESSENBURG, Am- stelodamensis , defensa privatim Disscrtnlio- nc luridica de Us, quae CodiceCivili circa famulos et ancillas singularia sunt sancita , rcnunciatus cst Juris Roman! ct Hodierni Doc- tor ob magnam doctrinae praestantiam. Die xi 77z. lunii, HENRICUS BERNARDUS YALKENHOFF , e pago Soestdyk , post de- fcnsam privatim Disscrtationcm Chirurgicam, Utrum Compressio , an Ligatiira ad Aneu- rismatis externi cur am met g is expediat , ob magnam doctrinae praestantiam MedScinae Doctor crcatus est. Die xx 77i, lunii , PAULUS ANTONIUS Gu- LIELMUS DE Wi-Lift: i Silvaditeeiteisl dcfcnsa privatim Dissertation c luridica de Debiti re- missione, Juris Romani et Hodierni Doctor ob doctrinae praestantiam renunciatus est. Die xxv 77z. lunii , LEOPOLDUS FRANCIS- cus VAN COOTH, Rheno-Traiectinus , publi- cc defensa Dissertatione luridica de lure pu- blico privaloruni pact is non mutando, ob summam doctrinae praestantiam luris Romani et Hodierni Doctor creatus est. XXVI Die xxvi m. lunii, IOHANNES HEHMAN- NUS MoLKENBOER^TTZSte/oda/TZe/ZM,?, defen- sa publice Dissertatione de rescindenda Trans- actions , ob summain doctrinac praestantiam luris Roman! et Hodierni Doctor creatus est. JZodem die, PETRUS FRANCISCUS MENG, Lessinensis Hannonicus 9 privatim defensa Dissertatione Medica, sistens Obser- vationes Medico-Chirurgicas , ob magnani doctrinae praestantiam Medicinae Doctor re- nunciatus est. Die xxviii m. lunii , OTTO WILHELMUS DOMINICUS DAEMS, Mosa-Traiectinus, pu- blice defensa Dissertatione luridica de actio- nibiis , quae ex dilecto nascuntur , luris Ro- raani et Hodierni Doctor ob magnarn doctrinae praestanliam renunciatus est. Die eodem , PETRUS MARIUS GERARDUS VAN HEES, RhenorTraiectinus , post publi- ce defensam Dissertationem luridicam de luris absoluti usu ex necessitate jnoderando, lu- ris Romani et Hodierni Doctor ob summam doctrinae praestantiam creatus est. Die eodem , CORNELIUS PEN, e pago Baarn , defensa privatim Dissertatione Medica XXVII de Nervorurn regeneratione , ob magnam doctrinae praestantiam Mcdicinac Doctor re- nunciatus cst. Die vin m. Octob., CORNELIUS WER- NARDUS VAN VOORST VAN BfiEST , RhenO- Traiectinus , dcfcnso privatim Specimine Iu~ ridico de Obligatione naturali eiusque ef- fectu ex iure hodierno , ob raagnam doctri- nae praestantiam luris Uomani et Hodierni Doctor crcatus est. Die xxx m. Octob., CAROLUS ANTONIUS ROMBACH , e pago MolenaarsgraaJ, Medi- cinae Doctor, instituto examine Chirurgico ob magnam doctrinae praestantiam Chirurgiae Doctor crcatus est. Die xix 77z. Novemb.% ADOLPHUS STE- PHANUS RUEB , Rotterodamensis , defenso publice Specimine inaugurali de motu Gy- ratorio cofporis rigidi nulla vi accelatrice sollicittiti, ob summam doctrinae praestan- tiam Matheseos Magister et Pbilosophiac Na- toralis Doctor rcnunciatus est. Die iv m. 7}ecemb., GULIELMUS HEN- RICUS VAN DER VooRT, e pago Kouder* delensa publicc Dissertatione luridica XXVIII de legale Uxoris in bonis MaritiHypothe~ tica ob summam doctrinae praestantiam luris Romani et Hodierni Doctor creatus cst. Die xvi m. Decemb. , JOANNES GUILIEL- MUS VAN ROMUNDE, Campensis , publice defensa Dissertatione luridica de recepla Ma- ritimi cant lone , quae vulgo cognoscomen- tum appellatur , ob summam doctrinae prae- stantiam luris Romani et Hodierni Doctor re- nunciatus est. Die xvn m. Decemb. , THEODORUS COR- NELIUS SEEGERS, Harlemensis , privatim defensa Dissertatione Medica de eximio Ni- t rat is potassae depurati in Ascitide et Ana- sarca usu observationibus probato, ob mag- nam doctrinae praestantiam Medicinae Doctor creatus est. Eodem die , IANCJS WITTOP KONJNG, Rheno- Traiectinus , defenso privatim Speci- mine Anatomico-pathologico de vi Nervo- rum in regeneration ossium, ob magnam doctrinae praestantiam renunciatus est Medi- cinae Doctor. Die xix m. Decemb^ THEODORUS COR- NELIUS SEEGERS, Harlemensis , Medi- XXIX cinae Doctor , institute examine Chirurgico ob magnam doctrinae praestantiam Chirurgiae Doctor creatus est. Die xix m. Decemb. , I ANUS \ViTTOP Ko- NING, Rheno-Traiectinus, die huius mensis xviri Medicinae Doctor creatus, nunc legiti- mis institutis inquisitionibus ob magnam doc- trinae pracstantiara Chirurgiae Doctor creatus est. V Die xx m. Decemb. , Idem IANUS WIT- TOP KONING , Medicinae et Chirurgiae Doc- tor, institute legitimo examine ob doctrinae praestantiam Obstetriciae Doctor creatus est. Anno cioiocccxxxv. Die xxn m. lanuarii, JOHANNES LINDE- BOOM, e pago Hei no , privatim dcfensa Dis- sertatione Medica de Dysphagiae speciebus recte distinguendis, proptcr magnam doctri- nae praestantiam Medicinae Doctor creatus est. Die ii 77z. Februarii, HUBERTUS CORNE- LIUS ANTONIUS LEOPOI.DUS FOCK, Rheno- Traiectinus , publice dcfensa Dissertationc Medica de Quaestlone , num pharmaca ante XXX absorptionetn effect as specijicos praestare possint, qb summam doctrinae praestantiam Medicinae Doctar creatus est. Die m m. Febr., JOHANNES DE LOUTER, AmisfurtensiS) defensa privatim Dissertatio- ne luridica , sistentc Qbservationes ad locum Codicis Civ His de iuribus^ quae liberis na- turahbus agnatis competunt in bonis pa- rentumi luris Romani et Hodicrni ob mag- nam doctrinae praeslantiam creatus est. Die . v 7/2. Febr., PETRUS IOHANNES COR- NEijius LUCHTMANS , Rotterodamensis , pri- vatim defensa Dissertatione Medica de Phle- bitide, ob magnam doctrinae praestantiam Medicinae Doctor creatus est. Die x m. Febr., NICOLAUS IANUS FRAN- ciscus VERSCHOOR, Goesa-Zeelandus , pri- vatim defensa Dissertatione Medica de Balbu- tie, propter inagnam doctrinae praestantiam Medicinae Doctor renunciatus est. Die xiv 77z. Febr. 9 IANUS CHRISTOPHO- RUS FOCKE , Paramariboa-SitriTiamensis, privatim defensa Dissertatione Medica , sistente Observation's de Aneurismalibus Aortain Thoracicam afficientibus^ ob summam doc- XXXI trinac praestantiam Medicinae Doctor creatus cst. Die xvi m. Febr. , THEODORUS CORNE- LIUS SEEGERS , Harlemensis, Medicinae et Chirurgiae Doctor, legitimo instituto exa- mine ob doctrinae praestantiam Obstetriciae Doctor creatus est. Die xix 77z. Febr., FREDERICUS IANUS STEENGRACHT, Haganus, defenso privatim Specimine luridico , sistente Otiservatiohea de puniendi lure, ob doctrinae praestantiam sumraos in lure Romano et Hodierno honores assecutus cst. Die xxvui //I. Febr. , IOHANNES LINDE- BOOM, e pago Heino, Medicinae Doctor, instituto legitimo examine ob doctrinae praes- tantiam Obstetriciae Doctor creatus est. Die xvin m. Martii, IOHANNES HENRI- cus SCHOLTEN, Fleuta-Traiectinus , publi- ce defensa Dissertatione de Demostheneae eloquentiae charactere , Philosophiae-Theo- reticae Magister et Litterarum Humaniorum Doctor, ob summam doctrinae praestantiam rcnunciatus cst. XXXII Die xxiii m, Martii, CAROLUS IOSE- PHUS VAN COOTH , Amstelodamensis , de- fensa publice Dissertatione Medica in Diae- taeticam Fete rum maximeA* C. Celsiprae- cepta diaetetica Hippocratis et Galeni pla- citis illustrata , ob summam doctrinae praes- tantiam Medicinae Doctor renunciatus est. V. Anno cioiocccxxxv. xxv Februarii. Lecta Curatorum Epistola certior redditur Senatus, decrelo Regio de die ix m. Martis huius anni Virura CL IOAN MICHAEL FRANS BIRNBAUM, lur. Utr. Prof, in Academia, quae Freiburgi in Breiscavia est, successo- rem esse vocatum in Virum Cl. CORN. ADR. VAN ENSCHUT, propter adversam valetudi- nem rude donatum. xvin Martii. Rector cura Senatu coramunicat Epistolam a Yir. Ampl. Curatoribus acceptam, qua signi- ficant decreto Regio d. xxui m. Febr. Vi- Cl. HERMANNUM ARNTZE]S 7 IUM ? lur. XXXIII Utr. Prof., ob aetatem lege definitam rude donatum esse, et Cl. Virura ADRIANUM CA- THARINUM HOI/TIUM, Profcssorem Acade- miae Rheno-Traiectinae adscriptum a Rege ei succcssorem datum esse. xx i if Mart ii. Refert ad Senatum Rector Vir. Doct. FRE-. DERICUM SlGISMUNDUM ALEXANDRUM , Med. Doct. et Nosocomii Milit. praefectum , decreto Regio d. v m. Mart. Professoris honorarii Academiae Rheno-Traiectinae titulo csse con- decoratum. Porro a Rectore certior factus est Senatus in conventu Curatorum Rectoris* Assessorumque et Actuarii lectos esse in an- num subsequentem Assessores quatuor I. L. C. SCHROEDER VAN DER KoLK , PH. GuiL. VAN HEUSDE , IOD. HERINGA , E.F. et GER. MOLI.. Actuarii autem munus deniandatum esse HERM* IOH. ROYAARDS, Viro Clarissimo. s xxvi Martli. In Senatum venerunt Academiae Curatorcs Viri Amplissimi, quorum Praeses ADRIANO CATHARINO HOLTIO, Viro Clarissimo, desi- gnato in proximum annum Rectori Magnifico novos hosce honores gralulatus cst, postquam * ** XXXIV solenne iusiurandum praestiterat. Idemque Rectori munere suo iamiam abituro KER- MANNO IOHANNO ROYAARDS , Viro Clarissi- mo, pro fide et cura, qua in provincia sua versalus esset, gratias egit. Gratulationi con- tinuo humaniter respondit novus Academiae Rector. His peractis Curatores universo comitante Senatu in cathedram deduxerunt HERMANNUM IOHANNEM ROYAARDS , Virum CL, qui habita oratione: de proavorum nostrorum pietate, in condenda tuendaque Belgii foederati Re- publica conspicua, enarratisque quae Aca- demiae ipso Rectore cum laeta turn tristia accedissent , praemia tradidit iuvenibus , in certamine literario victoribus, NICOLAO VAN WIJK, Theol. Cand. in bacce Academia, ABRAHAMO DE PINTO, lur. Cand. in Aca- demia Lugduno-Batava, GUAI,TERII ROB- BERTI VAN HOEVELL, Theol. Cand. in Aca- demia Groningana, et IOHANNO EVERARDO VAN DER TRAPPEN, Med. Cand. in hacce Academia, ut et honorifica testimonia BEN- JAMINO GEORGIO ADAMO PABST , lur. Cand. in nostra Acad. et CHRISTIANO IACOBO VAN PER VLIS , Theol. Stud, in Academia nostra. XXXV Recitatis tandem quaestionibus in proxi- inum annum Academicum a singulis ordinibus propositis muncre se suo abdicavit datum- que sibi successorem Q. ADR. CATH. HOLTIUM Academiae Rectorcm procla- mavit. HERM. JOH. ROYAARD3 ORATIO DB PROAVORUM NOSTRORIM PIETATE, CONDENDA TUENDAQUE BELGII FOE< DERATI REPUBLIGA CONSPICUA. HABITA DDI XXVI. M. MARTII A. MDGCCXXXV. CUM ACADE3IIAE KEGUffDAE MUNUS SOLESNI RITD PONEHET. : ;. .777- . am Est quacdam ho mini voluptas, par en turn celebrare laudes. Quodsi nemo, cujus am- mo integer inest veri justique sensus patris matrisve non lubens piam recolit memoriam; baud minim, gentes adeo in celebrandis proa- vorum virtutibus saepe dulce sibi parasse dolorum levamen, malorum solatium; quin et in media, qua utebantur, fortuna prospera saepius majorum suorum aetatem oculis pro- posuisse, quo rectius suam, quam vivebant, aetatem compafando cognoscerent. Id vero, ut jure meritoque fiat, virtute praestiterint, necesse est. Vere enim pro- nunciavit Horatius: Dos est magna yarentium, . FtVfiu." (0 4 HERM. JOB. ROYAARDS Quae sane virtus gentium summam nobis i cat praestantiam. Quippe excelsius nihil et sanctius in horaine habetur, virtutis et reli- gionis sensu. Hie hominem tollit a terreslribus- ad altiora. Hie , aniinis inditus , divini quid refert , quod eum ad sublimiora natum indicat. Quod , si de homine valet , valet baud minus de gentibus, quae hominibus constant. Has igitur summas gentium laudes in majoribus celebrarc, cst pietatis- erga parentes in pos- teris officium. Habetis A. A. tegem, quam hodie mihi. scripsi. Gentem nostram superiori tempore intucri lubet. Excmplum ilia nobis virtutum plurimarum pracbuit , quas rite attendant ne- cesse est nostri aevi homines, sive suae aeta- tis conditionem omnium, quae fuerunt tern- porum, habcnt felicissimam , sive illud in ore continue habetur: Aetacs parentum, pejor avis, tullt Nos nequiores." (2) Has autem \irtutes, vi Reb'gionis Christianae R A T I O. .5 illustratas , spectandas vobis pracbere in mum induxi. Cogitanti cnim dc argurncnto , quod diccn- di nri hi praeberct rnatcriam, turbatae hodic- que Ecclcsiac condition! plurima mihi incssc videbantur, quac aniinum tcnercnt Thcologi. At vcro, mcraor pcrsonac, quam hodie ge~ ro, ct fcsti hujus dici, quo in hocce con- 'Ccssu Virorum litcratissimorum >ct Juvenunx, variis disciplinis opcram danliura , vcrba fa- cere mihi contingit, in supcriorum tcmporuro memoriam vos rcvocare malim. Dicam igU tur: deProavorum nostrorum pie- 4ate, in comlenda tuendaquc Bclgii foedcrati Republica conspicua, Quod sane ai^gumcntum jihi vidctur a mostri teniporis ratione :nequaquam alienum^ quin ct ad vos omncs illud pcrtincrc , optimi Juvencs ! ad quos mea hodie sese conver- 4it Oratio, non tcmere cxistiio. ISon tamcn est, A. A. quod omncm perlustrcmus histo- jiam; oculos convcrtamus potius ad unum se- .culum sedecinium, quo condcbatur Respublica 6 HERM. JOB. ROYAARDS nostra. Pietatem autem cum dico , a gente excultam , non est, quod hanc illamve pe- culiarem illius formam ob oculos habeam, sed vero pios illos innuo sensus, quos erga Deum hominesque publice profitetur gens, aliisque commendat; verbo: sensus significo, quibus virtutes Christianas , fidem , spem et caritatem, et palam profiteatur, et ipsa colat. Vos autem A. A. me , in dicendo tenuem , benevole audiatis et auribus faveatis, rogo. - Spectaculum praebent sublime prorsus gen- tes Europaeae seculo sedecimo, ad novam veluti vitam excitatae. Jam gentes barbarae eaeque nomadicae, ad cultuin, humanitatem et moralern conditionem accesserant, ut per seculorum decursum sensim varias explicarent animi ingeniique facultates. Jam apud iilas canebant Poetae , maxime Trouvarii , philoso- phabantur Scholastic!, disputabant Rhetores. Disciplinas Juris, Medicinae, Theologiae pro- O R A T 1 0. * movebant conditae ubivis per Europara Acade- miae et Univcrsitates. Maxime vero studia eli- ciebantur moralia , ut pateret , rudibus hisce gentibus altius quid inesse , quam ceteris , quae hactenus primas gesserant in orbe partes ; vim suam moralem in dies exserebat Religio Christiana. Ita religionis sensu imbuebantur gentes. Quae medio aevo Ecclesia fere rege- bantur, hae jatn ipsius religionis amore arde- bant. Hie illic exstiterunt, qui libertate Reli- gionis vindicanda ad majora gentes Europaeas excitarent. Surrexerunt ita populi, vinculo- rum pcrtaesi, libcrtatis suae conscii; liberta- tcm petunt, non agendi tantum, sed vero sen- tiendi, loquendi, imo cogitandi. Alunt liber- tatis huncce ardorem inventa Typographia, detecta America , reduces jam in Italiam Mu- sae; tbvent ilium studia gentium inoralia* In luccm prodeuntibus Reibrmatoribus , gentium ducibus et antesignanis , ecce ! indolem suam plane explicare videntur gentes, ad maturi- tatem ingcnii animique accedentes , ut Religio fere vis inotrix exstiterit totius vitae gentium, Haec in gcntibus septentrionalibus alliores c*~ 8 HERM. JOB. ROYAARDS citare vires ; haec causa omnem agitare Eu- ropam. In opposite ardore Catholicismi et Protestantism! gentes sacro imbuere animo, ut unanimi consensu pro aris pugnarent et focis. (3) Quid mirum igitur, in tanto animorum fer- vore , per universam ferme Europam , semina discordiae laete succrevisse ubivis ! Cerne- bantur hie illic igniculi, qui quidem suscitati in flammam erumperent. Jam lites intestinae agitatae per Galliam, Angliam, Germaniam, et vehemens animorum irritatio. Testis sit infelicissima Maria Graija , et caedes ista Parisina Bartholomei ! Exarsit mox bellum triccnnale , e variis lilibus de religione ena- tum, ubivis Europam incendens, Suecos ae- que ac Bohemos , Germanos, Hispanos, Fran- cos agitans. Diu pugnas agunt Europaci. Tandem lites compositae. Ad pacem et con- cordiam redeunt. Libertate gaudent. Pace Guestphalica ut Politices, ita Religionis cau- *a, constituitur, In mediis hisce litibus codemque hoc am- O R A T 1 O. 9 morurn fervorc Europaeorura cxcrevcrat Res- publica , c parvulis orla initiis. Quae enim gens a primis inde Frisiorum ct Fraricoriim tcra-- poribus libei tatis amorc vigucrat ; liacc praa cctcris omnibus hoc libcrtatis ardorc concita- batur seculo scdccimo. Ad summuiti florcm jam pcrvenerant urbcs nostrae ct Provinciac, nicrcatura, divitiis et literal um cultu splendi- dac, illisque facile sua in commoda uti potuissct Hispaniac Rex. At vcro juribus cos dcsti- tuit; ct mox parva ilia -familia hominum acri- tcr , idquc publicc , scse opponit Hispanorum Domino, in cujus ditionibus sol non occidcret. Jam cos petit vi polilica ac militari horrcn- dus Dcspola , qui nulu intcgras trcmcfecit re- gioncs. llli vcro quicti, juiibcs suis nitcntcs , Tyranno rcsistunt. Ilic sacvire, dominari, trucidarc, atrociora continue cdicta dare, tor- tores in Belgium mittcrc. llli omnia pati pro libcrtatc. Hie copiis ct armis suam, stabili- tarn per Europain ct Americam, auctoiitatcin in imperil angulo stabilirc. llli fi ustra suarum regionum auctoritatem Galliae offerre ct An- gliae; nequc tanicn de causa sua dcsperare; 10 HERM. JOH. ROYAARDS omnia tentare ; armis Hispanis resistere ; liber- tatera petere; vi earn tueri; copias instruere; proelia agere; sua auctoritate conventus Or- dinum convocare ; Guilielmam Arausiacum ducem sibi constituere; urbes secum invicem strictiori continuo foedere conjungere; per concordiam in dies magis magisque increscere. Quibus constanter praestitis , tandem Hispa- nonim jugurn excutiunt, illorumque palam ab- jurant auctoritatem, pro aris pugnare et focis ad mortem usque parati. Sic publicum in geritibus Europaeis locum sibi vindicant , ne- gantibus Hispanis , assentientibus ceteris Euro- paeis ; tandem post atrocissimas pugnas poe- nasque eo perveniunt, ut liberam condant Belgii foederati Rempublicam, ab Hispanis tutam, pace Guestphalica sancitam , Deo auspice sta- bilitani. Quis, quaeso, est ingenio vel aniino tarn he- bes , qui non admiretur in Proavis nostris ar- dcntissimum illud libertatis studium , quod imis erat ihfixum rnedullis , studioruin illam con- stantiam , fortitudinem gentis heroicam, con- cordiam ? qua parvac res ^reverunt , ardorem a A T i o. ;H n adeo pro palria omnia pati? ISe vero in.his- ce subsistamus, Namque singulis liiscc incratj aliquid sanclius et excelsius; scilicet g cut is pietas ct religionis amor. Haec eve- hebat liberlalis arnorem ; liaec virtutem hero'i- cam puriorcm rcddidit. Haec gentis vires auxit. Neque tamen accessit ilia ad Civitatem nostram , tanquam aliena quaedam .virtus, majoribus an- tca incognita. Pietatera enira a primis inde teraporibus coluerant proavi, adeo ut gentis nostrae nota characterislica sit dicenda ; ,exci- tarunt earn et commendarunt viri , quos tulit Pa- tria nostra Europae institutores , Hegiuiq pu^ ta, Agricolani, Wesselum, Erasmum adeo, qui iacem practulcrunt Europaeis. Hanc ; vero gens , in qua sparsa semina fructus lulerunt ubcrrimos, seculo sedecirao, ita omni vila sua domcstica ac communi , scriptis iactisque, com- mendavit, ut de ilia ne dubitet quispiam. Verum enim vero non nostrum est liodie per lalissimum hunccc campum vobiscum ex- spatiari. Una in, cetcris missis, excitandam nobis proponimus causam, qua hancce pror- priam gentis nostrae pietatem seculo sedecimo U HERM. JOH. ROYAARDS apectandam praebeamus ; scilicet : Rernpubli- cam nostrara Agite, eo oculos converta- nras, equemagna, quae habelur, documen- torum copia, hie illic nonnulla excitemus, hie magnam sane de sc cxspectationem cxcitabat. Nee frustra. Nullac cnim agitatac fucrunt ab eo 26 HERM. JOH. ROYAARDS inde tempore causae politicae , quin Marnixius iis adesset , sive dux , sive socius. In Comitiis Hollandiae et Zelandiae Principis nomine prae^ sens ; in constituenda pace Bredae , pace Gan- davensi et Unione Trajectina occupatus, idem ille in Comitiis Wormatensibus Patriae susti- nuit causam. Consulatu functus est Antver- piae ; virtute militari inclaruit Delphis , Rote- rodami, alibi. Nee minus in graviori Patriae causa quacunque Legatum eum novimus Rei- publicae, Londini atque Parisiis. Quodsi in hisce vitam absolvisset Marnixius , virum suspicerent omnes, cui magnam partem suam debent Rempublicam Belgae. Nunc vero eo magis eum admiramur, qui in singulis hisce pietate ductus fuit et religionis amore. Haec enim eum incitavit, qui Religioni, Ecclesiae , Theologiae adeo, non minus, quam Patriae et Reipublicae vitam dicaret; quod , age ! paucis exponamus. Fuit haecce peculiaris illius aevi ratio , ut cum peritia politica et militari arete saepe conjungerentur Theologiae studia , e Pieligio- R A T I 0. 27 nis ainorc ducenda. Ita et Marnixium Theo- logian novimus, cuius nobis supcrsunt cum scripta dogmatico - polcraica , turn maxime celcbratuni illud Romanae Ecclesiae Al- vearium (16), splendidus doctrinae et inge- nii tcstis ! Neque tamcn ex illorura eum fuisse nuraero, qui, de Religione parum solliciti, de Theologia subtiliter philosopharentur , sa- tis superque ex ipsius script is dictisque patet. Refcrunt ilia ubivis verara animi pie- tatem, quae amore Dei Christique viget. Hinc cc religionis libertatem cariorem" dixit cc bonis tcrrestribus vcl vita ," quapropter ea sint adcunda loca, quibus ilia frui licet, quippe" ita ille ccubi officiis ant erg a Picformatos quoscun- OKA T I 0. 37 quc, eodem illo tcmpore, quo in stabilienda sua Republica versabantur, uti ct inscqucnti seculo, cum sese religionis purioris agere cau- sain cxistimarcnt. Unos cogitctis , A. A, , nc longus in his sim Valdenses, in Val- libus Pedcmontanis a Sabaudiis mala perfc- rentcs (a4). Quibus auditis nostrates Legatum suum, virum pietate coiispicuum ac pruden- tia, Omerenium, Taurinum mittunt, publicis literis profitentes, se omnium Reformatorum causam agere. Adit ille Principem Pontifi- cium , ut , quam hero'ica fortitudine a se lu- gaverant, Inquisitionem , ab iis item avertant. Sirnul vero gentem excitant Magistratus ad so- lennes preces , ut non suae tan turn , sed item Valdensium causam Deo commendent, ipsique nostrates miscricordiam erga Valdenses exer- ccant. Nee frustra. A Pastoribus admoniti coetus uno eodemque die conferunt ducenta millia florenortim ! Ubi rerurn testimonies adsunt , non opus est verbis I 38 HERM. JOB. ROYAARDS Et sic quidem , A. A. , paterc nobis vi- detur , pietatem principium , fundamentura et vim fere motricem exstitisse Reipublicae nostrae. Hoc sane majores illi nobis reli- querunt exemplum, ut eorum yestigiis insis- teremus, utque, si germani eorum poster! dicamur, patria nostra pietate et religionis amore sese commendet ingentibus Europaeis. Vobis potissimum spectanda haec praebent et imitanda , optimi Juvenes ! in quibus Pa- triae et futurorum temporum spem , nobis mortuis, repositam habeamus. Vos autem, pulcri et veri studio imbuti, oculos convertatis continue in cos , tamquara exemplaria illus- tria pulcri moralis, quod unum TO xxtiv celebravit nuper scholae Socraticae in Patria nostra antesignanus , quodque prae caete- ris excolit religio Christiana! Nonne haec in vobis semina excitare studuerunt iidem illi in condendis Academiis proavi , iisque ita in- stitucndis, ut huic satisfieret consilio ( 25 ). Sa- tis supcrque illud probarunt symbolo, quod, Acadeiniac nosh-ae ? vcluti criterio ? inscrip- O R A T I 0. 30 scrunt : Sol justitiae illustra nos ! quo Deum Jesumque omnis sapientiae humanae fontem dixerunt. Quid? quod Scnaculum illud nostrum, quod intratis saepissime, sig- nificarunt inscriptionc , illic obvia : Pieta- tis et doctrinae Sacrarium ; quod primus huius Scholae ct Academiae Theologus, Gis- bertus ille Voetius, ante duo secula, intra hos ipsos parietes prima oratione Theologica dixit: de Pietate cum scientia conjuncta(rt). Quid ! ne alia ad dam quod, instituti in Academiis nostris, Ecclcsiastici Academici satis oslendunt, pietatis subsidia instituisse Acadcmiarum moderatores ? Haec ne obliviscamini , Juvenes ! his , quibus vivimus, temporibus, quibus studia moralia ct religiosa novo prodeunt vigore! Succes- scrunt enim illi majorum aetati alia, religioni minus proficua, tempora, Piegnabant, saecu- lo XVIII, Deismus in Anglia, et Materialise mus, perniciosissimus ille, in Gallia, adeo ut Philosophia , quae saltern ita dicebatur, rcli- gionis locum occuparc voluerit. Ab ilia labe intactos fere sese pracstiterunt Nost rates , il- 40 HERM. JOII. ROYAARDS lam sedulo colentes philosophiam , quae cum rcligione in concordiam iret. Hanc ita vos exprimatis proavorum indo- lem ; magnam illam , quam diximus , paren- tum dotem, virtutem; quaeque ab insana ilia nostri aevi temcritate demagogica alienam sese praestitit juventus nostra , haec proavorum instar pietatem et sanctissimae religionis amo- rem ita colat, ut et hactenus exempli instar in Europaeis gentibus celebrari mereatur, et laetam praebeat futurorum temporum nos- tratibus spem ! Quam igitur pietatis legeni cuin nobis scrip- serint proavi in ipsis Academiis nostris, hancce colamus , A. A. ! Ducentesimum hodie irigre- dimur annum Academiae nostrae. Est ita, quod Deo gr alias agamus, cuius cura per duo fere secula Academiam nostram tuita fuit ; quique mihi, fata narraturo, quae hocce mei Magistratus anno habuit Academia , plurinia R A T.I 0. 41 commemoranda dcdit bencficia divina. Tibi Lace accepta ret'ero, Deus 0. M! Te stato- rem et vindicem Acadcmiac nostrac vcncra- raur ! Tibi sit laus ! Fuit enim haec nobis laetandi causa, quod optimum R. e gem nobis conscrvavit Deus. Valetudinem Ille restituit , ad mortem , quod metuebat Patria, afflictam Principis Arau- siaci , juvcnum nostrorum in castris ducis fide- Hssimi, de quo et ipsi illi gratias agunt Deo. Salvos suspitesque intucmur Curatores, Viros Amplissimos 5 illorumquc Graphiario res- titutam esse gaudemus valetudincm; qui qui- dem quo sint studio rerum Academicarum , cum aliis docuerunt documentis, turn ipse expertus sum et mecum Collegae , quo tern- pore ipsos sollicitos vidimus ca nobiscum mature ordinandi, quorum procrastinatio fu- turo Jubilaco celebrando obesset. In quibus Tuum, Amplissime huius Urbis Consul! in res Acadcmicas ardorem denuo cognovimus, cligendis delcgatis e Magistratu urbano ; do- 42 HERN. JOB. ROYAARDS cumento, quot quantaque nobis sint in futu- rum Jubilaeum ab. huius Urbis Magistratibus et incolis exspectanda. Intactum video vestrum ordinem, Viri Clarissimi, Collegae conjunctissimi ! Nullum desidero Collegarum , hocce auno morte nobis ereptum. Contra vivit, restituta valetudine, Bleulandus noster , de cuius vita fuimus solliciti, suis ille et humanitati redditus. Sit Viro, Academiae nostrae suaeque disciplinae Nestori, uti et Oordtio nostro dulcis ad- modum senectus! Vidimus hoc anno Ac- kersdyckium nostrum , peracto itinere , restituta valetudine ad nos redeuntem. Ordinem nostrum adauctum vidimus, collato, Piegis benevolentia , Professoris Honorarii ti- tulo in Virum Doctissimum , Fredericum Sigismundum Alexander, meritis in curandis militibus conspicuum, cui adeptum honoris titulum gratulamur, Ncque Tc hie desideramus , Clar. ArnU R A T I 0. 43 scni! qucm Rex Augustissimus propter sep- tuagcnariam actatcm, quod nisi Tu ipsc et publica tcstimonia rcfcrrcnt, vix crcdcrct quis- piaiu , honoriiicc rude donavit. Tu per tri- ginta quinque fere annos tuam ornasti cathe- dram, plurimosquc tua schola tulit JCtos egre- gios. Gratias Tibi agit hac mca vocc Acade- iiria nostra. Bencvole eas accipias ! Hoc unmn a Te petit, ut Tua imago scnaculum nostrum ornet. Sit Tibi otium cum dig- nitate literatum ! tuque per plures annos Academiae prosis et Juris disciplinae ! Ita faxit Deus! Vacantem videinus cathedram Clar. van E n s c h u t , adversa laborantis valetudine , ip- soque pctente rude donati. Sunt sane cele- branda Viri, in Jure Consultis Celebris, uieri- ta, ut ct erga Juris disciplinam. Jam vero sit llli otium ad restituendas corporis ani- mique \ires proficuum ! Ei adsit propitius Deus ! Vacantem autem cathedram jam obtulit Rex Aug. Viro Clar. Joann. Mich. Franc. Birnbaum, per duodecim annos in Acade- 44 HERM. JOB. ROYAARDS mia Lovaniensi Professor! celeberrimo, qui vero , a turbis popularibus Belgarum alienus , seditione exorta, in patriam se contulit suam, et jam in Academia Freyburgensi feliciter jus docet. Diu ille prosit Juris Consultorum Ordini! et documento sit nobis Viri illius in Academiam nostram adventus, artes et disci- plinas non huius esse illiusve regionis, sed vero Viros doctos orbis literati esse cives! Quod sane Tibi signiiicarunt Scoti, Gar. Moll, cum Edimburgenses Te civitate dona- rent, de quo gloriatur Patria nostra. Tu uti Academiam nostram , ita tuam disciplinam per % orbem literatum diu ornes ! Quodsi vero laetandi causam inemoramus , vel fallor equidem , vel plurimi vestrum ocu- Jos jam infixos habetis in seniorem nos- trum, Her ing am, Yirum Clar. , aetate se- nescentcin, animo ingenioque vigentem, Felicissimum vixisd diem , conjunctissime Col- lega! quo per quadraginta annos, eosque iurbulentos admodum! Cathcdram tenuisti R A T 1 0. 45 Theologicam. Nee tenuisti tantum , sed vcro Thcologorum Ordini ct Acadcrniae dccori fuisti ct ornamento; quo per plurcs annos tua sa- picntia, Deo auspice , scholae nostrao fata fuit moderata. Novisti, quantopercdehactua, id cst , dc Academiae felicitate gavisi sint Cu- ratorcset Professores; quamque festus ille fue- rit dies juvenibus academicis, hoc in privata schola tua auditores Tibi candide significarunt ; hoc palam Tibi probavit musicorum concentu Integra haec juvenum cohors et splendidis grati animi testimoniis Theologiae studiosi. Sed quid plura ! Vitam tuam trahat in longam senectutem Deus, ut per plures annos Ca- thedram tuam ornes et Acadcmiara nostram! Tuque nobis conserves araicitiara tuara! Cetcrum quidem variorum Professorum oc- cupatus fuit labor in Museis Academicis rite adornandis et adhibendis. Patriae enim incerta conditio licet in Musea vim habeat minus proiicuam , vel sic tamen studiosorum inseruiunt usibus. Lal)oratorium Chemicum, quamvis 46 HERM. JOH. ROYAARDS novis instrumentis , qualia artis progressus requirerent, augeri propter subsidiorum te- nuitatem non possit , cum fructu tamen ad- hibetur ad docendam disciplinam, et Chemi- cani, et Pharmaceuticam. Museum Mineralogicum paucis aliquot speciminibus , et mineralogicis , et geognosticis auctum , harum disciplinarum studiosis cum fructu inservire pergit. In Horto Academico mutua instituta fuit plantarum commutatio cum hortis , et pa- triis, et exteris. Simul vero Museum in- strumentorum rusticorum ? in hancce urbem translatum , opportunitatem praebebit instauratis nuper scholis Oeconomiae ruralis majori cum fructu instituendis. Est enim , quod Tibi gratulemur , Clar. Kopsi! quern tandem votorum compotem reddidit Regis decretum , quo Museum illud instrumentorum rusticorum , Te auctore con- ditum, tuae curae jam diu traditum, hue transferretur. Hie jam copiosissime Tu illud instruxisti, et quotidie tua cura patet uni- cuiquc. Diu Tu illi praesis ! R A T I 0. 47 In Clinico Chirurgico Acadcmico no- tabilis fuit numerus acgrotorum , qui frueban- tur artis auxilio, et memorabiles observandi casus opportunitas alumnis non semcl con- tigit, ut exindc fructus egregios capcre po- tuerint; itemque in Nosocoraio Acadcmico opportunitas non defuit, cum Medicinam do- cendi internam et Obstetrician! artem, turn morbos observandi graviores, iternque puer- perium ct puerperarum morbos , aliosque aegrotos utriusque sexus , internis morbis la- borantes. . De Bibliotheca habemus, quae coro- inemoremus lubenter. Quippe Librorum Ca- talogus , a D o d t i o , Viro Eruditissimo , con- fectus, cum Heusdii praefatione nuper in lucem prodiit. Est sane quod Tibi de his gratulemur, Tibique Academiae et Juvenum nostrorum nomine gratias agamus , Optime Hcusdil Tu enim in Praefatione, Catalogo praemissa , latentem hactenus Bibliothecae nostrae liistoiiam scripsisti , accuratam fere 48 HERM. JOH. ROYAARDS dixerim, nisi unum hocce desideraretur , ut, Te ipso referente, quaenam alii praestiterint , aliis scribendum restct, quaenam tua sint erga Bibliothecam et Catalogum merita (27). Tibi enim debemus earn, qua gaudet hodieque, conditionem. Tu Bibliothecam hanc nostram Academicain ita Juvenum nostrorum in usuni instruxisti , ut ilia eatenus exemplo esse possit aliis Bibliothecis publicis. Jam vero cura , quara habuisti , ut Dodtii opera conscribe- retur Catalogus, eo demum valebit, ut con- silio satisfaciat Bibliotheca , ut , quae librorum copia desideretur , haec Bibliothecae usu com- pensetur magriopcre. Illud Tu vivas , amicis- sime Heusdi! tempus spero, quo hicce Catalogus non nisi parvam librorum partem contineat ! Ut vero pecuniarum subsidia ad libros emendos ab aliquot inde annis vehem enter sunt imminuta , ita exstiterunt cum alii Viri docti , turn imprimis Schroderus, Vir Clar., qui libros Bibliothecae dare'nt, Nee vero si- lentio reticendura , ipsos adeo Academiae nos- trac alumnos, raro sane exeinplo ! trecento- R A T I O. 49 rum florenorum summam coegisse, quam Bi- bliothccae gratificarentur. Pios ita vestri grati animi scnsus crga Bibliothecam probas- tis, cuius adeundi auxiliumquc implorandi copia quotidie vobis paratur. Pcrgite , quo coepistis modo, gcnerosi Juvenes! ut ita hoc ctiara anno a proavorum pietate vos hac in re non recessisse, luculento pateat exemplo. Pietatem cnim erga Praeccptorcs a vobis coli, non tantum docuit plurimorum Profcsso- rum ct mea item experientia , non tantum dies ille Heringae festus, sed vero illam Acadcmiae nostrae alumnos non dcserere a relicta inde Acadeniia, docuit manifesto Vir Consult. Cornelius Dronsberg, Acade- miae nostrae quondam alumnus meritissimus , ultro pii animi testificandi causa Senatui ob- lata Collegae desideratissimi, Ad ami Si- mons, imagine. Hancce pictatem in Viro Cons, laete celebramus. Nactam jam Simo- nidis nostri imaginem gaudet Senatus, quod, uti spero , palam significabunt Professores , quorum illic hucusque desiderantur imagines. 4 50 HERM. JOH, ROYAARDS Quales erga Urbis huius incolas fovcatis scnsus cum publice docuistis spectaculo pyro- iechnico, quo superior! aestate honestam vo~ bis parastis recreationem; turn probarunt cives Academic!, qui nondum milites esse desiere, quo die , uti vos ill! antea , ita vos excepistis cives urbanos armatos, e castris redeuntes. At vero sunt majora mihi celebranda. In tanto studiosorum numero, qui quingentorum et quinquaginta jam superat , laetandi causam hanc parastis et mihi Rector! , et ceteris Prae- ceptoribus , quod vestrum plurimi morum ho- ne&tate et literarum studiis sese commendarunt. Hanc vos pietatem colatis , Commilitones ! Hoc tramite pergatis, ut studia vestra Academica tructus ferant Patriae uberrimos. Exemplo vobis praeiverunt duo Commilitones , quorum vestigiis insistatis , quique , vix ex Academia discedentes, superior! anno ad Cathedram sunt admoti, ad Groninganam Cornelius Star Numan; ad Daventriensem Petrus Otto Conrad us Vorsselman de Heer, quibus Viris Clarissimis honores adeptos ex aniino gratulor. O R A T 1 O. 51 Est vcro hacc rerura humanarum vicissi- tude, ut ipsi superstites tristissima lugeamus funera : Omnes eodera cogimur : omnium Versatur urna ; serius , ocius Sors exitura; omnes una manet nox 9 Et calcanda semel via lethi." Luget nobilissimus Lyndenus, Vir Am* pliss. conjugis dilectissimae mortem, hesterno die ipsi creptae. Quam colit gens Lynde- niana pictas, haec solatium praebeat afflictis, et conjugi et liberis! Sic quidem tuus ad nos pertinet luctus , Doctissime Kochi! hacce tua aetate desi- deratam lugens uxorem , fidelissimam vitae so- ciam , nuper tibi ereptam. Faxit Deus , nc acerbus animi dolor corporisve adversa va- letudo tuas frangat vires, quibus ulterius pro- sis Bibliothecae nostrae, et juvenibus ita nostris, tuisque item liberis! Luget Acadcmia mortem Viri expcrtissimi , Petri Koning, Prosectoris dexterrirai in theatro anatomico, qui proborum omnium 4* 53 HERM. JOII. ROYAARDS exist imatione ct dignus crat ct fruebatur. in-* signia cius in Anatomcn merita valuerunt ad ornaiidam revcra, qua fungcbatur, provin- ciam. Rleulando nostro institutore usus, in Anatome et Chirurgia , ita per plures an- nos et patriae fuit honori ct Academiae emo- lumento , ut simul modestia , virtutibusque Christianis sese coramendaret Ipse suo in- genio ducebatur ad ea imitanda, quibus Itali praestabant, ut cera exprimeret anatomiam corporis. Quid mirum extraneos ipsos ad- vertisse eius Museum speciminum , e cera confectorum , Viri suspicientes ingenium? Qualem vero eum Chirurgum ducerent Urbis huius incolae, Regni Nosocomia et pauperum aedes, neminem fere latet, eum saepissime solatium miseris afferret^ Nee vcro minori ar- dore ilium suas coluisse disciplinas, testes sint dtrae Dissertationes , quas Institutum Regium typis excudi curavit ( a8 ). Quae si attenda- inus , nemini mirum accidit, varias socictates ei sotlalitium obtulisse; rite cius memoriam cclebrass'e Academiae studiosos in Calendario so; summa ilium liac in urbe usum fuis&e R A T 1 0. r >3 ^xistimatione ct doluisse plures morlem Viri, in ipso actatis vigorc a Deo l.inc avocati. Luget porro Acadcmia mortem octo juvc- num, quorum plcrique lenta tabc sunt cx- Jiausli: Pctri Regenbogen, Antonii PC- tri van Citters, Arii Lconardi van Veen, Jani Guiliclmi Swellengrebcl , Frcderici Theodori Mich, van Groves- tins, Adriani Struben, Ever. Caroli Guil. Henr. van Heeckeren, Henrici van Belkum. Quae quidcm Parenlibus et ainicis et Academiae carissima capita suis commilitonibus in memoriam vocant: t Mors et fugacem persequitur Virum, Nee parcit imbellis juventae Poplitibus, timidoque tergo. Mem en tote mori! Jam ineuhte aetate sunt illi nobis erepti, quorum studia Academi- ca spem cxcitaverant cgrc^iam. Sit vero suis solatium illud, Beo benignissimo moderanle liaec ita fieri ct plurimos eorum moribundos ipse expertus sum, pictateni significassc 9 unica reposita spe in Deo Gbristoque Conserve- 54 HERM. JOH. ROYAARDS lore fidelissimo. In quibus sane recensendis paterni tui animi dolorem lugeraus, Amplis- sime Swellengrebel, cui magnae spei fi- lium mors eripuit, Tu vero tuo nos docuisti cxemplo aequam servare in rebus arduis men* tern , et qualis quantaque sit Religionis Chris- tianae vis , quae in mediis vitae calaraitatibus depressura animum ad coelestia evehat. Jam molliter ossa cubant ! Havete , piae deiunctorum animae , ipsaeque vos lugeant Musae Academicae! {Concentus Musicorum LugubrisS) Horum recordatio juvenum in memoriain revocat Henricum ilium van Belkum, qui superiori festo Academico Victori proximus renunciabatur. Quam fragiles sint \5res hu- manae , hoc ita et vos reputetis , Victores m certamine literario ! ad quos me jam esse de- latum , gestit animus. Sunt raihi vobis prae- 8d: O R A T I 0. 55 ioia distribucnda ; quo vero pacto , hoc ipsi audiatis e judiciis variorum Ordinuui. JUDICIUM ORDINIS THEOLOOORUM. Quatuor oblatae sunt Theologorum Ordini disputationes ad propositam superiori anno quacstionem : Laudetur et a vituperatione defendatur institutum, quo, in reformatis patriae nostrae coetibus, doctrina Chris- tiana, duce CatecJiesi Palatina, exponitur; Adscripta illae habebant haec lemmata. 1. TVhat ever is, is right. Pope. 2. n&vra doxifjt,&%eTi rb xctXov KartftSTe. Paullus. 3. Trahimur omnes laudis studio caet. Cicero. 4. Tvu opaius Ttpupiav exeivoig SeSievut , Quintet: Tw irTOptav avaypaQovrt rl In his quarta ct quinta sic caeteris inferio- res visac sunt, ut contendere ad praemiura \ 7 ix posse existimarentur. Magis placiiit prima, quippe quae nobis studium et diligcntiam auctoris probaret, sed desiderabatur cum perspicuitas , turn in rebus exponendis brevilas ac concinnitas: reperie- bantur adeo, quac aliunde essent descripta, ut huic etiam praemium negandum censeretur. R A T 1 0. 63 Contendcrunt igitur de co, secundum nos- tram scntcntiam, sccunda ct tertia: quarum hacc reran cognitioni ct judicio, ilia orationis bonitatc atque disscrcndi elegantia pracstare visa cst. Quum autem utraque satisfacere propositae Quaestioni ccnserctur, sccunda au- tcm scriptionis laude excelleret, huic prae- mium , tcrtiae secundos honores tribuiraus. Scriptorcm secundac Cornmentationis pro- bavit sese Wolter Robert van Hoevell, S. S. Theol. cand. in Academia Groningana; tertiae Christianus Jacobus van der Vlis, Phil. Theor. et Litt. Hum. caud. , Theol. stud. in Academia Rheno-Trajectina. Hanc tibi victoriae palmara, nobilissirac van Hoevell! Academiae Groninganae ci- vis, nomine Academiae Rheno-Trajectinae palam offero. Tu exemplo demonstrasti , te in regundis studiis Theologicis a Flavia- nis scriptis incepisse. Quodsi igitur Josephi scripta viam tibi paraverint ad Patristicam eamque sedulo colueris, erit quod non tantura 64 HERM. JOH. ROYAARDS Academiae tuae, sed vero Patriae nostrae in excolcndis patristicis studiis, a plurimis ne- glectis, honor! sis et eraolumento. Cetcrum tu Francisci illius Junii , quern memoravi , vestigia preme ! Tu vero jam iterum honorificum tulisti Li- terato'rum testimonium, praestantissime van der Vlis! qui cavisti* ne noslrae item Aca- demiae suus deesset in hocce certamine honos. Gratulor tibi , carissime discipule ! hpsce ho- nores. Aemulo dubiam admodum tu reddi- disti victoriam. Quodsi ille aurum tibi prae- ripuit , studiis provectior , cogita continuo : pulcrum est laudari a laudatis viris. . JUDICIUM ORDINIS MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE NATURALIS. ' Ad quaestionem Botanico-oeconomicam su- periori anno propositarn. Quaeritur his- cc toria Solani tuberosi L. hujusque plan- tae dcscriptio botanica, culturae modus et 11 A T 1 0. 65 v varias usus oeconomicus." Duas accepit comraentationes , quae his erant insignitac symbolis : I. SI qua meo fuerint , ut Brunt, vi- tiosa libello , Excusata, suotempore, lector, habe, Ovid. II. Non cuivis homini contingit adire Corinthum. Hor. Prior commentatio, satis diligenter, sed e paucis libris sine judicio, congesta est. Prop- ter plurima vitia , tarn in constitutione , quam significationc verborum sensus interdum vix intelligi potest; atque praeterea transcripta cst squalide; quae cum ita sint, Ordo earn laude non dignam esse judicavit. Posterior coraraentatio Facultati magnopere placuit; magna cum industria et judicio, auc- tor plurima, quae de hoc argumento scripta sunt, investigavit , atque responsionem , ita ut propositura erat in quaestione, absolvit. Quare Ordo ipsara praemio decorandam judicavit. Ex schedula aperta, atque ex exa- 5 66 HERM. JOB. ROYAARDS mine, secundum legem, institute, auclorera patuit esse ornatissimuin juvcnem: Johannem Everhardum van der Trappen, ]Vled. caud. in Academia Rheno-Trajectina. Tu ultimus loco, non honore , accedas , ornatissime van dcr Trappen: nam au- rum tulisti. Disquisitionem instituisti, non subtiliter philosopham de coelis et astris, dc theoriis sublimioribus, sed vero de solano tu- beroso, nutrimento communi vulgi aeque ac nobilium. Sit hoc tibi omen, te vitam tuam dicaturum esse practicis usibus, teque na- turae humanac cornmodis inserviturum. Honos alit arles! Haec praemia com- militonibus vestris distribuia, nonne vobis, juvenes! laliore digna videntur? nonne in candem arenam desccndcre cupiont vestrum plurimi? Ecce! novum aperitur certamen , quod strenue ineant Academiarum patria- ruin stiidiosi. Arrigite aures , Juvenes ! O R A T I 0. 67 qUAESTW IURIDICA. Nauticum foenus Franciae proprium , Gontrat a la grosse, et Hollandicum , quod Bodemeria apud nostros homines appella-^ turj quid differunt? Commixtio utrius- que, sive confusio, in lege , qua utimur , qualis sit, enucleate demonstretur. QUAESTIO MEDICA. Accurate exponantur signa cum pat ho- logica, turn chemica, quibus veneficium arsenicale, in foro, certo probari possit. Quae vero ex chemia petuntur signa, ip- sius auctoris experimentis etiam illustrari cupit Facultas, QUAJESTIO LITERAMIA. Descriptio, ex ip sis font ib us duct a, co/z- ditionis politicae , qua, regnante Caro- lo V, septemdecim provinciae Belgicae Juerunt. 5 68 HERM. JOH. ROYAARDS qUAESTIO CHEMICA. Quaeritur accurata expositio principii Kreozoti, qua ejus parandi ratio, pro- prietates et usus (medico exccpto) indicen* tur , et auctoris etiam , si fieri possit ? experimentis illustrentur. QUAESTIO MATHEMATICO-PHYSICA. Exponatur theoria mathematico-physica speculorum causticorum. qUAESTIO THEOLOGICA. Socratis de rebus divinis doctrina , quam Memorabilibus Socraticis consignavit Xenophon, accurate exponatur , illius- que cum praestantia laudetur ? turn de- fectus notentur. Peractis hisce solcnnibus, unum superest, idque mihi gratissimum , officium, ut Acade- miae Magistratum deponam illumque confe- ram in successorem designatum. O R A T I O. 69 Ex auctoritate Regis Augustissimi , GUI- LI E L M i I , Virum Gar. ADRIANUM CATHARINUM HOLTIUM in proximuiu annum Academiac Rhcno-Trajcctinae Rec- torem Magnificum dico , renuncio , proclamo. Tu igitur, Vir Magnificc ! vacuara hanc occu- pcs sedem, quam lubens Tibi ccdo. Salve, Magnifice Rector! iteruraque salve! Te nostrum jam esse gaudet Academia et Juventus haecce academica. Gratulamur ti- bi cathedram , quam post Daventricnscm , Groninganam , Lovaniensem , Arntzenio nostro successor datus , luam jam occu- pas , quamque alii cathedrae cedere no- luisti. Tu diu sis decus Academiac nos- trae ! sitque Tibi in rcgunda Academia propitius Deus! Hoc unum addo, dici vix posse, quantum mutua Collegarum conjunc- tionc subleventur rcgundi curae. Tuis ita sub auspiciis ducentesimo aetatis anno laclc florcat Academia Rheno-Trajcctina ! D I X I. N T A E. (1) Hor. Od.lII.24. (2) Hor. Od. III. 6. (3) Legantur , quae habet Schiller, dreyaigjar. Krieg , initio. Uberius de hisce disputavi in Diss. over het Christendom in de Middeleeutcen, obvia in: Ar- chiefvoor Kerkgesch. inzonderheid van Nederland. T. II. bl. 65-244. (4) Grotii Annales* I. 10. (5) Grotii 1. 1. p. 12. Est haec memorabilis Gro- tii sententia, de proavis nostris ita scribentis: Undo sacrosanctae pietatis doctrina in majorum nostrorum mentibus tain alte radices egit, atque etiam propa- gata est, ut publico consensu recepta, nulla postea motu labefactata, innumero aucta semper excreverit." (6) De Guilielmi pietate consulantur Historici nostri, Bor, VanMeteren, Hooft, Wagenaar; porro (Beaufort,) Leven van Willem I. S i eg en- fa e e k , over het godsdienstig karakter van Willem I. , quae Diss. occurrit in : Mnemosyne door H. W. ol B.F. Tyderaan, 1823. II.Deel, 153-187. Lu- lofs, Lofrede op Willem I., gedrukt in de Werken der Holl. Maatschappij van Kunaten en Wetenschappen. V. 63-73. Broes, Willem de J, in betr. tot de scheming der 47 vereeniyde Nederl. Gewesten in dt cemc. ANNOTATA AD GRATIOSO. 71 \1) Cf. Apologia Guilielmi apud Bur, Metlerl. Oorlogeu, in Byvoegsel van authent. Stukken, D. 1L bl. 77. - Hooft, Ned. Hist. 17B. -- Grotii An- nales , L. 3. p. 71 . "YV a g e n a a r , Vnderl. Hist. D.VI. bl. 48 volg. et legatur de ea (de Beaufort) Leven van Willem I. Vol. III. -416 sqq. qui arguraen- tura ejus refert p. 421 sqq. Parent urn in pia insti- tutione pueri et Mariae , Hungriae , la udcs celebrat ipse Guilielmus in Apologia, p. 77 etc. Cf. Bor, Byv. v. auth. stukkcn , D. I. p. 6. et Leven van Willem L VoL III. 719. Quae dubia movertmt Strada, De- cade I, lib. 2. et Bentivoglio, Nederi. Hist. II. 1). 2 B. ; haec sustulit (de Beaufort) Leven van Wil- lem I. T. III. p. 723 sqq. Pietatem in Guilielrao venerabantur proavi , eum Davidi aequiparantes , Golia- thum oppugnanti ; quae grata eis erat comparatio , tjuapropter earn plurimis in minim is exprimebant, ad- ditis SacriCod. effatis, piaefiduciae, in Deo repositae, testibus, maxime annis 1577, 1578. (8) Juris publici fecit hasce Jiteras Vir .Cons. , do historia Patriae nostrae meritissiraus , J. C. de J o n g e, Verh. en onuitgegeven stukken betwjfendc de Geschied. der JYederlanden, Vol. II. in: Brieven van en over Willem I. 51-108. Prae eeteris meinoraiidae Ep. 8 et 9 , p. 83 sqq. Nulli vero dubitamus, quin ulterius boc- ce argumentura sunt illustraturae Epistolae, quas ex- spectamus in subsequentibus voluuiinibus operis : Ar- chives de la Maison de Nassau- Orange ; Recueil public far Mr. G. Groen van Prinsterer. (9) Vide hasce Epistolas obvias apud Gerdesinra in Scrinio Antiq. I. 88-100. 292-297. Guilielmi, JPrincipis Arausionensit , Epistolae incdifac, 1572. 72 A, M N T A T A Epist. ad Eccl. Londin. , 1573. it. Guil. I. Ep. ad Eccl. pereyr. Any I. 1572. (10) ' Ofschoon het den Almagtigen behaagd heeft , over die stad naar zynen Goddelyken wil te beschik- ken, en dezelve uit onze handeu te nemen, sullen wy Hem en zyn Goddelijk woord daarom verloochenen en verlaten is daarom de sterke hand Gods eenig- zins verkort? en zyne kerk en gcmeente te niet ge- bragt ? Gy schrijft ons , dat men U zow laten weten, of men ook met eenig groot en magtig Vorst in vast verbond staan. Wy ivillen niet nala- ten U hierop voor antwoord te geven, dat wy , eer 9 toy ooit deze zaak, en do bescherming der Christe- nen en andere verdrukten in deze landen aanvaard hebben , met den oppersten Vorst der Vorsten (met den machtigsten Potentaat aller Potentaten) een zeer vast verbond gemaakt hebben, dat wy geheel verze- kerd zijn, dat wy en alien, die daarop hun vcrtrou- wen vestigen , door Zyn magtige hand, in spijt van alle zyne en onze vyanden, ten laatste nog zullen outzet warden , zonder dat wy intusschen eenige an- dere middelen , welke ons de Heer der lleerscharen heeft toegeschikt, hebben, of alsnog willen laten voor- bygaan." Bor , 1). I. 447, 448. Haec ita refert Hooftius noster : Een kloek en manltjk hart plagh , ook in spijt der tcederspocdt , ankergrondt aan de hoope te vinden : d* anoctvalli- t ghen en blooden door den raadt der vreze verrukt te worden. Welk eene onervarenheit zich in't verkee- ren der wereldsche dingcn t'ontzetten ! ivelk eene wankelbaarheit om f t misnal eener stad, hoewel ooter- hitter en deerlijk , te zicichten ? eeven oft Gods arm ADORATIONEM. 73 met dicn afbrek vefkort waar en de ganschc wel- standt des lands op de Ilaarlemmer bodem yescheept. In vasten verbonde , ja, stand hy , en had het, voor ' t aanveirden van de bescherming der Chris- tene , en verdrukte landtzaaten met den oppersten Vorst der Vorsten aangegaan, die nooit zijn betrou- tcers te leur stclde ; en gewisselijk ten laatste zyne en hunne vyanden te schande zouic make?t." JVc- derl. Hist. B. 8. bl. 329. (D. III. bl. 55, 55 der uitgave van Siegenbeek, Simons en Cappelle.) De Philippe et Casparo d'Anastro, vide, Le- ven van Willem I. III. 522 sqq. (11) Cf. Van de Water, Gr. Utrechtsch Plakaath. I. bl. 55 sqq. et maxime : Mr. J. C. de Jonge, de nieuwe of nadere Unie tan Brussel, in: Verh. en on- uitg.stukk. supr. laud. II. 161-204. (12) Ontwerp van Geloofsvrede van den Aaiish. Mat- thias , apud VanMeteren, Nederl. Historien. 8 B. Cf. Wagenaar 1. 1. V. 7. p. 2U, 215. Legantur de hacce Guilielmi agendi ratione, quae attulit Brandt, Hist . der Reformat , 1.531,532,549,581. Broes, Willeml. 1.1. p. 73. (13) Cf. Leven van Willem I. D. III. bl. 687 sqq. - Gerdes, Sctinium, L. I. 64-66. De Jonge, Brieven van en over Willem I. Epist. 12 et 13. in : Verh. cnonuity.stukken, 1.1. 11.100,102. Desensureli- gioso Guilielmi, morte proximi, cf. Siegenbeek 1. 1. 184. (14) De Philippe Marnixio consul, maxime : T e Water, Verbond der Edelen , D. III. bl. 29-90. Ab Utrecht Dresselhuis, Filips van Marnix , 74 A PI H T A T A Heer van Mont St. Aldegonde , beschouwd als Godgeleer- de, en in zijne verdiensten omtrent de Nederl. Herv.Kerk ; obvia in Diario: de Vricnddes Vaderlands. Vol. VI. Dodt van Flensburg, Sijdr. tot den opbouw der Nederl. Geschied. et Letterk. in : de Vriend des Vaderl. D. V. bl. -443 sqq. et legatur de Oratione Wormatiae habita, Scheltema, Gesch. en Letterk. Mengelw. III. IU. (15) Verba dictante Marnixio" ; ita Grotius, An- ual. 1. 1. p. 19. (16) De Byencorf der H. Roomsche Kerke, door Phil. Marnix, Hecr van St. Aldegonde. 1569. (17) Om sijn goedt of leven niet te verliesen, mogt men de bekende icaerheit Gods niet afstaen, of immers verstvygen. Geen tydelyke insicht of van aerdts verlies , mogt het vertrek naer de plaet- sen, daer vryheit van Religie was, beletten. Men w moest zijn plicht betrachtende , Gode betrouwen." Trouwe Vcrmaening aen de Christelyke Gemeenten van Brabandj Vlaenderen, Henegou en andere omleggende landen, beide, die nog onder'tkruys sitten, ende die buyten slands geweken zijn, door Ph. v. Marnix, p. 29. 37. Cf. B r a n d t , Gesch. der Reform. I. 761. (18) Apologie, van 1679. Vid. Te Water, Verb, der Edelen , D. IV. bl. 284. Ceterum legantur Viri scripta, quibus abunde pateat, quara pio ammo Deura coluerit Marnixius. (19) Marnixio mandata erat cura a SynodoEnib- dana Historiam ecclesiasticam conscribendi coetuum nos- tror'UTi reformat or um. Ita enim legfitur in Actis Si/- A R A T I N E M. 75 nodi 1571 te Embden : Art. 481. Men zal den Heer S. Aldegonde bidden , in den naatn van dezer Sy- nodale Vergaderinge , dat hy eene Historie der dingen, die in sommige jaren herwaards geschied zijn , be- o schryve ; en voornamelijk van die dingen, die do oprichtinge der kerkcn , de vervolginge derselver, de afwerpinge en wcderoprcgtinge der Beelden, de vol- stand ig/ifijt der Martelaren , die grouwelyke oordeelen Gods tegcn de vervolgers , dc veranderingen der Po- lit ten, etc. bctreffen." Cui si satisfecisset voto Marnixius, plura sane nobis innotuissent , quorum notitia hactenus in explicanda historia ecclesiae Belgi- cae desideratur. Quatenus Ecclesiasticus fuerit aulicus Guilielmi I. conf. D r e s s e 1 h u i s 1.1. p. 63. (20) Cf. Van I p e r c n, Kerk. historic van het Psalm- gezang. I. 137 et 199. r- Ypey en Dermout, Gesch. der JVederl. Herv. Kerk. I. 5^9 sqq. (21) Qucm Scaligero obtulerat Leydensis Acade- mia Profcssoris honorarii honorem, (cf. S leg en- fa eek, Gesch. der Leidsche lloogcschool. II. T. p. 79.) hunc Marnixio vindicavit N. Hinlopen, Hist, van de JVederl. overzetting des Bybels. p. 25. (22) Repos ailleurs". Haec verba symbol um sibi elegit Marnixius. (23) Symbola haecce et inscriptiones nobis suppedi- tavit Van Loon, Ned. Hist. V. 1 et 2. Nos autem seculum XVI. attendimus. Uberius , potissimum inse- quentia tempora, attigit Doct. VanderGhijs, Verh. over het Karakter der JVederl. t byzonder gcdurende den tachtigjarigen oorlog, blijkbaai in hunne gedenkpennin* 76 A N N T A T A gen, obvia in : Tijdschr. voor Hunt- en Penningkunde , door P. 0. v. d. Chijs. Leyd. 1833. I. bl. 21-63. (24) Cf. M e e r m a n , Vergelyking der Gemeenebes- ten door Hugo de Groot, uitgegeven, en vermeer- derd met Aant. II. 194sqq. (25) Qaantopere pietate inducerentur proavi in condenda Academia hac nostra abunde docuit Arn. Drakenborch (Orat. panegyr. in natalem saecula- rem Acad. Trajectiuae), qui postquam indicaverat studiura reformatae doctrinae tuendae jam antea de- sideriura excitasse hie Academiara instituendi, ita pergit : Deo insuper armis favente, hostes a foe- derati Belgii finibus longius submoti , ae validis- simarum Urbium Vesaliae, Sylvae-ducis et Trajecti ad Mosam expugnatione, termini reipublicae egregie maniti sunt. Quibus divini numinis beneficiis sni socioramque majestate firmata et aucta, proceres urbis Trajecti se animi erga Deum ingrati crimen effugere non posse existimarant , nisi ad exem- > plum popularium ipsi quoque partera aerarii im- penderent in dedicationem templi , in quo cum reliquis artibus liberalibus sacratissimae religionis nostrae doctrinam juventus addisceret." p. 28. (26) G. Voetius, Oratio inaugur. de pietate cum scientia conjungenda, habita 12kal. Sept. 1634. cum munus auspicaretur Profess. Theol. et Hebr. linguae. Obvia est Oratio in libro : Illustris Gijmnasil Ultraject. inauguratio una cum Orationibus inauyuralibus. Ultr. 1634. Celebravit, condita schola Trajectina, Ni- portius (JCt. Civitati Ultraject. a Secretis, in Om- tione in illustri Gymnasii IJltraj. inaugnrationem) , ADORATIONEM. 77 Magistrate urban! pietatem , quae Athenaeum hoc non Reipublicae solum , verura etiam Ecclesiae fu- turum constituit seminariura." (27) Bibliothecae R heno- Trajectinae Catalogus. Traj. adRh. 1835. II. Vol. Praefixa est Praefatio Ph. G. van Heusde, Bibliothecae Praefecti, quae seorsim prodiit in 8 : Praefatio ad Bibliothecae Academicae , quae Trajecti ad Rhenunt est , Catalogum. Accedunt cum alia Biblioth. spectantia, turn Senatus Urbani Tra- jectensis decreta. (28) P. K o n i n g , Verh. over een aanmerkelijk beenuitwas aan de onderkaak. Obv. in : Verh. der j* Masse van het Koninkl. Nederl. Instituut. D. V. 1820, bl. 189-202. P. Koning, Waarn. van eene lang- durige krankzinnigheid enz. waarschijnlijk ten gevolge van wormen. Obv. in : Nieuive Verh. der d e klasse van het Koninkl. Nederl Instituut. I. D. 1827, bl. 282- 293. Legatur de ViroErud. Utrechtsche Studenten Almanak. 1835. ERRATUM. p. 14 reg. 7. confiscata, lege : carnificata. N I C L A I VAN W UK, THEOL. CAND. IN ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA , COMMENTATIO THEOLOGICA, QUA RESPONDETUR AD QUAESTIONEM AB ORD1NE THEOLOGORUM PROPOSITAM , HUIUS ARGUMENTI: Laudctur tt a vituperations defendatur inflitutum^ quo , in Reformats patriae nostrae coetibus , doctrina Christiana , duct Catcchefi Palatind , exponitur. QUAE PRAEMIUM REPORTAYIT, D. xxvi MAUTII A. MDCGCXXXV. I N T R I T U S. Optime de Societate Christiana meriti flint viri praeclari , qui rnedio Seculo XVI. in Belgio nostro communem dedertmt operam facris publicis purgan- dis , infcitiae et crroribus pellendis , adolefcentium et adtiltorum animis fide ac pietate imbuendis et hierarchiam Romanam fugientibus facro religionis apostolicae vinculo confociandis. Quern in finem , prouti alia multa ab iis gesta funt feliciter, ita nominatim proftiisfe videtur inftitutum , quo doc- trinam Christianam , in coctibus , ducc Catechcji Palatind^ cxponendam curarunt. Praeiverat Fridericus III. Elector Palatinus, qui hanc Catechefin, primum a Zacharia Ur- fino, adiuvante, ut videtur, Casparo Ole- viano, Germanice Icribendam curavit, deinde a praecipuis ecclefiarum Palatinarum Infpectoribus et Pastoribus Heidelbergam convocatis probatam et ad communem ufum expetitam , anno 1563. in lu- cem edi iusfit, ut iuventuti twn folum profpiccre- tur , fed concionatores etiam et ludimagistri cer~ tarn habcrcnt et definitam formam , ad quam iu- A a vcn* 4 COMMENTATIO vtntutem in templis et fcholis informarent ^ ne pro fuo wbitrio nova fubinde inftituerent ant ea tra- derent) quae verbo Dei non fint confentanea* Quapropter ctiam Elector pins omnes , quibus commisfa erat Ecclefiarum Palatinarum cura, his admonuit verbis : Vestntm nunc porro e rit , cum ob gloriam Dei , turn ob vestram , eorumque 9 qui et nostrac et vcstrae fidei concrediti sunt ? salutem , hanc Catechefm grata ammo exdpere , earn pue- ris 9 cum in fcholis turn in Ecclefils proponerc , eorumque auribus et animis asfiduc ac diligenter incukare , quo earn vita et factis paulatim cxpri* mere asfuefcant. (i) Sic (i) Haec profesfus est Fridericus in Prologo, praemisfo rrimis Catechismi editionibus , uti et Apologise Cattchismt a Zach. Urfino fcriptae a. 1564. in huiuS Opp. Theol. Hei- delb. 161:. Tom. II. Conf. Henr. Altingii Historia de Eeclefiis Palatinis, csp. XLHXLIV. Joh. Ens, kort his- torisch berigt van de pttblieke fchriften ere. cap. If. 5 7. I f . 1 e Long, kort historisch verhaal van den ecrflen oor . fprong dtr Nederl. Geref. Kcrken onder V kruys , . 86, 8-, A dr. 's Or a vezande , twee bonder d jar ige Gsdachtenis van het Syncde te Wefel p. 54, 55. J. C. Koecher et E. W. Cramerus, catechetifihe Historie der geref. Kerke ere. cap, VII 1. . 15. i'. S. von Alpen, Gefchichte und Litteratur des lleidslb t Katcch. adiunctae libro : Leitfdden beim Christ!. Religions ttnterricht. G. B e n t h e m Ileddin- gius, aver den Heidalb. Cafsch. Vol. III. p. 1532. A. Ypey, Gefihied. van de Kristlijkc Kerk in de achttiends esuvf , Vol. VIII. p. 720733. not. i!cK. IX. 474 481. Y. van Ham els veld, Algetn.kcrkil. Gefchied. vervolgd doir A. T H E O L G I C A. 5 Sic Friderici auctoritate ' haec Catechefis invecra ftiit in Ecclefiam , quam Belgae reformat! condiderant Francothaliae , Electore fuvente ac tuente. Proinde quoque , eo ipfo anno 1563. a Petro Datheno, facrorum apud Francothalien- fes antistite , in Belgicum fermonem verfa fuit , et primum Emdae, tecto tamen interpretis nomine, edita , (2) postea vero, anno 1566. rhythmicae Pfal- inorum interpretation!, Belgice ab ipfo contextae , adiecta. (3) Mox prae ceteris, qui tune editi erant, libellis catecheticis, hie Heidelbcrgenfis nostratibus no- tus fuit et acceptus. Synodus Vefalienfis, cuius Praefes erat Dathenus , anno 2568. ecclefiis Bel- gicis, vernacula lingua utentibus, non mandavit , fed fuafit, ut, in erudiendis catechumenis , hunc le- A. Ypey, Vol. XXV. p. 210, 211. Ypcy tn Dermout, Gefchiei. der Nederl. herv. Kerk , Vol. I. p. 455457. J. C. W. August!, Proevc eener Infolding in de btidc Honfd* katechist/ii der Evangelifchc Kerk, p. in 124. (2) Libellu.n rarisflmuin typorum formulis denuo defcriptum deditlf. le Long, lib. 1. p. 145438. Ccnf. Ypey ec Der- mout, lib. 1. Vol. I. p. 457 459- (3) Dathenus, in Praefatione fcripta die 25 Martii, 1566. hacc monet: Op Uat oock die Christelicke lefcr een volkom- men handtboecxken liebben raocbtc , hebbe ick den Christe- lickcn Catcchismum , ende den voornaemften deel der kercken ordeninghe, endu der ghebederi, fo die by ons gebruyckt Cjn, tot den I'falmcn laeten drucken, alle* toe beteringhe cicr kercken Christi. 6 COMMENT ATtO fcquerentur ducem. De Catechhmo enim in huius Synodi actis habentur haec : Ministerii ac pro- phetiae muneri non dbs re. conjungimus catechifandi confuetudinem , quam ab Apostolis eorumque disci- pulis acccptam in omnibus ecclefiis obfervandam esse plane cenfemus. Catechismi vero formulam in ec clefits quidem Gallicanis Genevenfem , in Tcutoni- cis vero Phidelbergenfem 9 potisfimvm fequendam ducimus : quam tamen usque ad futuram Synodum Ubcram relinquimus* (4) Paulo definitiora leguntur in actis Synodi Emda- nae , anno 1571. habitae, art. V. Catechismi for- mam in ecclefiis Gallicanis Genevenfem , in Teu- tonicis vero Hddelber gen fern fequendam duxerunt fratres , fee tamen , ut ft quae ecckfiae alia Cate- chismi formula vcrbo Dei confentanea utantur , necesfitate illius mutandae non adjlringantur. (5) Pkis definitum est anno 1578. in Synodo Dordra- cena , quae dicitur Nationalis. Primum enim, art. LIV. (6) ilatuta funt haec: Catechismi formulam in (4) Acta huius Synodi Kelgice verfa Jam edita funt a L u- do v. Renesfio a. 1664. a Regnero Ens a. 1764. et in Kerkclyk Placaatboek , Vol. HI. a. 1792. Primus ea Lacine edidit L. J. F. Jansfen, in Arehief yoor Kerkel. Gefchied. inzonderheid van Nederland, verzameld door N. C. Kist en H. J. Royaards, Vol. V. p. 416460. Cs) Synodi Emdanae actn non nifl vernacule edita ex apo- grapho Latino fumere mihi Hcuit. (6) In apogranho Latino, quo uti mihi contigit, hie articulus numeratur LI1I. THEOLOGICA. 7 in ecclc/iis quldcm Germanicis earn , quae cum mis Germanicis Petri Dathcni, in Gallicis vero ecclefiis cam 9 quae cum Gallicis pfalmis hactcnus excitfa est , obfervandam cenfemus. Lilen:m quo- que Germanicis ccclefiis manebit , uti brevi exa- mine fidei , ex Catechismo in compendium contrac- to et cum dktis pfalmis Dathcni excufo^ ad cos crudicndos , qui facrae Coenae nomen dant. Deinde vcro, art. LXVill. praecipiuntur condones ha- bendae diebus dominicis, quibus S. Coena adminis- trator, himc in modum. Ante facrae Coenae ad- minhtrationem concio habebitur , in qua de conver- ftonc hominis fuique probatione^ cum de reconcilia- tione eius cum Deo et proximo fimiliaque argu- ment a tractabuntur. Ipfo autem die facrae Coe- nae utile erit de Sacramentis et nominatim de ministcrio facrae Coenae docere , atque ad earn rem textum accommodatum deligcre , nifi ordi- narius text us apte eo dirigi posfet. Pomeridiano autem tempore confueta concio vel Catechismus ha- bebitur. Nisi quid me fallit , horum collatione articulorum docemur, Catechism! i'alatini ufum eo tempore iam fuisfe invectum, non tantum ad eru- diendos difcipulos , qui ipfi responderent ad quaes- tiones propofitus, fed etiam, ad communem Chris- tianorum gregem docendum in folennibus conven- tibus pomeridianis , unoquoque die dominico actis. Id ipfuni docere nos posfunt folennes preces, qui- bus Catechism! expofitio in conventibtis publicis in- 8 COMMENT AT 10, inchoari et finiri folebat. Harum enim formulae , 9. Datheno e Germanico fermone in Belgicum con- verfae et a. 1566. editae, nonnulla complectuntur , quae nequaquam catechumenis, fed omnino horum parentibus ad orandum praefcribi potuerunt. (7) In multis certe Ecclefiis Catechismi ufum a. 1578. iam fuisfe invectum , colligimus ex iis , quae fta- tuit Synodus Provinciarum Hollandiae et Zelandiae , a. 1574. Haec enim Synodus non tantuni Cateche- fm Heidelbergenfem elegit ad docendos catechume- nos , art. 1L fed etiam praedicationcm Catechismi laudavit, art. XLIV. et decrevit, in ea ufitato more esfe pergendum post meridiem diei, quo S. Coena fuerat celebrata. (8) Synodus Medioburgenfis , anno 1581. habita , et Generatts Belgicarum Ecclcfiarum dicta , eandem fere de Catechismi Palatini ufu fententiam profesfa est, quam ante triennium pronunciaverat Dordra- cena. Etenim , ad qttaestionem particularem XIX. huius argument! : Quo Catechismo in Ecclefiis utcn- clum fit ? respondi t haec: In Belgicis quldem ea 9 qui cum Pfalrnis a Domino Datheno translates : in (7) Legatur Een Gkebet voor die Icere des Catechismi , im- primis Ghebedt nae de leere dcs Catechfs'mi. * Utraque for- mula , quamvis obfoleta, etianmum repeti folet in Liturgia lielgica, emendatae Pfalmorum editioni rhythmicae fubiuncta. (8) Art. LXXX. haec traduntur : Is beflooten, dat men na- demiddag, ah het Nachtmael gehotiden is, de predicate des Catechismi nae gewnttntc ondstliottdsn fal. T II E O L O G I C A. 9 in Gallicis vero , qui cum Gallicis Pfalmis hacte- nus cst excufus* Liberum quoque fore Bclgicis , ttti breviore examine fidei^ ex Catcchismo in com- pendium cotnracio et cum dictis Pfalmis a Domino D a t h e n o translates cxcufo , ad eos cnidiendos , qui facrae coctiac nomen dant. Quaravis auiem Synodus Catechism urn, fingulis diebus dominicis, m publicis conventibus pomericliaiiis , interpretan- dum dticeret, arbitrata tamen est, ab co toties commodius abftineri posfe, quoties ante meridiem facra Coena fuisfet cclebrata. Ad quaestionem cnim XXVIII. An eo die {quo fancta Coena ad- ministratur , quaest. XX VII.) Catechismus vel con- do ad gr alias agendas habenda Jit ? respond! t : hoc postcrius utittter jicri posfe; alter um tamen lib e rum esfc. (9) Tandem Synodus Nationals Hagana , a. 1586. perfpicue ac definite Euangelii ministros iusfit , fingulis diebus dominicis , in orationibus pomeri- dianis , doctrinae Christianae fummam, Carechismo in Belgicis ecclefiis iam recepto comprehenfam , breviter interpretari , ita ut haec quotannis abfolvi pos- CQ) In hac Synodo quaefitum qnoque fuit: of het ttiet goet ware eenige uytlegginge op (Icn Catechismum in forme van ktrta predicatien ofte tinders voor ds aenknmelitigtn te ma- ken? Ad quarn quaestionem LJX. responfum fuit: ja, en it ei*ige last daartoc gegcven. Quo eventu, equidem nefcio. Scd conf. Ypcy et Derm out, lib. 1. p. 502504. io COM M E N T A T I O posfit , fecundam partitionem ipfms Catechism! , eum in finem factam. (10) Ordo ecclcfiasticus urbis Groningae, itatutus die 16 Septambris a. 1594. art. 28. iusfit quoque Euangelii interpretes , in pomeridianis conventibus , fingulis diebus dominicis, Catechismum Heidel- bergenfem interpretari. (u; Similem ordinem Guilielmus Ludovicus, Comes Nasfavius , Gubernator et Ordines Deputa- ti ? in ufum pagi Groningani (latuerunc , die 27 Fe- bruarii , a, 1595. (ia) . His Ordinis ccctcjiastici , in liac ^ynorio conftituti . articu- lus LXI. huius est argumenti. De Dienaers fallen alom- mt fondaegs ordinacrlijk in de naewiddaegfche preclicatie de fomma der Christelsjke lesre in den Catechismo , die tcgett- woordig in dc Nederlantfchc kercken asngenon.en is , verva- tst , kortelij'k uyilcggen, alfon dat dezelvc jaerlyks mag geeyn- digt warden , volgende de afdeelings den Catechistni zelfs daer- op gemaekt. (11) Endewillen ivy , (IJorgemeesteren ende Raedt der Stfdt Groningen) dat men voor defe tydi to ecn nhre nae don midda* ge den Heidelbergensem Catechismum , to negen uhren die Frag- menta i)ominicalia Euangeliftarum , & to fes uhren des morgetts cenen Eiungclistam ofte ecn ander Boeck Continue predigc. llnec refert M. H. Bruchfirus, Gifchiedenis van de opknmst tier Kerlihevvorming in de Proyirtcie Groningcn, Gron. 1821. p. 4|5. (12) Christlicke und Schrifttnctsge Kercken Ordenung, Glie- ftibliceert tcr ordounantic dcs vcolgebornen Graven and Heeren W i 1 h e 1 til L a d w i c h , Graven tf> Nasfou , StttdtholJcr etc. vnde de Gsdepateerdo Statsn der Stadt ande Omlanden yoorfc. Art. 17; De leer in der kcrcksn fall op den Sondagtn in T H E L G I C A. n His (Jmilibusque decretis , cum politicis, turn ecclefiasticis , obtemperandi non raro, vel volun- tas , vel factiltas dcfuit Euangelii interpretibus. Praetcreo H u b e r t u m D u i f h u i fi u m , in aede Jacobaea urbis Rheno-Traiectinae pastorem , pur- gandae quidcm religion! operam dantem , verum nulli ieie legi ecclefiasticae fubmittenteni , nee Ca- techismo utentem in docendo. (13) Sed meniorandi funt , qui paulo post Ecclefiae in urbe Rheno - Traiectina praefuerunt doctores. Hi, alii quidem H u her t i vestigia legentes, alii vero formulam in plcrisque reformatis Belgii Eccte- fiis rcceptam fcquentes , omnes tamen , auctore Comite Leicestrenfi , die 26 Aprilis , a. 1586. con- fenferunt , fingulis diebus dorninicis Catecliismum in Belgicis urbis Ecclefiis esfe interpretandum. (14) Se eclita Latine ab jo, Laur. M o sh e m io, Uamb. i;.}. p. :c8~cin. THEOLOGICA. 17 plerumque tranfigi fokt , feverioribus Edlctis pro* hibeant , ut hac quoque ratione ad condones illas pomeridianas melius adduci posftt , atque ita intc- grum Sabbathi diem fanctificare discat. Quoniam autem combinations feu conjunctions Ecclefiarum , quae in agris , multis in Pr ovine its crebrae funt , faepe non permittunt , ut ab uno Past ore , fingulis diebus Dominicis uno in pago binac habeantur con* cioncs , adlaborandum erit in fingulis clasflbus , ut , fi ullo modo fieri posftt , combinations iltae tollan* tur , atque ut ftngulae Ecclefeae Pas tor em fuum habcant. Si autem hoc fieri non posfit , dabunt ope* ram Past ores illi ^ qui binis simul infervient Eccle* Jiis 9 ut alter nis fait em vicibus , post meridiem con- dones habeant Catecheticas. Ut autem Pastor es omnes hac in parte offido fuo debite et ftdulo fun- gantur , advigilabunt diligentcr Ecclefiarum viftta- tores , ut fi quos forte deprehendant , huic Synodic a e conflitutioni morem non gerere , eos ad clasfem defe- rant , quo eorundtm negligentia justd cenfurd me* rito corrigatur: uti quoque Ecclellastica cenfura digni cenfentur ^ ft qui Religionem Reformat am pro- fe$fi , condones illas pomeridianas frcquentare , et familias fuas ad eas adducere detrectabunt. Haec postquara Scsfione XIV. erant ilacuta , por- ro Sesfione XV. deliberatum fuit de accuratiore iuniorum atque adultorum catechizatione , collatis- que Theologorum tarn exterorum quam provincia- lium ientcntiis confiliisque , praclccta fuit Sesfione r, xvn. IS COM M E N T A T I O XVII. decreti Synodici formula , qua triplex com- mendatur catechizandi ratio , domestica a paren- tibus, fcholastica a ludimagistris , et ecclefiastica a Pastoribus , Senioribus et Lectoribus feu aegrorum Vifitatoribus. In quibus cum plura Tint praeclare monita, hoc loco" ea tantummodo laudamus, quae condones spectant catecheticas. De Ludimagistro- rum partibus haec habentur : Juventutem fcholas- ticam , disciplinae fuae commisfam , ad audiendas condones facras , inprimis autcm catecheticas , ad ducent. De Pastorum officio haec : Paitorum in Ecclefia muneris et brudentiac trit , condones ca- techeticas eum ad modum publice injlituere , ut et breviorcs et ad captum non adultorum modo, Jed ip fius quoque Juventutis, quantum fieri poterit , accommodatae fint. Haec ex Actis Synodi publica auctoritate in lu- cem emisfis cognoscuntur. Praeterea vero ea me- moratu digna funt , quae lo. Halefius, ad hanc caufam pertinentia , retulit in Epistola VI. edit. Moshem. p. 243. Geldrorum, in quit, nomine qui adfunt cupere fe , fignificabant , ut ministri Sacrorum non verba modo libelli Catechetici , more ubivis fere rccepto^ pro condone inter pretari , VC" rum etiam ftmiil dictum quoddam facr arum Utter a* rum , cut praecipue doctrina Catechismi populo expli- canda inniteretur , exponcre juberentur* Solent ete- nim , ut vtdetur . plerumqueilli, qui element a religio- nis fcrrnonibiis publids i'lustrant * Catechismi tantum ver- T H E L O G I C A. 19 verba 9 non facri codicis cffata 'pro fcrmonum fun* damento fumcre* Verum iamdudum ab eo more dc- fuefactos esfe homines , refponfum cst , nee eum hoc quidem tempore fatis commode revocari posfe. Quo quidem reponfo non content! Remonftrantes Rhe- no-Traiectini , fcripto libello , Sesfione XX. conten- derunt , Synodum perperam dccreto fanxisfe , haud esfe necesfarium , ut dictum quoddam facri codicis fcrmonibtiS) quibut element a religionis explicantur r fundamenti loco fubflernatur. Respondit vero Syn- odi Praefes , Patres noluisfe fententiis fiiis con- fuetudtnem earn t oiler e its in locis , ubi ufu rcccpta fit , verum exijlimasfe tantum , non csfe , cur ea ob~ iruderctur aliis , apud quos ea dudum abrogata fit. Haec et alia, ab Halefio narrata , p. 272 274. nonnihil conducunt ad illuftrandam brevem notatio- riem in dctis Synodi. Accesfit deinceps nova Catechismo Heidelbergen- fi commendatio ex iis , quae in Synodi Sesfionibus- CXLVJI. et CXLV11I. gesta funt. Postquam enim, iubentibus Ordinibus Belgii Generalibus , omnes Catechismi quaestiones relectae , rogatique erant finguli Theologi , cum exteri turn Belgae , num quid in eo tradi exiftimarent , quod verbo Dei non confistere videretur, unanimi omnium confenfu de- claratum fuit , doctrinam , Catcchefi Palatina com- prehcnfam , Verbo Dei in omnibus esfc confcntien* tern , neque ed quidqtiam coniineri , quod ut minus eidem CQnfentaneurn mutari aut corrtgi debcre vide- B 2 rc ao C O M M E N T A T I O retur ? ipfamque hanc Catechejln esfe adrhoilum ac- curatum orthodoxae doctrinae Christianae compen- dium , fingulari prudcntia non tantum ad tenerae adoleitentiae captiun , yerum etiam cor urn qui adul- tiores jam csfent , commodam inflitutionem accom- modattim. Ac proinde earn in Ecclefiis Belgicis magna cum acdificatione doceri posfe , atque om~ nino retimri debere. Tandem, dimisfis Theologis exteris , 'Sesfioni- bus CLV. et CLVf. una cum reliquis canonibns regiminis Ecclefiastici , in Synodo National! Haga- na a. 1586. conftitutis , praelectus et probatus est articulus LXI. qui proinde in Or dine Ecclefiastico Dordraceno, ne verbulo quidem miuato, receptus est , numero LXVIIf. Ab eo inde tempore hoc inftitutum fervarunt Ec- clefiae Belgicae , in iis etiam regionibus , quarum Ordines regiminis ecclefiastici canones Dordracenos baud receperunt. Testes flint antiquae leges ec- clefiasticae in Frifia (23) et Drenthia , (24) alias ne commemorem. Sed (23) FrifiacaeEcclefiae leges antiquae , icerum ediwe Leovar- diae, a. 1771. Tic. XI. haec praecipiunt Art. IV. De Predi* kanten of ue Dorpen 9 ook zslfs dnar Combinatien zijn , (/ dicn bet ecnigzins mogelijk is volgens Judicature dss Clasjis ,) zullen'.op den dag des Heeren tweemaal prcdiken, en wel ex- fresfslijk des agterniiddcigs de Catechismus j zal niemand dif tuegcn verzuimctt , ten zij door zivakhctd of hooge ouderdom verhindert zijnds 9 vtaarop de Clasjis naauwkeurig , en lijzon- dtr T H E L O G I C A. 21 . Sed fatendum est , aliquando non cxigua opus fuisfe curac ct lahoris conftantia, ad viucendam ignaviam hominum huic inftituto nonduni asfuefac- torum. (25) In dtr in Cenfuril Morum heeft tt Ittten, Arr. V. De Dienaars des Woords nalatig zijnrle in het tweemaal preJiken en cate- chifteren , zullen van alle Clasjfciile en Sijiiodale Ses/ien en Dignittiten zij'n verflooken ter tijd th nalaatigheid verbetert zij ; maar bij contin uatie dies, zal dc Clas/it zodanige ordre ftellen op de Ntgiigenten , alt zfj zal yinden te lehooren. Novae vero conditac a. 1804. et editae Franequerae, a. 1806. Afd. X. art. 3. miniftris verbi divini haec iniungunc : zij zullen de$ Zondags twee maal prediken , waar znlks gcbruikclijk is , tn Jet nadcmiddags volgens flen Heidelbergfchen Catechismus , of, met over/eg en goedkeuring van den Kerken- Raad , ten flatten lande, Katechiferen. (24) Lex, dicta Kerken Ordre dtr Landfchap Dretithe ; Gearresteert en Geapprobeert op de ordinaris Landsdag ge- houtlen binnen Aifen den 14. Marty 1730. haec nrt. 70. iu- bet: De Predikanten zullen alomme des Zondaa** in d na- middags Predikutiea, de fnmma dvr Chriflelyke Lere , yervat in den CatechismHS , by de Nederlandfche Kerken aange- nomcn , kortclyk uitleggcn en toepasfen : Derhalven, zo vel des tvinttrs, als fomers , twemaal Prediken; fub poena 6. fl. Hlede zullen de Clasfen toezir.n^ dat joage Predikanten in den ingeng harer B c dicni ng e , den Catechitmus Prediken: ' Edog , zullen in het eerflc jaar vrtn de boven gtfleldc poene vry zyn. (15) Documents huius rei cernere mihi videor in Compendiis legumecclefiasticarum, cuiusmodi funt I oh. Sraetii, Synodal* Ordonnantien ende Rtfolutien (van Celderlnnd), Cap. VII. art. in -9. Petri Wijnftok, Clasficaal Hand bocitjen van 2W- ft* C O M M E N T A T I O In Synodis Provinciarum Gelriae, Traiecti ad Rbenum et Transifalaniae quotannis in memoriam revocabantur ftatuta de praedicatione et catecbizatio- ne, fingulis diebus dominicis babenda. (26) Nee Nedervctuwg , cap. VI. art. 8. Christian! de Kruyff, Utrechts Synodaal- Handboekje , p. 38 40. 187, 188. Conf. quae de Drenthinis referunt Ypeij ctDermout, lib. 1. Vol. ! P 304, 305. (i<5) Ufus fum apographo Actorum Synodi Rheno - Traiecti- nae, a. 1794. habitae , e quibus haec mihi defcribere licnit: Nopcns het tweemaal prediken en catechizeren op 'j Heeren dag in ttlle de kerken , en het naauwkeurig onderznek in vijttatio- nc. of ziilks gefchiedt , en of de predicatien en catecliizatien over den Catcchistnus zoo ingcrigt warden , als best gefthikt is naar de bijzondere gefleldhcid der plaatfen , om door , de ganfche Gemeente te kunnen warden bijgewoond 9 en of het project der middclen tot bcvordering van het twcemaal pradi- ken en catechizeren in Synodo 1739. vastgefteld 9 wordt ttit- gevoenl ; ah mede of de aanteehcning der gecollecteerde pen- ningen yoor- en namiddag onderfcheidaulijk gefchiedt; en , zoo aan Deptttati Clasjiuvt in vijitatione iets mogt voorkomen^ dat verbeterd moet warden , d&t zij daarvan fchriftelijke opgave aan de nieinv aankomende Depntatcn mocten overgc- yen , urn zich datrnaar in eene yo/gcnde vifitatie te regule- ren : DD Deputati hadden dit artikel den CJasfeti ernflig aanlevolen. In alls Clasfen was door H H* Vifltatorcn gerap- porteerd 9 dat bij hen hiervmtrent geene hlagten waren inge- komeiu Horum fimilia vidi in Actis annorum 1804 1807. Quae vero fuerint remedia a. 1739. praefcripra, ex Actis huius anni cognovi , in quihus haec fcripta inveni. D$ Gecotntnitteerde hi] d: Christelijkc Synodtts gelast , om na middeJen uit to zien , die het janrlijks cotninendatum van tweemaal prediken en cateshiziren ten plntten Lande van mcerder vrncht zotidcn ko. T H E L O G 1 C A. 23 Nee defiierunt fummi magiftratus, auctoritate fua Catechism! interpretationem mandantes. Hoc certc factum est ab Ordinibus Generalibus , in pagis ex- tra feptem foederatas regiones ipforum ditiuni fub- iectis, die i Aprilis , 1660. (27) a Gubernatore , Can- konnen doen zijtt, wartn etnpnrig onder verbetering van ge- dachten : dat men op het ernfligfle en kragtigfle in vi/itatione tlczen artikel den Predikanten behorde te recommenderen en Z90 wel aan hen ftls den Kcrkenraden in confcitntie af te vra- gen , of zttlks dadelijk gcfchieddi} en zich nict allsen door het inzien van de colltcten-boeken daarvan te laten ycrzekeren t ntaar ook p het uittreden van den Predikant te vernemen, op tvat uur dt catechizatie worth gehouden , wie daar alt It- den , en of ook kinderen , vooral van Predikant en Kerken- rnden verfehijttett , hoe reel in getal , hoe lang die dure , in over wat ftoffc, Dat men Predikanten en Kerkenradtn dten- de te waarfchuwen , dat 9 zoo him rapport niet tpregt en con' form de waarhcid gefchiedde , de Predikant clasftcaliter zou- de -warden gecenfureerd entle de Ouderlingen en Diaconen ,daar- aan fchuldig t yoor inhabil zovdcn warden yerklaard. Dat Deputati zich jaarlijks ztillen informeren , wcike Zondag in den lleidelbsrgfchen Catechismus het voorlerlcn jaar yoor t!g yijltatie zij gepredikt , en welke den jongstleden dag d*s Hee- ren, om daaruit te konnen zicn , of oek eeni?e nalatigheid in' geflopen ende hot yer de Predikant geyordert zij. (27) In legc, dicta Reglement op de Politycqtte Rtformatit in de Meyerye van V Ilertogenbosch , ende andere Quartieren van gelijcke natttyre , onder de Generaliteyt behoorende (a Nic. Wiltens inferta Vol. T. libri, cui titulus Kerkelyk Plakaat-boek , p. 9 23.) arf * XXVIII. haec mandantur: Prc- dikanten die geene Combinatien hebbcn , fallen op Sondagen t-wtemael predicken ende des naermiddaghs ordentelijck na de Sondacffche afdeylingen , verklaren den gevoonlijcken Heydel- bcrgh- ft* -COMMENTATIO Cancellario et Senatoribus Ducatus Gelriae et Co- miratus Zutphaniae, die 25Februarii , a. 1622. ("28) et ab Ordinibus regionis Rheno-Traiectinae , die 24 lulii , a. 1660. (29) Quam- berghfchen Catechismus , ende tta de predicatie altijdt de Toehoorderen, ofte i tamers de aenkomende Jeught 9 daer eeni- K e ft n ff e is* catechiferen t of dat fe in de gronden \der zalig- heyt volkomentlijck mogen onderwefcn warden. (28) Referente W. van Loon, in Codice Legum, qui di- citur Groot Gelders Placactboek, Vol. II. col. 197. edictum huius esc formulae; Wy Stadthotder Cantzler en Raden in name van de Heren Staten des Furflendoms Gelrc ende Graef- fchaps Zutphen , ontbieden ende belasten hier mede alle Pre dicanten off Kercken-dienaren ftaende foo ten flatten Lande , . ConQlium huius epistolae intelligitnr ex Actis Synodi , a. 1824. P. 43 9 24- 45 , 4 r >- 48. (31) Vid. laud. Handbock> Part. III. p. 248. et Handell. van de Synode in 1824. p. 35. ubi articulus est XXI. (3O Rerjcment op de Kerkyijttatio , in laud. Handboek , Part. I. p. 134. C33) Gersvideerd Reglement op de Kerkvifit atie > in laud. Handb. Part. III. p. 139. Ct Handell* van de Synode in 1823. p. 62. THEOLOGICA. 27 bernandis. Fncre quidcm anno 1831. duumviri ve- nerabiles in pago Groningano , W. II o 1 w e r d a et G. H. van Sen den, quibus confultius videre- tur, diebus dominicis alternatim catechismum pro concione interprctari et exercitationes biblicas in- ftituerc: vcrum Synodus , die 19 Inlii illius anni , auditis animadverfionibus tritimvirorum ad hanc cau- fam diitidicandam lectorum, Herm. lo. Royaard- fii, C hri s t. Leon, van den 13 rock et Sim. II e n r. Ant. Begem anni, iudicavit , c iviutato inflituto plus damni metuenduni quam emolument* fperandum fore. (34) Duumviri illi Groningani vetus inftitutum mini- me damnabant, ncc Catechismum Heidelbergen- fern contemnebant , fed , cum viderent conventus facros pomeridianos a multis turpiter neglectos, et Catechismum minus lionoratum , Iperabant , utrique malo medicinam adhibitum iri , intermisfa alternis dierum hebdomadibus huius interpretatione et fubftituta exercitatione biblica. (35) Et iam an- (34) Leg. Uandell. van de Synode in 1831. p. 6;>, 69. 153 159- <5i- (35) Met leedwezen bemcrkcnde ,dat de namiddag godsdienst- oefeningen zeer trtjgclijk werden bezocht , vroegcn zij zlch (if, of onder de redenen van dit zorgwckkcnd vcrfchijnfel gtene waren , die door t/et hotg befluttr der kerk konden wordcn ivcggcnntnen? En zij meenden, daartoe vooral te moc- ten Ircngen de nu tot voorfchrift gemaakte outlt gewoonte , om in de namiddag godsdicntt - oefeningen telkens over den Hcidelbergfchen catechismus /* 'moeten prtdiken, Zij achte- a8 COMMENTATIO antea fuere baud pauci, qui mallenr , vel exercita- tionem biblicam inftituere , vel de locis facri co- dicis felectis confuetas habere orationes , quam Ca- tecbismum interpretari. (36) Veruoi alii Cateche- fin ineptam et vitiofam existimant , ac proinde omnem eius interpretationem pro condone inftitu- tam den hat vocgzaam, vrijhcid te verleenen, oat do leerredencn over den catechismus of te wisfelen met bijbehefeningen , en beide dus ont de 14 dagen des nomiddags yoor de getneentc te kunnen behandelen. Zij vleijen zick daardoor den lust tot en de belc.ngftelling in de namiddag godsdienst - ocfeningen te znllen opwekken , de achtitig voor dan Heidelbergfchen ca- techismus te znllen doen herleyen , en vooral bevorderlijk te zulltn zijn aan den eerbied yoor den Bijbel. Haec relata funt in Actis Synodi , a. 1831. p. 154. (36) Testis est Doct. W. L. van Oosterzee,in Voor* lezing over het prediken over den Htifhlbergfchen Katechis- mtts , quam H. W. C. A. Visfer, infer! curavit Novis Sym- bolis posterioribus , {Nicuwe Bijdragen tot bevordering van de kennis en verbetering van din eercdienst, het leeraarsambt en kerkelij'k beftuur^ als oak van de Theologifche Wetenfchap- pen , bij de Proteflantfchc Christenen} Vol. I. p, 415433. ubi Scriptor haec refert, p. 417. Onder de vragen, die Jedert eenige jaren , bij alle de vtranderingen in den niterlijken yorm van den openbaren cer- en leerdienst^ gcdaan zijn , was 9 oader anderen , ook deze : Of het niet goed en wenfche- lijk zoude wezeu, de bchandeling van den Heidclbergfchen Katechismus, des Zondags namiddags , af te fchaffen , en dezelve door bijbeloefeningen , of wel door geivone leerrede- nen t over eenen vrij gekozen bijbeltekst > te doen vervan- gen? Meermalen hoorde ik dien wensch uiten y ijyerig yoor* flaun en yerdedigeu. THEOLOGICA. * 9 tarn abrogandam esfe rentur. (37) Hanc fenten- tiam aperte profesfus est H. W. Moving, ICtus , in libro , cui titulus : Christendom en Her- worming, vergeleken met den Prote/lantfchen Kcrk* flaat , bijzonder in de Nederlanden. (38) Alii aegre ferunt oinnem legein , qua Euangelii inter- pretibus quaedam praefcribitur norma , ad quam doctrinae Christianae capita in coetu publico ex- ponantur : putantes , cuique concedendam esfe li- centiam , identidem fibi eligeridi materiam , de qua pro concione fit dicturus. (39) Aliis Ecclefiae Bel- (37) Horum mentionem facit W. H. Suringar, in Voor- ftellen^ betreffende den optnbaren eeredienst^ gedaan aan den grooten kerkeraad der Nederd. heryormde gemeentt ta tLeeu'warden , quae infertae funt Novis Symbolic prioribus, {Nieuwe Bijdragtn , ter bevordering van de kennit en ver- betering van den openbaren eeredienst , het leeraarsambt en kerkelijk beftuur bij de Proteftantfche Christenen) Vol. II. p. 306342. haec referens, p. 32^, 324. Er zijn er velen y die den katechismus op geringen prijs fthatten , en de behan- deling deszelven -weinig betcekenend en overtollig leeuren. Ja! het ontbreekt niet aan dezulken , die het oogenblilt zouden zegene n , dat de katechismas, voor altijd^ verbanntn -werd. (38) Liber primum editus est non indicato fcriptoris nomine Cron. 1815. iterum ibid. 1816- auctus prologo et epilogo, in quo auctor nomen fuum profesfus est, p. 546. Quae in Ca- techefin Palatinam fcripfit, ea legantur p 160. 200203. col- lata cum dictis de formulis confenfus , p. 61 6;. (39) IIos indicare videtur Scriptor libri: Gedachten over het predilampt in de Gereformeerde Ker\ , en dcszelfs rechtt waarnetning, (F. Liefstink) his ufus verbis, p. 137. Som- migcn l,tlben genoecen in het Catechismns freJiken : ande- rcm 30 C O M.M E N T A T I O Belgicae inftitutum propterca displicet, quod im- pedire videtur omnium Proteftantium coniunctio- nem in imam focietatem. (40) Denique ;iionnulli , aeque a laudando ac vituperando inftituto abfti- nentes , fatis a fe factum esfe credunt , fi tamditi legi qualicunque modo obtemperent, quamdiu haec vigeat. (41) In ren hebben er geheel niet mede op; de Catechismus ligt hut* dwars in tie maag ; zij gevoelen zig geknelt door de banden 9 die hun daar door in het bchandelen van de here van den Godsdienst zijn opgelegt. (40) Horum voces refert (W. Broes) fcriptor libri egre- gii , cui titulus : Gefchiedkundig onderzoek over de yereeni- ginff der Protcftanten in de Nederlanden, p. 361, 362. Uwe Symbolifche boeken , o Hervormde en Ltitherfche Kerk , hoor ik zeggen , zijn de groote hindernisfen. Zoo lung die muren ftaan , is het onmogelijk de onderfcheidene Proteftantfche wo- ningen tot sen* wijdcn achtbaren tempel te vereenigen, Indien dan de vereeniging van alien , in tijd en wijle te treffen , tcr harte gaat , zoo moest gij , Lutherfchen en Calvinisten^ van nn af, ieder in uwe gemeente , zander daarover met de andere gezindten te raadplegen , ah tiit u zelven en om u zelyen de hindernis wegruimen, (41) In hanc fentemiara fcripflc Vir Ven. (F. Liefstink) li^. paulo ante n. 39. laud. p. 142, 143. Vraagt men: is het dan even-wel geyoeglijk , dat da Catechismus nog in de ge- reformeerde kerk in zulk een aanzlen wordt gehonden; zelfs genomen wordt tot een Ieidraad 9 om naar dezelve de waarhe- den van het Christendom voor het volk. te verklaaren? Ik antw(>rd : de wet, file de leeraars in ons berkgenootfchap daar toe verpligt , is er. Wij hebben die wet niet gemaakt. De oorfprr>ng en in jlandhouding van dezelve is nie,t voor 40 C O M M E N T A T I O ne, five omnino, five parte quddam , inventa , ac proinde a Christo legatisque eius magis iuinta, quam expofita. Praecipua huius doctrinae pars tradit gratuitam Dei voluntatem , homines , infcitia" , errore pravis- que cupiditatibus laborantes , ac proinde diving indignatione morteque peccatorum poen<1. dignos , ex ist& miferid eripiendi , dato lefu Christo , ho- mine fancto , e Maria virgine mirifice nato , eodem- queDeiFilio Patri coniunctisfimo , dudum promisfo Doctore, Sospitatore , Domino ac ludice, eum in finem miierrime a popularibtis afflicto, in crucem acto, mortuo, sepulto , in vitara post triduum revocato , in coelestes fedes evecto, Dei nomine coelestia et terrestria gubernante, Societatem Deo facram , ex ludaeis et alienigenis collectam , tuen- te, Spiritus fancti dona distribuente, fingulos ipfi fidem habentes et obtemperantes erudiente, emen- dante , cum Deo reconciliame , confervanre , mor- tali corpore liberante , et ad vitam , casto cor- pore aniraoque , functe et beate , fine fine agen- dam , praeparante. His leviter adumbratis res multae eaeque gravis'- fimae continentur : quarum aliae frequentius, aliae rarius, in facris Novi Foederis libris memorantur^ aliae ftrictim, aliae explicate et copiofe referun- tur ; aliae nude formilque dicendi propria , aliae variis tropis et imaginibus vestitae ornataeque tra- duntur. Sic 5 quae, de lefu Christo Doctore eoque T U li O L O G i C A, 41 miferrime afflicto^ paucis indicavi verbis , ea in qua- tuor Euangelistarum commentariis uberrime enar- rantur: et quae de fide Christo habendsl et obt- dientid ei praeftanda" digito attigi , ipfe ille Con- fervator ac Dominus in orationibus et collocutio- nibus, eiusque discipuli ac legati inepistolis, fre- quenter ac fufe lateque tractarunt. Cum doctrinil Christiana", in libris laudatis tra- ditd, arctisfimo vinctilo coniuncta funt multa his* torica , five confulto narrata, five, pro dicendi fcribendive occafione, leviter tacta et oblique in- dicata. Horum pars magna pertinet ad vitas Apos- tolorum et Euangelistarum ; non exigua pars fpectat recentes Christianorum coetus , horum antistites et focios , adverfarios ac defenfores; reliqua pars at- tinet ad privatas res eorum , a quibus , et ad quos vel quorum causfa" , datae fuerunt epistolae. Nee negligendae funt vaticinationes de rebus fu- turis, cum alibi in Novi Foederis libris occurren- tes , turn maxime Apocalyplis lohanneae imagini- bus involutae. In quibus plura quoque depre- henduntur , nonnihil conferentia ad doctrinam Chris- tianam amplificandam , illustrandam ac con firman- dam. Denique, in iudicio de doctrinA Christiand rc- gundo, animadvertere nos oportet ad rationem pcculiarem, quam fecuti fuerunt^ ipfe Christus, et doctores ab eo misfi , in disciplind facrd traden- di\ accommodate ad captum ufumque eorum , quo- nun 4* COMMENT A T I () rum in gratiam finguli dicerent fcriberentque. Ouae enim audientibus legentibusque fatis esfent nota et intellecta, ea faepe praeteribant : quae vero fcitu credituque necesfaria ignota esfent , vel in dubium vocata, vel negata, vel parum animadverfa, ea diligentius tractabant , illustrabant , confirmabant , urgebant, inculcabant. In disputando ac refellendo utebantur potisfimum argumentis , documentis , exemplis, disceptandique formis, maxime idoneis ad contradicentes convincendos et ad perfuaden- dum dubitantibus. Similiter, in monendo, repre- hendendo et hortando , uti et in fuadendo ac dis- iuadendo, eum inftituebant praeceptorum , causa- rum , momentoriim , adiumentorum et incitamen- torum delectum, qui plurimum conducere posfet, ad errores corrigendos , ad voluntateni flectendam , ad pravas cupiditates refrenandos , ad inflamman- dos animos, ad emendandos denique mores au- dientium legentiumque. Integra doctrina pro condone est cxponenda. . Tanta cum (it rerum ad doctrinam Christianam pertinentium copia , laudari profecto merentur Euan- gelii interpretes, qui, in orationibus pro concione habendis , nullam earum praetereunt , nullam non ac- T II E O L O G 1 C A. 43 accurate expommt. Quac enim divinitus nobis patefacta flint, eortim pars nulla a doctoribus est celanda aut negligenda. Peccant igitur, qui, in partibus doctrinae theorcticis tradendis occupati , practicas praetermittunt, vel his content! ab illis abftinent. Peccant , qui , Christum doctorcm prae- clarum laudantes , eum non fimilitcr Confervato- rem pracdicant: vel, mortem eius hominum ex piandorum causa toleratam celebrantes, de impe- rio eius , de lege regni coelestis , de fententia ab eo iudice ferenda , filent. Peccant, qui alia Chris- tianorum officia inculcant , de aliis praecipiendis vix cogitant. Atque ita innuineris modis officio fuo deesfe posfunt Oratores facri , aliquam doctrinae coelestis partem praetereuntes vel non nifi curfim de ea dicentes. Hoc autem malum optime prae- cavebitur definite aliquo ordine, quo integra Chris- ti doctrina pro condone exponatur. Prouti docendi , ita etiam monendi funt Chris- tiani , ne eorum errores admittant, qui lefu Christ! doctrinam, five prorfus repudiant, five pane qua- darn privant, five earn maculant ac deformant. Errorum autem , imprimis periculoforum , refuta- tio optime cum genuinae doctrinae expofitione con- iungitur. Quapropter verendum est, ne huitismo- di admonitiones negligant Euangelii interpretes, nifi in fingulis doctrinae Christianae partibus pro concionc tradendis diligentem ponant operam. Si quis forte putet , hanc negligentiam ab indu- ftrio. 44 CO M M E N T A T I O ftrio, prudente.ac fideli coetus Christiani antiftite, hand esfe metuendam , me quidem non habebit contradicentem. Sed neque ille, opinor , negabit, deesfe fubinde Euangelii interpretibus , maxime iunioribus necdum exercitatis , earn prudentiam et industriam , omninoque facultatem earn , quft , aut ternpeflive videant quid cum maxime fit agendum, aut alacres Tint et paraci ad id ipfum continuo praestandum. Quemadmodum igitur, ad caeteras muneris ecclefiastici partes rite moderandas , utiliter certa praefcribitur norma , ita quoque laudandum erit inftitutum , quo adiuventur facrorum antk ftites , in doctrina Christiana pro concione ita ex^ ponenda, ut nulla eius pars praetermittatur. S- 3- Ordo in doctrina Christiana exponenda est fervandus. Verum non tantummodo diverfae partes doc- trinae Christianae , nulld exceptn , in coetibus fa- cris funt exponeridae, fed etiam ordo in iis tra dendis est fervandus , quo fingulae fuo disponan- tur loco. Cavendum enim est, ne in docendo discerpantur , quae naturae vinculo funt coniunc- ta, aut conglutinentur, quae genere funt diverfa, Confequentia ex antecedentibus funt ducenda; ve- rae fententiae rationum et testimoniorum auctori- tate THEOLOGICA. 45 tate funt probandae 5 et a contradicentium calum- niis et argutiis deferidendae ; falfae ac noxiae opi niones refellcndae. Denique opera doctori cst dan- da , ut ex variis doctrinae partibus integrum ex- fiftat fftvretyp* five fftrrw* , non quidem fcho- lasticum, fed populate , cuius adeo ope homines indocti , non tantum fingula doctrinae Christianae capita mente teneant, fed eorum quoque coag- mentationem et concentum intelligant. Quae res quantum conferat ad cognitionis evidemiam , ad perfuafipnis firmicatem et ad memoriae tenacitatem, dici vix potest. Ex his igitur coniequi iterum videtur id, quod volumus , laudandum esfe inftitutum , quo ducan- tur Euangelii interpretes , in doctrind Christia- n^ ordine quodam definite pro concione expo- nend;\. Ufus libcllii quo doctrinae Christianae tradatur. Utilitas inftituti, quo integra doctrina Christia- na certo exponitur ordine, non parum augetur, u lu libelli , quo huius doctrinae breve traditur 0-yvTay.tt*, et forma" quidem five catecheticA five didacticil. Qui cnim Euangelii interpretem audiunt iusto 46 C M M E N T A T I ordine ea uberius enarrantem, quae non nifi pau- cis libelli verbis funt indicata ; ea interpretantem , quae in libello aliqua ambiguirate et difficukate, invito fcriptore undecunque natd , laborare vi- deantur ; porro obscuriora illustrantem , cuncta pro- babili argumentatione et librorum sacrorum aucto- ritate confirmantem , hi orationis filum tenent , cu- ius ope et dicentem facilius fequuntur, et audita celerius recordantur. Hi quoque domi , lecto li- bello, ad orationem facram audiendam et intelligen- dam fefe commode parare , atque ita ex audito fer- mone fructum uberiorem percipere posfunt. De- nique , hunc libeilum faepius legendo , eiusque in- terpretationem identidem audiendo , multi , in his etiam hebetiores , fructuofam doctrinae Christianae fcientiam fibi comparare, confervare et augere, po- terunt. Ipfis praeterea Homiletis, maxime iunioribus et nondum fatis exercitatis , compendiarius huius generis libellus valde prodesfe potest, ad materiam orationum facrarum , de doctrind Christiand pro concione habendarum , inveniendam , disponendam , elaborandam , eamque orationem facilius memoriae mandandam ac pronunciandam. Quicunque igitur duplicem hanc utilitatem , e li- bellis huiusmodi redundantem , alteram ad homile- tas, alteram ad auditores , rite aeftimet , novam in- venict causam laudandi indium , fine quo" ea utili- tas percipi nequeat. S-5- T H E L G I C A. 47 . $. 5. Alia inflituta cum nostro comparata. Hactcnus fimpliciter laudavimus inftitutum , quo integra doctrina Christiana , definite aliquo ordi- ne, pro concione exponitur. Quae laudatio ne videatur iniusta aut immoderata , age , comparemus cum nostro nonnulla alia inftituta laudabilia , certe non prorfus vituperanda. In multis Proteftantium ecclefiis , fingulis diebus festis et dominicis , pro concione tractari solent pe- ricopae euangelicae et epfstolicae, quae a multis inde feculis in Ecclefia Romana fuere receptae. In his non paucae funt prudenter felectae, aliae mi- nus commodae. Nonnullae fingulari cura perquam dignae nihilo minus neglectae funt : aliae non tarn fructuofae femel atque iterum praefcriptae. Doctri- nae Christianae partes aliae frequentius , aliae ra- rius , in his pericopis occurrunt. Series argumento- rum continuata plane defideratur. His aliisque de causis factum cst , ut plurimi Homiletae e prae- lectis pericopis non raro argumenta dicendi extor- queant a textu prorfus aliena , alii eas onmino repu- diem, alii nove quaefitas in veterum locum fubfti- tuant, Quicquid vero ftatuas de veteris istius in- ftituti bonitatc , certe ci pracfcrendLim erit nostrum, quo 48 COMMENTATIO quo Integra doctrina Christiana iusto ordine ferie- que continuata pro concione exponitur. (47) In nonnullis patriae nostrae coetibus, certe in Harlemenfi , Medioburgenfi , Rheno - traiectino et Leovardienfi , pericoparum Euangelicarum tractatio locum cesfit integrorum librorum sacrorum inter- pretation! perpetuae, communt confenfu vel legi- timft auctoritate invectae. Alibi finguli Homiletae fponte fua hanc fecuti funt confuetudinem. Habet fane haec ratio plurimurn commendationis ab intel- ligentia facrorum librorum , cui multo magis pro- dest integri libri continuata interpretatio , quam locorum felectorum explicatio. Veruntamen multa funt Codicis Sacri loca , quorum tractatio Chris- tianis indoctis et Ecclefiae alumnis minorem aiFert utilitatem , quam percipi ab iis potest e continud doctrinae Christianae expofitione , e fe- lectis librorum sacrorum locis ductft. Praeterea utrum- (4?) Conf. M. Io. Heinrici Thameri, Schcdiasma de origine et dignitate pericoparum quae euangelia et epistolae vulgt vocantur^ atquediebus dominicis 9 festis , apostolorumqtte fanctorum memoriae Sacris , concionibus praeleguntur et expli- caatur. lenae , 1716. W. A. van He nge 1 , Inflitutio Oratoris Sacri. Lugd. Bat. 1829 Part. li. c. I. .J3I. Ludvv. Huffell, iiber das Wefen und den Beruf dcs euangelisch - christlichen Geistlichen. il. Aufl. Giesf. 1830. Vol. I. p. 219, 220. Edit. Belg. cum annot. Viri Ven. I. Busch Keifer, Gron. 1835. Vol. I. pag. 375377. et Klaus Iiarnis, vitu- perant, propter luboris cum eo iuncti difikulta- tem. Est autem hie labor utilis , non tanrum Ec- clefiae fociis et alumnis , fed ipfis eciam Euangelii doctoribus. Hi enim variis iisque diflicilibus impli- citi negotiis, aut aliorum ftudiorum iuavitatecapti, nonnunquam parum curaturi esfent y foray pa doc- trinae Christianae, in quo discendo antea defuda- verant , nifi muneris fuscenti ratio eos impelleret ad hanc disciplinae facrae partem studiofediligenter- que tractandam. Alii , in ' contrariam abcuntes partem , nostrum aspcrnantur inftitutum , propterea quod pigritiam alere videatur Homilctarum , qui , fuis conrenti scrip- tis itivenilibus , homilias obfoletas quotannis rcci- tant, nihilque laboris impendunt, ad orationes po- meridianas invenicndas , emcndandas, expoiiendas , ornandas : quo fiat, ut multi e plebe , unum eun- demque commentariolum catecheticum , decies et viceiies repctitum, audientes, nihilque novi amplius cxlpectames , convenrus facros fugiant , atque adeo onmi eorum fructu priventur. Ego vcro , neque istorum Homiletarum , fi qui finr tam negligences er 58 COM ME N T A T I O et focordes , patrocinium fuscipio , neque insolen- tiam probo auditorum , qui facra deserunt publi- ca , nifi oration urn facrarum novitate identidem al- liciantur. Sed, virorum venerabilium exemplo monitisque edoctus , mihi perfuadeo, nullum esfe orationum facrarum genus, in quo pigritia pabu- lum non quaerat ec inveniat; alacritatem vero et prudentiam Homiletarum , videntium quid temp us postulet et res , faepe ftylum vertere , scripta ve- tera cum novis commutars, fuasque orationes di- verfis modis accomm.odare ad docendos et monen- dos alios atque alios audientes. Praeterea tot et tarn graves flint curae , coetuum Christianorum doctoribus et antiftitibus impoiitae , ut qui fingu- lis dierum hebdomadibus in umi oratione facra" fcri- benda" elaborent , rlon abuiidaturi fmt orio , facile honesteque confumendo in reliquis officii parti- bus agendis. Nolo quidem negligere , quod nobis opponitur , exemplum ecclefiarum 9 a reformat^ Belgica" discre- pantium , in quibus tale inftitutum , quale nos lau- damus, non vigeat, quarum tamen fodales, nee doctrinae Christianae notitiit , nee animi pietate morumque castitate , nostrorum coetuum fociis baud cenfendi fint inferiores. Sed a vobis, Viri Clarisfimi ! veniam peto , hanc caufam non nifi le- viter attingendi : est enim ea , et periculofa , et odiofa. Itaque de doctoribus , Romanae addictis eccleiiae, nihil dicam , quippe qui ftudiofius ct feve- T H E O L O G 1 C A. 59 feverius curare folent , ut , in docendo difcendoque, norma fcrvetur doctrinae , auctoritate , non tantum librorum facrorum , fed etiain traditionum , ec- clefiae, conciliorum , Paparumque, plebi traders dae. De ceterarum ecclefiarum in patril nostrd florentium , inftitutis , cum nostro comparatis , pauca fcribere mihi liceat. Qui Augustanam fe- quuntur confesfionem , pericopas euangelicas et apostolicas , de quibus paragraph proxime ante- gresft dixi, folent memoria" tenere , recitare, de iisque respondere, et nnilto quidem facilius ac promtius, quam plerique e nostris. Cuius rei can fa in eo est quaerenda, quod illi inde a pue- ritia his pericopis legendis audiendisque funt as- fuefacti , nostri non item. Quod ut lubenter fate- mur , ita nobis nihil temere arrogamus dicendo , focios nostros doctrinae Christianae a-uvrayftK , quod a tenerd inde aetate legerunt et audiverunt, facilius mente esse percepturos , memoriaeque tra- dituros , quam fieri foleat a plerisque Lutheri dis- cipulis euangelicis, nifi et hi eandem cum viri eximii Catechismo contrahant familiaritatem , quam nostri cum Heidelbergenfi ant Gcnevenfi. Si ve- ro Teleiobaptistarum , et Remonftrantium exem- plum nobis obiiciatur , equidem non temere dicam, apud hos minorem esfe doctrinae Christianae noti- tiam , quam in nostris invenias coetibus. Sed, quantacunque iila fit notitia , poterit certe incre- nicnta capere , dummodo doctrinae Chvistianae ca- pita 60 C O M M E N T A T I O pita pro concione proponamur ordine concinno , eaque ab audientibus a vide excipiantar: quod utrum faepe vel aliquando fiat, nee ne , dicere nequeo. At unicuique Christianorum familiae fui funt mo- res , inftituta iua. Nos nostra laudamus et a vi- tuperationc defendimus, aliis non obtrudimus. No- ftra vetustae legis et confuetudinis auctoritatem liabent , nostris in coetibus : hac apud alios aucto- ritate destittiuntur , neque earn facile funt confe- cutura. Ceterum , quod fingulos Christianos mo- nuit Paullus Apostolus, (Rom. XIV. 10-13.) a ^ diverfos coetus facros accommodare liceat: <7u, TI TOV a^st.(pdv I. Stuk , P 3i?0 Daar het godsdienflig onderwijs den van de eerfle en voornaamfle pligten is der herders en lecraars , zijn dczel- ve gehoitclen , op de vermeerdering van hunne gemcenten met knttdige en waardige leden , zich met alle zorg toe te lcggen % en alles aan tc wenden , dat 9 het zij door hen zelven , het zij door anderen , onder den tijtel van catechizeermeesters en catecUizeermeesteresfen , het noodige onderwijs, of bekwamen heftijd^ of naar gelang van ieders toeftand en ouderdom , worde medzgedeeltl* Rcglem. op list Godsd ond''rw. cet. art. 5. (Jlandlt, I. P T H E O L G I C A. 79 partibus fungi non licet nifi a Concilio Clasficali examinatis et approbatis, animoque fincero profi- tentibus , fe doctrinam , quae , convenienter fancto Dei verbo , formulis confenffts reformatae Eccle- fiae Belgicae continetur, animo amplecti, uti et fpondentibus , se illam doctrinam fideliter in docen- do esfe tradituros. (80) Quotannis delegati a Concilio Clasficali, e fingulorum coetuum, huius ditioni fubiectorum , Senatibus , five coram , five per epistolam , fciscitantur, fintne Euangelii inter- pretes innocentes in doctrina' et moribus, num diebus dominicis et festis folitas homilias, cate- cheticas quoque, habeant, et fubinde orationibus facris fidei profitendae capita exponant, num ca- techumenos feniores ac iuniores iusto ordine doceant historiam biblicam et fidei morumque doctrinam. (81) In P. 316.) T, t hvndleiding bij dit onJerwijs , zal men zich al- leen bidicnen van lecrboeken uit den fchoot der Hervormde Kerk oorfpronkelijk, of met hare goedkcuring voorzicn. (80) Reglem. op fiet Godsd. onderw. cet. art. 22. (1. I. p. 320.) Niemand zal eene ac te , tot het geven van godsdienfiig onderwijt , kunnen bekomen , dan die door het Klasficaal-Mode- ramen is gocdgekeurd , en na deze verklaring te hebben onderteekend.' ?> Wij ondergeteekende verklaren in goe- den gemoede^de leer ^welke overeenkomftig God: heilig woord , vcryat it , in de formulicrcn van ecnigheid der Nederlandfche Hervormde Kerk , hartelijk te omhelze n , belovende dezelvt bij ons onderwijt getrotiwcltjk te ztillen teeren." (til) Reglemcnt op de Ke rkvifitatie , art. ia. {Handb.lU. Stuk, p. jf,9.) De pracfcs der vi/itatoren zal yragen: So COMMENTATIO In discipline morum exercendd oportet conventus ecclefiasticos praeciptie attendere doctrinam et mo- res eorum, qui , muneribus in ecclefid fungentes, read vim fingularem in coetus facros habere fo- lent. (82) Ecclefiam gubernantibus animadverten- dum est, inprimis castiganda esfe, cum quaecun- que bonum ordinem in Ecclefd posfmt turbare , turn delicta praefectorum Ecclefiae , in muneris fui perfunctione commisfa , ac negligentiam in opere fuo gravi. (83) Quae vero fit ilia Ecclefiae doctrina , quam pro- fited , tradere et vindicare oporteat Euangelii inter- pre-, I. ten opzigte der Predikanten : A. of zij onberispclijk zijn in leer en wandcl? . of zij op znn- en feest-dagen alle de gewone predikbeurten, ook die over den Catcchismus , waarne- men, en van tijAtot tijd belijdenis-predikatien houden? D. of zij geregelde catechizatien houden , ter onJerwijzing van ottden en jongen in de bijbelfche gefchiedenis en in de ge- loofs- en zcde^leer. (82) Reglement op de uitoefening van kerkelijk opzigt en tucht voor de Nederlandfche Hervormde Kerk , art. 4. (Handb. III. 204.) Kerkelijke vergaderingen hebben vooral te httcn op de atnbtsverrigtingen en den wandel der genen , -wier leer en gedrag* ah van kerkelijke ambtenaren , op de geineen- te cencu mcer r e gift reskfc hen invloed oefenen. 0>3) Reglem. op de uitoef. van kerkc.I, epz. en tucht , art. 7. (1. 1. p. 205.) DC kerkelijke Icfturen houden in het oog , dat allts wftt de goede orde in de kerk kan verfloren , en vergrijpingen van opzieners der pemeente in htinne ambtsbe- diening , nalatigheid in hun gewigtig diensfwtrk lij- zander flrafbaar zijn. THEOLOG1CA. 8 pretes, aliquA certe ex parte, decent nos quaestio^ nes, ad quas, ut und cum illis respondeant, in* vitantur, quicunque Sacram Coenam celebrare cu- piunt. (84) His igitur legibus et inftitutis omnes Eccletiae Belgicae coetus funt confociati. (85) Haec com- nninio legitima, nulli fodalitati Christianae nocens ^ nulli adverfans , omnibus benevola ac favens , reipu- blicae proficua, Ecclefiae nostrae fociis et alumnis maxime conspicua fit , fervando tuendoque veteri illo ac communi ordine doctrinae Christianae, quam omnes profitentur, pro concione exponendae. Haec facillime ab omnibus agnoscitur , in conftanti illd et ubique obvia 1 ratione tradendae huius doctrinae. Si legum morumque communitas magnam habet vim ad confociandos homines in focietate civili , maior ei vis est attribuenda in ibdalitate facrd , in quam ingenui coeunt Christiani , ad confequenda bona , non terrestria, fed coelestia , non caduca, fed ae- terna. Si , ad confervandam evrix^lxv , in nullis non commiinitatibus , magnus est formularum usus , quidni hunc laudemus in Christi focietate? Ipfa Eccleiia Belgica , in conventibus fuis publicis, uti- tut 1 (84) Compcndii caufd, his quacstionibus fatis noiis, trans- fcribcndis abstineo. Cui tanti est, lygat illas in faepe laudatd libro , Handb. I. is6 157. C 5) Conf. Ilerra. Jo. Roijaards, V. Cl. Iledendaa^ch Kcrkrtgt bij tie Hervormilen in Ntderlnnd t Part. I. if 8a C O M M E N T A T I O tur unit eademque {acrorum librorum versione vernacula", in cantu (aero und Pralmorum Israc- Siticorum interpretatione rhythmica" , iisdemque hymnis Christianis , unde multiplex exiftit utilitas et commoditas : fimilis fere ratio est libelli , quo duce religionis capita pro condone exponuntur. In fmgulis istis , quippe humano ftudio ac labore confectis , nonnulla erunt emendanda ; verura in- ftituti , quod laudaraus , non ea est feveritas , quae emendationis curas prohibeat. In multis negotiis Synodus Belgica certas praefcriptit formulas , qua- rum ufus liberalis a rerum peritis laudatur : (86) quis igitur damnet fimilem ufiim libelli , praecipua doctrinae Christianae capita, in Ecclefid nostrd magni aeftimata , exbibentis ? Per duo fecula et di- midiatum haec Ecclefia eo duce asfuefacta est ; ip- fa ilia Synodus , quae anno 1817. ritus facros ad- miniftrantibus maiorem largita est libertatem , in ufu formularum liturgicarum , quam antea iis data fuerat, nihilo minus anno 1831. similem, quin et minorem licentiam viris venerabilibus denegavit. (87) Quam Synodi prudentiam ^ac fidelitatem non pos- fimt non laudare , quireputent , quantus hoc tempo- re fit multorum rnetus mutandi veteris inflituti , quan- ta Tw Tpo$o!;ia$ fuspicio, quot 7) Conf. quae fupra commemoravimus , pag. 2?. THEOLOGICA. euro innovandi ftudio infirmis fmt obiecta , quan- turn lacerandae et discindendae Ecclefiae Belgicae exiftat periculum. Haec certe me inducunf, ut veteris inftituti confervationem perutilem habeam, non tantum fingulis coetibus , fed univerfae etiara Ecclefiae Belgicae. Recorder enim faepe praecla- ram illam M. Agrippae, a matoribus nostris ce- lebratam fentemiam : concordid parvae res erf scant ^ discordid maximae dilabuntur. (88) $ 5- Utile est inftitutum Homilctis. LaudatA utilitate , ex inftituto nostro redundan- te , cum ad fingulos coetfts eorumque focios et alumnos, (. 3.) turn ad univerfam Ecclefiam re- formatam, quae in Belgio floret, (. 4.) fpectan- dum est emolumentum , quod ex eo percipiunt Ho- miletae, fi quidem id non inviti aut inepti fequan- tur. Eo enim, et molestis liberantur cuds, et ad laboreoi fructuofum impelluntur , et auditorum benevolentiam fibi conciliant. Multi Homiletae , maxime iuniores et parum exercitati , non raro molestis laborant curis , quan- do occupantur in eligendo argumento et textti ora- tionis facrae. Sunt , id ccrtc fanu\ accepi , qui , non ) Senccae , Epifl. 94. F a 84 COM M E N T A T I O non lioras , fed dies confumunt, in utroque vel al- terutro quaerendo. Hae curae duplo forent maio- res, fi duarum homiliarum, fingulis diebus clomi- nicis habendarum , quaerenda esient argumenta. Nunc unius materiam fuppcditat libellus , cuius ordinem Homiletas fequi oportet in doctrinal Chri- ftian& exponenda" : eaque materia nonnunquam dua- bus fufficit orationibus ; aliquando etiam iuvat quae- rentem in alterius orationis argumento inveniendo. Alia quoque cura fubinde iblicitat pios prudentes- que Oratores facros. Vident hi irrepentes in non- nullorum anirnos falfas opiniones erroresque peri- culofos, quibus ne plures abripiantur verendum est. Itaque monendi funt imbecilli et incauti , er- rantes in viam funt revocandi. Vemm ea admoni- tio et exhortatio , fi extra ordinem fit et praeter -hominum exfpectationem , facile offendet errantes , fuspicionem commovebit in bonos fimplicesque ve- ritatis amicos , ac perniciofam excitabit cnriofitatem. His utrinque perpenfis, dubitat antiftes, quid fibi fit faciendum : angitur animo et cruciatur. Ve- rum huic qualicunque haetitationi et anxietati oc- curritur inftiiuto, quo doctrinae Christianae capi- ta , in quibus fine periculo aut damno errari ne- quit,certo ordine exponuntur, argumentorum pon- dere confirmantur et ab opinion um commentis de* fenduntur. Quaniquam vero hoc inftitutum Homiletarum cu- ras partim miuuit, minime tamen negligentiae aut de- T II E L G I C A. 8< defidiae favet. Contra eos excitat ad laborem, tt fibi, et coetui, cui funt pracfecti , fructuofu'ii. Etenim doctrinae Christianae Syntagma bene ordt- natum apteque coagmcntatnm vernaculo fermone ac populariter pro concione tradendum cst. In id omni ftudio ac curd est incumbendum. Hie autem labor maiorem postulat induftriam , prudentiam ac diligentiam , quam putant , qui nesciunt, disciplinae et exercitationis fcholasticae rationem longe esfe diveriam ab inftitutione popular! , ad quam aggredi oportet iuvenes , confecto curriculo academico. Valde quidem laudandum est inftitutum Regium , quo , in patriae nostrae Academiis et Athenaeis , a viris clarisfimis habentur fcholae aliae atque aliae , in quibus traditur critica , hermeneutica et exege- (is veteris novique codicis sacri , Theologia natu* ralis , dogmatica , moralis , hifloria ecclefiastica , homilenca et cura , quae dicitur, pastoralis : et , qui rccte his utuntur lectionibus, egregia fibi com- parant subsidia et infhumenta , quibus in muneris i'acri partibus feliciter agendis adiuventur. Sed , quamprimum operis periculum facitint , mox ien- tiunt , novil opus esfe industriA laboreque singula- ri, ad interpretandos libros facros, tradendamque Christ! doctrinam , accommodate ad captum ufiim- quc homintim illitcratorum ac plebeiorum , ne di- ' cam radium et incultorum. Vident , multa in fy- ftemate tcholastico recepta e popular! csfe elimi- nauda : alia esfc cxplicanda , illutlranda, argiiuien- . tis. 86 C O M M E N T A T I O tis confirmanda , quae in lectionibus academicis tuto fumi posfint , utpote fatis nota iuvenibus ho- neste educatis , et in fcholis propaedeuticis ad Theo logiam fubtiliorem discendam praeparatis. Vident, quantum fit discrimen fermonem inter Latinum et Belgicum , qnantopere distet forma docendi in vi- rorum doctorum fcholis ufitata a ratione apta" con- ventibus iacris ad id inftitutis , ut non tantum mentes hominum doctrina" , sed animi etiam pieta- te excolantur. Intelligunt , aliam esie perlbnam Pro- fesforis academici, aliam Doctoris et Pastoris eo clefiastici , Christi nomine monentis 9 hortantis , re- prehend entis , confolantis, in precibus ac gratiarum actionibus praeeuntis. Ufu discurit , Homiletae et Catcchetae partes multum habere difBcultatis et la- boris , aliasque accedere curas cum munere novo iunctas , graves illas ac molestas. Quae cum ita fint , verendum esfet , ne homiletae , nuM lege ad- ftricti , fubterfugiant vel differant utilem ilium la- borem conllruendi fyntagmatis theologici , ad cap- tarn ufLimque popularem accommodati. Quod quo minus fiat, impedit nostrum inftitutum , impellens Homiletam ad fuscipiendum grave negotium , fimul vero nimid laboris molestid eum liberans. Denique prodest illud inflittitum hactenus Homi- letis lubenter obtemperantibus , ut auditorum bene- volentiam iis conciliet. Scilicet multi coetibus no- flris funt aclfcripti aegerrime ferentes Homiletas , Christianas fyilema, vel nulltim , vel a THEOLOGICA. 87 confueto diverfum, rradentes: illorum igitur ira et indignatio avertitur ab obtcmperantibus. Non de- funt alii, ab omni fyftemate aversi, damnantes et fpernentes Homiletam ultro ei operam dantem : hi tamen laudant virum probum legi obedientem. Doctrinae Christianae capita alii placent horaini- bus , alia displicent. Alii hacc , alii ilia audire malunt. Nostro autem inftituto fit, ut utrique audiant, quae aveant audire, nee moleste ferant Oratorem , lege iubente minus placentia tractan- tem. Facile in offenfionem incurrunt Ilomiletae , qui pravos hominum mores perverfitatemque inge- nii et animi perftringunt : plurimi vix loleraturi esfent Doctorem , fponte et de indjustria quotannis pro concione dicentem , de oflkiis iuftitiae, aequita- tis, humanitatis , pudicitiae, veracitatis , de iis , quae coniuges fibi invicem , quae parentes liberis , liberi parentibus debent , de iureitirando , de die dominico celebrando, de ruperfiitione et fimulatio- ne fugiendu , alia ne commeraorem. Quandoqui- dem vero lex necesfitatem huitis curae et induftriae Doctori imponit, huius generis admonitiones et hortationes fine offenfione accipi solent. Magnii?n praeterea erit periciilum , ne exii'Luit i'nspiciones , ofFenfa, odia, praeiertiro in coeribus exiguis, fi Homileta identidem e fuggesto iacro de indullrid increpet iniustos , iniqtios , iracundos , maledicosj avaros, luxurioibs , adulteros 4 impudicos. Nunc vero coetuum omnium focii ita , inllituto nostro sunt 88 C O M M E N T A T t sum asfuefacti , ut Homiletam , haec et quae plara fant ei us modi vitia et crimina gfaviter increpantem , non tantum ferantj, fed laudent etiam et magni faciant. 5- 6. a vituperatione dtfenditur. Postquam , , 25. laudavimus inftitutura , quo ynus idemque ordo doctrinae Christianae exponen- dae praefcribitur omnibus repurgatae Ecclefme Bel-. gicae Doctoribus, hoc ipfum quoque a vituperatio- ne est defendendum. Paulo ante, capitis prioris . 6. iam respondi- nius ad argtimenta eorum , qui orruiino omnem le- gem doctrinae Christianae pro concione qualicun- que ordine exponendae vitaperant. Quae ibi dis- putavimus , hoc loco repetere nolumus ; poterunt enim ea a lectoribus facile ad praefentem quaeflio- nem accommodari, Respondeamus tantummodo ad ea , quae proptus pertinent ad fingularem caufam , quam hoc capite tuendam fumfimus, nobisque opponuntur, non tanturn ab illis contradicentibus, fed ab his etiam, qui, licet fateantur, doctrinam Christianam iusto ordine in 'coetibus Chrfstianis esfe tradendam , negant tamen , unum eundemque p.rdinem omnibus csfe praefcribendum. Hi igitur non minus quam illi negant, fieri pos- T II E O L G 1 C A. 89 posfe, ut omncs, qui docendi munus in coetibus patriae nostrae reformatis fustinenr, unum eundem- que doctrinae Christianac rradendae ordincm ac modum probentceterisque omnibus praeferant; ob< dare enim dicunt multiplicem illam fen tent iar um diverfitatem , quam cernimus in hominibus eruditis virisquc doctis. Sed, in niagnd varietate fententia- rum , de rebus ad doctrinae Christianae fumraam liaud pertinentibus , locum tnmen habere potest aniica phirimorum confenfio in rebus niagni ad re- ligionem momenti. Eaque confenfio reruirirur ab omnibus Christo fidem habcntibus, quorum cst eiq XVplO$ , SV TTVSVftZ 5 (JLIX, TTlffTl? , 8V paTTTlfftX j dO- cente Paullo Apostolo , Eph. IV: 4, 5. Ita , qui facris , a fuperftitione , dominatione et erroribus Romanae Ecclefiae liberatis , fum addict! , in mul- tis religionis capitibus profitendis concordant. Si- militer uni\ confentire posfunt docti pariter atque indocti, de nonnullis doctrinae Christianae capi- tibus , de quibus alii , five Lutherani , live Men- nonitae, five Remonflrantes dicti, disfentiunt. At- que ita etiam , inter Doctores et Aniitlites, qui fponte muneris ecclefiastici adnrniftrationem in Ec- clcfid reformat^ fuscipiunt, Inctim habere potest ta- lis confenfio , qualis rcquiritur ad obcdicndum vc- tcri inftituto. Etcnim confentientes in iis , quae hac in cauHl momentum iaciunt , tuto in rebus le- vioribus , falva pace et concordiit , posfunt disfen- tire. Semper in Ecckliu reformat fuere Ducto- res, 90 C O M M E N T A T I O res , de nonnullis rebus ad doctrinae Christianae fummam paruin aut nihil pertinentibus , fententiam profitentes diverfam ab illd , quae traditur in libel- lo, quern pro concione interpretantur. Haec venia nunquam non iis data fuit : (89) prouti et licet li- bros facros interpretantibus discedere a verfione ver- nacuU , cominuni Ecclefiae nostrae confenfu proba- tft, et cantum ecclefiasticum publice moderantibus, rhythmicam Pfalmorum verfionem , hymnosque eu- angelicos , legitimft invectos atictoritate , cam ali- qud mutatione praelegere. Qui inftituta civilia le- gitime invecta fequuntur , ideo nondum ea praefe* runt ceteris omnibus , quae , vel alibi habentur , vel in civitatem inferri posfunt ; fed receptum ordinem fequi posfunt , quia bonum civem opor- tet legibus obfequi et faluti publicae cohfulere. Pa- ri ratione Doctores et Antiitites , ea" , quam dixi- mus , licentil ufi , posfunt receptum in docendo fe- qui ordinem 7 nee tamen propterea lumc anteponere omnibus, qui, vel alibi locum habeant, vel in fuam Ecclefiam invehi posfmt. Alterum, quod nobis obiicitur, in ore est mul- torum hominum, inftitutum nostrum propterea dam- nantium , quod Euangelii interpretibus adimat li- bertatem docendi, quae velint, certe ea docendi, quae (89) Huius documenta dedit Cl. Heringa, loco nota C69) laudato. Conf. (F. Lieffrink) Gedttchteu overhetpredikambt in de Cerefermeerde Kerk* p. 144153- T 11 E O L O G 1 C A. 91 quae fibi videantur maxime falubria et opportuna. Verurn , fi baec criminatio esfet iusta , nullus am- plius, aut legibus, aut pactis , idoneus relinquen- dus foret locus: nulla agendi norma, nulla regula fine iniuria praefcribi posfet. Quod quam foret ini- quuni et perniciofum , nemo non intelligit. Qui Doctorum munus in Ecclefid nostrA fuscipiunt , id fufl iponte , nulto Ecclefiae lege iusfi , nulla" aucto- ritate induct! , recipiunt. Sciunt , qua lege et con- ditione admittantur , qui adfpirant ad huius raune- ris honores, commoda, immunitates ac gaudia. Propofitis fefe legibus et conditionibus ultro ad- llringunt. Qui baec vincula reformidant , honeste ab ecclefiastico officio abftinere posfunt : munus ag- gresfi , vincula nimis fibi gravia et molesta , fine de- decore posfunt rumpere ; licet enim cuique fuscep- tum onus deponere et ab emolumentis , cum facro inunere iunctis , defillere. Nostro igitur inftiruto ncminis ins laeditur. Contra lege nostrjl eccle- liastica vindicantur iura, turn univerfae Societatis, turn fingulorum coetiuim , turn Ecclefiae praefecto- rum , turn denique fociorum et alumnorum. (90) Tertio nobis obiiciunt, qui nostrum vituperant inilitutuni , eo valde impediri incrementum icientiae et doctrinae 1 heologicae in reformat^ patriae no- ftrae (90) Conf. P. H. van Li s, de eer en het gtzag dsr For- Muliereu van Eenighcid en lijzondcr von d*n Heidelberg- fthtn Catccltittntts verdedigt. Utr. 1785. pag. 2266. 9 a COMMENTATIO ftrae Ecclefia'. Verum nihil est , quod metuamus , dummodo Doctores pareant confiliis , quae e viro gravi et prudente audire mihi videor. fergant per- fcrutari libros facros , ope fanioris Criticae et Her- meneuticae ; pergant modeste et fobrie philofophari ; pergant , ex ipfis Theologiae vere Christianae fon- tibus ea haurire, quae Christianis hominibus funt propinanda. Prudenter et circumfpecte utantur fub- iidiis , quae identidem a viris doctis offeruntur. Nove inventa aut vetera nimis neglecta ac denuo prolata diligenter examinent. Verum a falfo , cer- tum ab incerto, utile ab inutili , necesfarium a mi- nus necesfario , probe discernant. In fide fmcera' et pietate non fucatd perfeverent. Omnes animi corporisque vires et facilitates , in opere fibi di- vinitus mandato, exerceant. A Deo large donante fapientiae donum implorent. Ingenii human! im- becillitatem et multiplex errand! periculum agnos- cant. Divino freti auxilio , nee temere , nee timide , fuo fungantur oflieio. Domino lefu Christo et Eccle- fiae, quam fuo fibi (anguine acquifivit , fideliter miniftrent. Alii alios adiuvent , confilio , auxilio , exemplo. Deo pro laboruui fructu gratias habeant et agant. In necesfariis unitatem , in minus neces- fariis libertatem , in omnibus prudentiam et charita- tern admittant. His confiliis , quae non raro e Prae- ceptoribus aeflumatisfimis audivi , fi obtemperent nostrates Ecclefiae Doetores et Mocleratores , fpero et conftdo fore , ut progrebfus faciant in icientiil et doc- THEOLOGICA. 93 doctrinA Theologicd. Quos fi eo usque propagent, ut fine damno et bonft cum fpe vetus inftitutum pu- blice emendari posfit , habebimus, de quo et nos gaudeamus et gaudeant posteri. Equidem iuvenis haec fcribens omnino confentio Viro Cl. Her m anno Bourn an, aetate provec- - tiori , quo Praefide publice , die 1 1 Decembris , a. 1833. defenfa est quaeftio , fupra ,pag. 32. laudata. Ut autem lubentius confemiam , facit interpretatio , quam vernacule dedit Vir Cl. (9 1 ) huius argu- menti: Deze ftelling fpreekt geenszins van hetgecn raadzaam of nuttig wizen zal voor die la t ere nakomettngfchap , we/kt, zoo ah wy , in vertrou* wen op het hooge Godsbeftuur , hopen , ons , in evan- gelifche verlichting en wijsheid , zal te boven gaan. Wij warden niet geroepen en zijn niet bcvoegd , om daaromtrcnt iets te bepalen. Dock , deze /Idling vcrdedigende , verklaren ivy 9 ons geenszins met hen te kunnen vereenigcn , wclke de bovengenoemde veror- dening onzer Kerk , hoe eerder zoo liever , door het tegenwoordige gejlacht wenfchen afgefchaft te zien. Wij houden ons toch ovcrtuigd ,dat niet flee hts door de- ze affchajing^in onze Gemeenten , eene nieuwe bron van onzalige verdeeldheden en twisten zoude geo- pend warden , maar dat daardoor ook die Gemeen- ten verjlokcn zoudcn worden van het nut , dat zy' 9 ond cr den Goddelijken zegcn , trekkcn , en verder ver- (i,i> I" TaudatJ Cl. Heringae Rfatfoe 9 png. I2i^:c4. 94 COMMENTATIO THEOLOGICA. verwachten mogen , van eene gezette en geregelde behandeling van den ganfchen fchakel der leeringen en voorfchriften van het Evangelic; ook van zoo- danige voorfchriften , welke anders veelligt niet als dc floffe voor opzettelijke leerredenen gekozen zouden warden , en dit toch grootehjks verdienen. \ En wij achten de boven gemelde verordening des te nutti- ger , omdat zlj te 'weeg brcngt , dat de Leeraars 9 Gods Woord jleeds ten grondflage van hun onder- wi/s leggendc , daarbij de hiding volgen van eetf Catechismus^ welke te regt 9 bij onze Ncder- landfche geloofsgenooten^ hooge achtinggeniet. Onzes oordeeh behoort cen gebruik , waarin onze Kerk 66n harcr bohverken ziet tegen Ongeloof, By- geloof en Geestdrijverij , allerminst te warden afge- fchaft , op een tijdftip , wanneer- zij beurtelings door die alien , zoo hevig ah thans , aangevallen wordt. Quae plura , in laudem Catechismi Fieidelbergen- fis , fcripfitVir Cl. , et quae in eandem fententiam profesfi funt duumviri Clarisfimi Heringa et Roijaards, hoc loco non commemoro: proxime enim pertinent ad Commentationis Partem posterio rem , ad quam nunc transire mihi liceat. PARS PARS POSTERIOR LAUDAT ET A VITUPERATIONE DEFENDIT INSTITUTUM, QUO, IN REFORM AXIS PA- TRIAE NOSTRAE COETIBUS, DOCTRI- NA CHRISTIANA ,DUCE CATECHE- SI PALATINA, EXPONITUR. In priore Commentationis Parte generatim lau- davimus et a vituperatione defendimus inftitutum, quo doctrina Christiana communi ordine definite cxponitur. In hac posterior^ fingularis ratio ha- benda erit Catcchismi Palatini five Heidclbergen- fis, quo duce ea doctrina, in reformats patriae nostrae coetibus , pro concione est explicanda. Itaque , in Capite priori , imiverfe fpectabimus hanc Catechesin , ut quae in ed fint laudanda ex veritate aestimentur , iudiciumque feratur aequum de iis , quae minus laudabilia videantur : in pos- teriori vero capite laudabinms et a vituperatione defendemus inftitutum , quo, hac Catcchefi ducc, doctrina Christiana etianmum , nostris in coetibus , est cxponcnda. An- 96 .CO M M E N T A T I O Antequam ad alterutrum aggrediar , monendi eruni lectores , de Catechismi interpretatione , quatu , in hac Commentationis Parte , potisfimum fequendam niihi fumfi. Norunt omnes , hunc li- bellurn esfe fcriptum primumque editum fermone Germanico, qui in Palatinatu Rhenano eo tempore erat et in hunc usque diem est vernaculus. Mox vero, Friderici III. Ebctoris Palatini auctori- tate, in Latinum fermonem est converfa a losua Lagoet L amber to Ludolpho Pithopoeo, et continue edita a. 1563. E3 interpretatione ip- ie Urfinus, praecipuus Catechismi auctor, usus est, in lectionibus, quas Heidelbergae habuit, eiusque discipuli, mortuo magistro 5 ediderunt. (92) Earn (92) Earum primaeditio, quam memorat J o h. Chris to ph. Koecherus, in Catechetifche Historic der Gcreformeerde Kerke , p. 331. hoc titulo est infignita: Doctrinoe Christia- nat Compendium^ feu Comtnenlarif Catechetici ex ore D. Zachariae Uri'ini, verb Theologi* {qui Heidelbergas Catcchcfeos cxplicationem conttuuars folebat et iterate} di- yerfo tempore ab ipflus difcipulis excepti. Ad feptem e.vem- plaria diligenter inter fe collata, pluribtts in locis emendati , variii qnaestionibus , thejtbus et argument!: auctiores facti , et nunc priwum in Inccm editi. ^IVeapoli Ncmetum) Apuii Enftathium Vignon^ 1584. Praefatio fcripta est Gerievae , 15 Cal. 'Aprilis, a viro docto , qui latere voluit fub literis S. G.S. Haec ec quae deinceps fecutae funt edidones vulgo minoris aeftimari coeptac funt, postquam David Pare us, inde ab anno 159'. explicationes Urfini catecheticas emendatiores auctioresque Heidelbergne in ^uccm emific , quas et repetiit Quirinus Ue uterus, in Zachariae Urfini Operibus The- THEOLOGICA. 97 Earn quoque fecuti funt, qui Latine Catechefin Palatinam interpretabantur ; nee tantum exteri, ut Conradus Mylius(p3) et loh. Rodolphi R o d o 1 p h ; (94) fed etiam nostrates , ut H i e- remias Bastingius, (95) Ruardus Ac.ro- nius, (96) loannes Cocceius, (97) Mel- chior Leydecker, (98) alii. Quapropter equi- dem , hos secutus viros , nialui , in Disquisitione Latine Icribendil, Latinam laudare interpretatio- nem, quam Petri Datheni Belgicam. Quan- doquidem vero Belgicae habenda esc ratio, ubi fen* T/ieologids, ibidem tribus tomis , a. 1612. in form A maxima cditis. (93) Huius Meletemata catecJtetica Jive in Catechismum Hei- delbergenfcm Jfomiliae ati poplttum Neapolitanum Nemetum habit ae , primuni editae funt, a. i6iS. (94) Rodolphus, Catechefin Palatinam , in ufum oudi* torii fui illuftratam , primum edidit Bernac, 1697. (95) Bast ing ii in Catechefin religionis Christitnae , quat in Ecclefiis et Scholi s , turn Beljrii , turn Palatinatas tra- Jitur, Exegemata five Comtaentarii primum editi funt Dor- draci a. 1588. (96)Acronii Enarrationes Catcchcticat , qui bus Qua*- fliones et Refponfiones Catechitnti Ecclejtarnm elgicarum et Palatinatus explicantur f prodierunt Schiedam! , a. 1606. (97) Heidelbergtnjis Catechefis religionis Christianae ex S. Scriptura cxplicata et illus trata , post Patris obitum e die- tatis eius in lucem exire iusfit job. H c n r. C o c c e j u s , Lugd. Rat. 1671. repetiit autem in Optrum Tomo Vil. (98) Le ydeckeri, dt veritate fidei Refurmata ejas- Jtnqttt fanctitale Libri III. five Commentaritu *A Catceltt- fi* Palatinam , cditi funt Ultraj. 169;. G 98 COMMENTATIO THEOLOGICA. iententia eius difcrepat a LatinA , fpero , me fatis esfe facturum aequis iudicibus , adiiciendt) toties verba vernacula, quoties ista nobis occurrit difcre- pantia. Ceterum fecutus fum interpretationis La- tinae exemplum , cum Urfini Commentariis edi- tum Neapoli Nemetum , a. 1584. Belgicae vero Dathenianum a. 1566. Pfalmorum verfioni rhyth- micae adiectum. Ubi textus Germanicus erat con- fulendus, ufus fum editione fecundil anni 1563. quae mox fecuta est primam , ab Electore propter- ea iinprobatam , quod deesfet quaeftio et refponfio de difcrimine facrae Coenae et Misfae Papifticae. Titulus eius est hie : Catcchismus Oder Christlicher Vndcrricht , me der in Kirchen vnd Schulen dcr Churfuntlichen Pfaltz getrieben wirdt. Gedruckt in dcr Churfurstlichen Stad Hcydelberg 9 durch Jvhanntm Mayer. 1563. in 8. (99) romparandis interpretationibus Latinae et Belgicae cum textu Germanico operam laudahilem dederunt S. van Emdre, in Jibello; Katechismus , of Onder-wijzing in de Christelijkc Jeer , die in de Nederlandfche Gertformeerde Kerken en Schoo- /#w gsleerd wordt 9 vergeleeken met de oorfpronglijke Hoog" Juitfehc en Latijnfche uitgaven , etc. cuius altera eaque auctior editio prodiit, Trai. r.d Rhen. 1790. ctGerardus Benthem Reddingius, over den Hcidelb. Catechismvs, Vol. III. Orori. 1805. p. 83100. CA- C A P U T P II I U S, QUO CATECHESIS PALATINA LAUDATUR El A VITUPERATIONE DEFENDITUR. In iudicio de Catechefi Palatina ferendo , tria univerfe tenenda funt : unum de eius auctoribus , alterum dc aetate , tertium de ufu ad quern fcrip- tus fuit libellus. Auctores eius dici posfunt, partim Fridericus III. Elector Palatinus , quo iubente fcripta , in lu- cem emisfa ct in ecclefias fcholasque Palatinas in- vecta est Catechefis ; partim principes eius fcripto- res Urfinus et Olevianus, uterque iuvenis , viginti fex annos natus ; (100) partim denique ec- clefiarum Palatinarum Infpectores et Pastores , qui indicium fuum de cA interpofucrunt , antequaui ede- retur. Hi igitur operam fuam , quoad per imbe- cillitatem humanam liceret, favente Deo, flrenuc ac ( ioo) Conf. H i e r o n y in i van A 1 p h e n Proiogm , Otc o- nemiae Cattchejtt Ptlatinae, Trai. ad Rhcn. a. 1729. c. praemisfus, p. 2628. G a ioo COMMENTATIO ac pie , hnic Catechefi conficiendae dederunt. Nee tamen credibile est, fingulis ita libellum placuisfe, ut nihil ipfis videretur in eo emendari posfe. Certe infunt nonnulla , de quibus paulo aliter fen- fit .Olevianus: (101) plura, minus convenien- tia cum Urfini Catechismo maiore. C 102 ) Hie, quo erat candore , non disfimulavit commune er- randi periculum , in quo , et ipfe , et ecclefia , cuius egregius erat doctor , verfabatur. Cuius rei documentum est in Epilogo , fubiecto Apologias Catechismi ecckfiarum et fcholarum Electoral** PalatinatuS) (103) in quo ad Christianum pads- que ftudiofum Lectorem , cut ca Apologia nonnullis in partibus minus necesfaria aut iusto rigidior vi- deri forte posfet , haec fcribit: Obnixe rogamus eos omnes , nobiscum in doctrina qui vel idem vel diverfum fentiunt , hatic ne de nobis concipiant fufplcionem aut opinionem , quafi minus prudenter hoc finccram Euangelii doctrinam et tranquillum EC. Obi) Conf, Catech. Palat. quaest. et resp. 44. cum iis, quae fcripfu Oleviauus, de defcenfu Christi ad inferna, in Explications Symboli dpostolici, quam in Belgicum ferraonem converfam edidit Obbo Copinga, hoc tit. Verklaring* itr apostvlifchs Geloofsbtlijdenis* Gron. 1739. p. 113120. (ice) Conf. Catech. Palat. quaesr. et resp. a. cum Urfini Cattch. tnai. quaest. et resp. 8, 9. Pal. 21. cum Urf. 3?. Pal. 25, 26. cum Urf. 4251. Pal. 33 cum Urf. 65, 6(. Pal. 38. cum Urf. 80. Pal. 49. cum Urf. 96* 9?. Pal. loj. turn Urf. 185 190. Pal. 104. cum Urf. 191195. (103) Qperum Tom, IT. col, 53, 54. T H E L G I C A. 101 Ecclefiac Christi flatum pro virili propaganda co- natu omnes olios , qui forte, in doctrirta aut cere- moniis a nobis disfentiunt^ reiicere aut dcfpcctui habcre fatagamus. Non enim adeo (pihavTtq, labo- ramus , ut ftatim in Us rebus , quas Deus ipfc verbo fuo non conftituit , fed Eccltfiac fuac confli- tucndas pcrmiftt 9 id folum quod apud nos fieri con- fuevit) rectum ac bonum esfc judicemus. Ut jam taceamus^ qubd Ecclefiae ct coetus particula- res aeqitl ac ipfae perfonae , quac fundamentum Christianae doctrinae , articulos fdci et Decalo- gum , far turn tectum confervant ac confitentur , ctji quasdam erroneas verboquc Dei non fundatas opi- nioncs ex httmana infirmitate ac ignorantia ei fu- peraedificare velint , aut nonnnllis in vita et cere- moniis naevis laborent , nihilo minus partes ac membra verae et Catholicae Christi Ecckfeae fmt ct maneant , ac a nobis pro taUbus agnofcantur ct agnojci debeant , donee fundamentum et princi- palem fidei doctrinam non evertunt aut abnegant : Pracfertim, cum certum fit , hac in aerumnofa vita et variis hominum infirmitatibus Eccleftam Christianam adeo bene ordinari ac conflitui nullam posfe , quac naevorum quoruntfam ac erratorum expurgatione et emendatione non indfgcat ; ut et noftris in Ecclefiis quotidie experimur. Et licet omnes nervi in Rcformationem intcndantur , spe tamen concipi nulla poteit , hac in vita omnia cd , quo debebant , reduci posfe. Haec ille. Qui igitur in ica C O M M E N T A T I O in Catechismo Heidelbergenfi aliquid inveniunt et ingenue indicant minus laudandum, hi propterea nihil detrahunt de honore , quern debemus eius auctoribus , viris , non minus modestii et cando- re , quam eruditione et industrial , posteritati com- mendatis. Quodfi vero cogiteinus tempus fcripti libelli, et cum nostro tempore conferamus , vix dubitare po- terimus, quin plura ei infint feculo decimo fexto propria et accommodata , at nostro minus conve- nientia. Primum enim fpectandus est progresfus , quern per tria fere fecula in fludiis fuis fecerunt Theologi ; de quo nuper haec fcripfit II e r i n g a , Vir Cl. (104) Die (zestiende) Ecuw mogt , in vergehjking der vorigc, ecnc verlichte Eeuw heeten* Het fchoonc licht van Bijbd-kennis was opgegaan , en de gezegende Kcrkhervorming bewerkt , in ver- fcheidcn I and en van Europa. Maar fcdert is ook htt onderzoek des By bets verder voortgezct ; hebben anderc Wetcnfchappen , door Gods goedheid ^ veel toegebragt , orn dc Onderzoekers der Heilige Schrift , en dc Bcoefcnaars der Godgcleerdheid , vorderirigen te docn makcn 9 in de zuivere kennls en regte voor- dragt der Euangelieleer. En men mag 9 zander ondankbaar aan den Heer der Kerk te zijn^ niet ontkenncn , dat , na de reuzenftappen , die de Voor* gan- (104) In Hbcllo fiicpius laud. er:gt aong. ze ven ftellingen , p*g. US, J6. T H E O L O G I C A. 103 gangers en Tydgcnooten van Urfinus en 1 e- viantis gcdaan hcbben , velen van hunnen en la- tereu tijd meer voorwaards zijn gegaan, en hunne Ttjdgenootcn voortgeholpen hebben. Het zoude in- tusfchen onbillijk zijn , van de Voorgangcrs in vroc- ger tydperk te vorderen , wat voor latcre tijden was weggelegd. Dcinde etiam fcripti Catechism! tcmpore contradicendum erat falfis opinionibus , q.uac nunc fere ex hominum animis funi evulfae, vcluti de animo et corpore Christ! perpetuo una cum divinA qius naturd ubique praefenie , et de magifl. Turn etiam , de controverfris , quae repur- gatae Ecclefiae erant cum Romanft , asperius et acerbius disceptabatur isto feculo , quam nostro. Hac vero aetate, praecipua religionis Christianae capita et fundamenta iunt defendenda , contra Atheos , Naturalistas et Deistas , quorum refutandortim nul- la , aut nccesfitas , aut opportunitas erat , tempore icripti Catechismi. Denique ed aetate nondum tan- ta haberi iblebat fermonis (tylique cura , quanta hodie apud Germanos et Belgas : unde mirum non est, in libcllo , qui feculo XVI. Germanice fcrip- tus et in iermonem Belgicum converfus est , non- nulla occurrcre nostras aures ofFendentia. Haec igitur fingula de aetate Catechismi Palatini dicta probe tenenda funt , in iudicio de libello ad tern- poris rationem et opportunitatem accommodato. Tandem quoque ratio habenda est ufds lingula- ris , ad quern compofita et invecta fuit Cateche- fis, 104 COMMENT A. T 10 fis , iubente F r i d e r i c o III. Ex iis , quae in In- troitu (105) notavimus, iara intelligitur , Electo- rem profpicere voluisfe , non tantum publicis Pro- teftantium conventibus in Palatinatu, fed etiam fcholis. Nunc infuper animadvertendum est, Prin- cipem pium primam eamque praecipuam pofuisfe curam, in emendanda* discipline fcholasticd. Quod ut credamus , faciunt ea , quae de inftituto fuo ipfe Fridericus profesfus est in Prologo^ his verbis : Etfi ab iis , qui nos proxime antecesfe- runt , varia utiliter ct pit inflituta funt 9 ad gfariam Dei illuflrandam 7 et populism in officio retinendum: tamen ut ipfi in principio gubernatio- nis nostrae cxperti fumus^ non ea adhibita est di- ligentia in illis cxcquendis^ et ad utilitatem pu- blicam accommodandis , quam par fuerat in re tan- ta adhiberi* Quocirca minime mirum cst^ fi if qui fperati erant fructus , per dpi nan potuerunt. His rebus permoti furnus , ut non folum quae ab ipjis recte inflituta esfent , revocaremus ac reflitue- remus : verum etiam , ut quae minus firma esjent , fulciremus , quae verb corrupta et depravata esfent , ea emendaremus et corrigeremus. lacebant Scho- lae^ tenera iuventus ncgligebatur , nulla erat in religione Christiana certa ct confentiens in/litutio. Itaque vel mall vet ad nullam certam normam , fed ad .cuiusquc arbitriiim iuventus erudiebatur ^ vcl ('05) Vid. fupra. pag. 1,2. T H E O L O G 1 C A. 105 vel omnino non informabatur , fed rudis prorfus et impolita relinquebatur. Ex quo , proh dolor, cbm alia infinita mala extiterunt , turn illud in- prints^ ut aut vera religions non inflructi, ant variis erroribus implicati , a ut non necesfariis quae* ftionibus oncrati 9 infeliciter cum fumma infcitia adolefcerent. Cum has tantas calamities intuerc- mur , et id quod res est , cogitaremus , videlicet nee Eccleftam , nee Rempitblicam , atque aded ne f ami- lias qtiidem con/lit 'ui , nee ullum honeflati aut /lisci- piinac inter cives locum esfe posfe nifi rudis ju- ventus a primis annis , una et confentiente voce ad veram finceramque religionem inftruerctur, asftdut- que in ea exercitaretttr : rei neccsfitas fecit , / huic malo , qua posfemus ratione , quam celcrrimb occur rer emu s: ne in hac non postrema nostri mu- neris parte, debit um officium merit a a nobis dcftde- rari posftt. Quapropter Theologis nostri s , et qui- bus in nostra ditione praecipua Ecclefiarum cura est commendata , negotium dedimus , ut Cattchtfin religionis Christianae , ex verbo Dei , Germanic^ et Latinb confcriberent^ qud in posterum non ju- ventuti foliim rectius projpiciatur ; fed qud concio- natores etiam et ludi-magistri , certam habeant et definitam formam , ad quam juventutem in templis et fcholis informent. Quandoquidem igitur Fride- rici Electoris prudentia ante omnia profpicere vo- luit itivcntuti (cholasticae , libellus huius ui'iii de- flinatus concifA brevitate fcrlbendus fuit, ut faci- lius 106 COMMENTATIO THEOLOGICA. lius memoriae mandari posfet, anfaque daretur doc- toribus eum dilatandi et explicandi. Quapropter etiam vix meliori formd fcribi potuit , quam ea", quae Catechismis propria esfe folet , in quibus magister quaeftiones , refponfiones difcipulus , recitant. Prae- terea catechumeni hac ipfa* forma 1 iuvari poterant ad edendam fidei profesfionem interrogantibus Ecclefiae antifbitibus. Praemisfo hoc triplici monito , videndum erit, partim , quid in Catechefi Palatine univerfe fit lau- dandum , partim , quid opponendum fit vitupera- tioni, quam hie fubire folet libellus. Illud huius Capitis Sectione prior e facere conabor , hoc tentabo posterhre* SECT 10 PRIOR, CATECHESIN PALATINAM LAUDANS. Multa fane in Catechefi Palatind ertint laudanda, five argumentum eius fpectes , five formam. De utroque fingulatim dicendum erit : et de argumen- to quidem in Particuld prior e^ de forma autem in posteriore* PAR- PARTICULA PRIOR, LAUDANS ARGUMEMTM CATECHISMI PALATWI. fid . I. Siimma ductrinae Christianas. In Ca tec he ft rcligionis Chris Hanae requiritur fumma coriiin, quae primum ipfe Christus docuit, deinde docere fdos iusfit legates , virique fide digni tradidcrunt , in libcllis et epistolis, novi Foederis codicc comprehends. Conf. dicta Part. I. c. I. S. j. Hanc doctrinae Christianae fummam invest!- gantibus praelucent, et Christi monita , cum obvia in oratione montanft , (Matth. V V1L) turn alias cdita; (loh. UI: 315. V: 1729. VI: 3540. 43 59- X: i 18. 2530. XIII: 3135. XIV. cact.) et dicta ems in precibus, ultima" vitae mor- talis vesper* fulis ; (loh. XVII.) ct mandata, quae Dominus noster fuis dedit Apostolis , de Euan- gelio per univerfum terrarum orbem denunciando. (Matth. XXVIII: 1820. Marc. XVI: 15, 16. Luc. io8 C O M M E N T A T I O Luc. XXIV: 4648. loh. XX: 2123. Act. I: 8.) Porro facem nobis praeferunt Apostoli, hanc tra- dentes fuminam , veluti Petrus , (Act. II: 14 40. Ill: 1226. ISf: 1012. V: 29 32. X: 34 43.) lohannes, (Euang. I: i 18. XX: 31. et in Epis- toU primd.) lacobus (in Epistola") et Paullus, turn dicendo, (Act. XIII: 16 41. XIV: 14 17. XVI: 31, 32. XVII: 22 31.) turn fcribendo, (maxima in epistolis ad Romanes et Ephefios , quibuscum conferenda funt loca felecta i Cor. I: 1731. XI: 2329. XII. XIII. XV. 2 Cor. V: ii 21. Phil. II. i 16. IV: 49. Col. 1: 9 23. II: 6-17. Ill: i IV: 6. i Thesf. IV. V.) turn denique aliis normam docendi Euangelii com- mendando. (In epistolis ad Timotheum et Ti- tum.) Quemadmodum vero Christus et Apostoli hanc doctrinae Christianae fummam 5 et ipfi tradiderunt, et alios tradere iusferunt , accommodate ad captutn ufumque eorum, qui turn maxime erant docendi, ita Catechismi Palatini auctores haec ipfa Euangelii capita prodiderunt apte ad intelligentiam fructum- que eorum , quorum in gratiam fuum fcripferunt libellum , omisfis aliis , quae minoris funt moment! ad religionem Christianam cognofcendam. Quod ne videatur inconfiderate dictum , panes doctrinae Christianae lustrabimus praecipuas. T II E L O G I C A. 109 s- . DC Deo urio , muntti Procrcatofc, Confervatorc et Gubernatorc. ' In Theologid Christiana* locum tenet principem doccrina de Deo. Prouti vero Christus ludaeos docens, et Apostoli in epistolis ad Christianos datis , ita etiam Catechismi fcriptores , magis fu- munt, quam docent, esfe Deum eumque unicum. (qu. 35. resp, 94. 95. 117.) Hi etiam illorum exemplum fequuntur in eo , quod nullibi , aut phi- lofopham naturae divinae exhibeant defcriptionem , aut attributa eius ordine quodam dispofita enume- rent, verum potius, quacunque opportunitate, celebrent Dei virtutes, in omnibus eius opcribus luccntes , omnipolentiam , fapicntiam , bonitatcm , iuflitiam^ mifericordiam et veritatem. (resp. iaa.) Nominatim Deum laudant aeternum, (r. 24 26.) ubique praefentem , (r. a/. 48.) qui comprehends ncqucat,(j. 48.) neque effingi posfit ; (r. 97.) porro fcientisfinnim , unicum cordium infpectorem,(v. 102.) omnipotentem , (r. 26. 121. 128.) cuius voluntas fola fit fancta ; (r. 124.) veracem (r. 40.) ttfidis* ftmum ; (r. 28.) unicum font em , ex quo omnia bona emanant ; (r. 125.) benignum patrem coelcstem per CHri >tnm , (r. i. 26. 33. 120.) de ci/tus coelesti ma* no COMMENT ATI O maiestate (a*) humile quippiam ant terrenum non fit cogitandum; (r. 121.) Q u i iustus zst^hominum con- ttimaciam et defectionem non impunitam dimit- tens , (r, 9 12. 14. 16. 40.) fimul vero miferi- cordid gratidque fiid miferis fuccurrit et fontibus ignofcit. (r. n. 21. 56. 60. 66. 86.) Decent porro, Deum codum et terram^ cum omnibus i quae in Us funt , ex nihilo creavisse , eademque aetcrno fuo conftlio et providentia fus- tentare ac gubernare. (r. 26.) Providentiara autem ita defcribunt , ut fit omnipotens et Q?) ubiquc prae- fens Dei vis , qud coelum ac t err am , cum omnibus creaturis tanquam (c) manu fustinet ac gubernat , ut (W) quae terra nafcantur , pluvia item et ficci- tas , (c)fertilitas et fterilitas , cibus et potus , bona et adverfa valetudo , divitiae et pauper tas , omnia deni- que^ non (/) temere aut fortuito , fed (g) paterno eius conjilio et voluntate contingent , (r. 27.) omnes- que (d) Resp. lai. Germ, nichts irdisch gedexcken, Belg. niet eerchch en ghedencken, () Resp. 27. Germ, gegetiwertfge. Belg. tegenwoorJighe. (r) Resp. 27. Germ, mit feiner hand. Belg. met fyner handt. (i?) Resp. 27. Germ, laub und grafs. Belg. loof ende grat. (<) Resp. 2?. Germ, frnchtbare vnd vnfruchtbare jar , effen und trineken. Bel|;. vruchtlitere ende onvruchtbaere iaeren , fii'ijfe ende dranck. (/_) Resp. 117. temere aut fortuito. Germ, ohne gefehr. Belg. by gheualle. ) Resp. 27. pat. etas cor.f. et vnlunt. Germ, von fritter \ateriichen hand. Belg. van fyner Paderltcken handt. T H E O L G I C A. 111 que crtaturae if a (/$) fint in cius potestate , ut fine cius arbitrio , non modo nihil agere , fed ne movcri quidcm posfint. (r. 28.) Ceterum , ne ex iis , quae in libris facris do- cemur de Deo Patre, de unico Dei Filio et de Spiritu eius Sancto, fmceril fide venerandis et profitendis ab iis, qui sacro initiantur ritu, & rov TrctTpfa , x&i TOU ulov , xai TQV &ylou , ne igitur ex iis quicquam ducatur po- jytheismo favens, Catechismi Scriptores hoc reli- gionis Christianae ftwrwiov , ita breviter , ufurpa- tis nominibus , in Ecclefift Latind per multa fecula adhibitis, proponunt, ut unam tantum dicant cs- fentiam , trcs vero distinct as perfonas , quae fint unus verus et aeternus Dcus. (r. 25. coll. 35 530 S- 3- De humano genere , primum integro , deindc, depravato ac mifero. Christus huiusque Apostoli docuerunt , Deum , qui res omnes procreavit, sustentat et gubernat, singularem habere curam generis humani, quod, quara- (A) Resp. 28. Germ, in ftiner hand find , daft jit fich one fiinen wilier, aitch nicht regen noch bewegsn Itonnen. Belg. in fnntr handt Jijn , tint fe tegcn ftj'nett v.'illt , Jick nock roe- rtn nodi hewcge* konncn* ii2 C O M M E N T A T I quamvis initio fuerit integrum , tamen veteratoris mendacio ac fraude circumventutn , in errorem , ma- litiarn ac miseriam incident , nee nisi misericor- di& divind emendari et ad sapientiam , sanctitatem felicitatemque consummatain evehi possit. Lau- dandi igitur stint Catechismi Palatini Scriptores, qui gravem hanc doctrinam non neglexerunt. Quae autem recte de ea" tradiderunt , mihi quidem haec videntur. Deus hominem bonum et ad imaginctn sui condidit , hoc est , verd iustitid et fanctitate prae- ditum , ut Deum , Creatorem fuum , recte cognoCceret , ex animo diUgeret , cum eo beatus in aeternum viveret , idque ad eum laudandum et venerandum. (resp. 6.) Poterat igitur homo praeftare , quae Deus lege fud ftagitabat 9 (r. 9.) iubens eum ama- re Dominum fuum toto corde omnibusque viribus 9 proximum vero fuum ficuti fe ipfum. (r. 4.) Ve- rum primi parentes , Adamus et Heva, impulfore diabolo lap ft , fud inobedientid et contumacta, fe et omnem posteritatem divinis illis donis orbarunt. (r. 7et 9.) Hinc natura nostra if a est (/) deprava- ta , ut omncs in peccatis concipiamur et nafcamur , (r. 7.) naturdqttQ propenfi /imtts ad odium Dei et proximi , (r. 5.) ut adeo ad bene agendum legem- que omnem perfecte fervandam (/(:) prorfus non fimus ido- (?) Resp. 7. Germ, vergifftet. Belg. verdoruen. (/t) Quaest. 8. wir gantz und gar vntuchtig ftini. ttw/>ctjH.ietii /;/. T H E O L O G I C A. iij idonei et ad omne vitium proclives. (r. 5 et 8, coll. 60.) Hanc (7) hominis contumaciam et defectio- nem Deus non impunitam dimittit , imo vero (w) hor- rcndis modis irafcitur , turn ob innata nobis pccca- ta, turn ob ea (n) quae ipft committimus ,(o)eaqu6 iustisfimo iudicio praefcntibus et aeternis fuppliciis punit , (r. 10.) (/>) dum in feeler ibus perfcvcrc- mus. ^r. 84.) Iccirco omnes homines in Adamo (^) perierunt) (qu. 20.) i ec posiunt , vel ipfi divinis fefe llberare poenis , debitum fuum in Jingulos diet augcntes , (r. 12 ., 13.) vel ahertus cuiuspiam crea- turae fatisfactione cum Deo reconciliari. (r. 12, 14.) Unica autem falutis fpes repofita est in Dei mife- ricordia^ (r. n.) Domini nostri lefu Christi me- rito (r. 1 8 et 21.) et Spirit us fancti regeneration ne. (r. 8.) Qui vero hoc Spiritu funt renovati et ad Deum converfi^ in his etiam fanctisfimi, quamvisferio fecnndum omnia Dei pr accept a vivere incipiant, quamdiu tamen in hoc mortaii corpora vi- (/) Quaest. 10. Abest hominis in Germ, et Bclg. O) Resp. 10. horrendis modi's. Germ, fchrecklich. Belg. fchrec kclick, () Resp. 10. ea qnae ipji comm. Germ, wurckliche. BcJg* wrcklickt. {p) Resp. 10. Germ, vnd -wil fie aofs gerechteat vrthtit zeitlich vnd twt'g flraffen. Belg. ende -wil die door ten rccht- Htrdich oordeel , tijdelick ende ecwich/ick flraff~en. O) Resp. 84. fo lattg fie Jtch nit Lekeren. BcJg. / langt fife fick nitt bekeeren. (7") Quaest. co. find vtrloren warden. Eelgi pjn yirdttmi yvordtn. H IB4 C O M M E N T A T I O tantum extgua habent initia obedicntiffe Dei praeceptis praestandae. (r. 114. coll. 86.) Si- bi v'ero relic ti adeo naturd Cunt debiles et infirmi^ utne momenta quidem fub fist ere posfint , cum (r) hos- tes eorum infenfisfimi 9 Satan, mundus et ipforum caro , eos continenter oppugnent. (r. 127.) Per omnem igitur vitam iis cum pravitate et Satana cst pugnandum. (r. 56. coll. 32.) Opera autem eorum , ut fint etiam praeflantisftma^ in hac vita funt impcrfecta peccatisque inquinata. (r. 62.) Qua- propter haec non posfunt promereri mercedcm, aut eorum iujlitia parsve iustitiae esfe cor am Deo : oportet enim iustitiam , quae in Dei iudicio con ft- flat , esfe abfolutam et omni ex parte legi divinae congruentcm. (r. 62.) Itaque et his ipfis emendatis hominibus nullum est fefugium ., nisi ad Dei igno* f cent is et a malo liber antis gratiam. (r. 126, 127.) Ceterum de modo, quo Dei hominumque adver- farius generis nostri parentes pellexerit, fuae nos potestati fnbiecerit, (r. 1.34.) ipfosque probos Dei cultorcs impugnet , niliil definiunt Catechismi fcrip- tores , interdum diaboli opera dicentes , (r. 112 et 123.) quae nos ipfi committimus , praeeunte fcilicet et veluti fuadente iubenteque veteratore isto. Ncc qnicquam de lapfu eorum coniiciunt Heidel- bergenfes ; Sanctos vero angelos laudant, in coelo fwgulos mutihs fuum fidelitcr ct alacriter exfcquen- tcs. (r. 124.) 5- 4- (r) Resp. IG?. Germ, abgefagte fo'vd, Janet d eius vita, morte crucn- td ifepulturd , reclitu in vitam , afccts- fu in coelum, ct imperio coelesti. Primi doctrinae Euaugclicae interpretes , a Con- fervatore nostro misfi , ludacos ct alienigenas fum- mo docuerunt Audio, quis et qualis lit ille, cuius erant legati. Iccirco definite die until r suxyyshl^s,- eQut , titiaweiv , wpvweiv Itfum (Act. VIII: 35.) Christum, (Act. VIII: 5. XVII: 3.) Dei Filium, (Act. IX: 20. 2 Cor. I: 19.) cruci fixum, (iCor. I: 23.) mortuum et fepultum , (i Cor. XV: 3, 4.) c morte in vitam revocation, (i Cor. XV; 4. 12.) Dominum , (2 Cor. IV: 5.) iudiccm viventium et mortuorum. (Act. X: 42.) Laudem igiturmerenturCatechismi Palatini Scrip- tores, qui diligentcr, de argumento gravisfimo y quod in liuitis paragraphi titulo indicavimus , haec tradiderunt. Dei) Patris aeterni , unigcniitis + (/) naturalis- ct (/) Resp. 33. Germ, der ewfg natiirlich Son Gtttts. dc eewicli naturelic Hone Gdts. nS C M M E N T A T I ct coaeternus Filing (resp. 33. coll, 19. 26. 40.) omnibus creaturis potentior , ipfeque vcrus ac aeterr* nus Deus, (r. 15. 47. coll. 18.) five divina per- fona , (r. 25.) naturam verc humanam ex came et fanguine virginis Mariac , operations Spirittis fanctiy as f urn fit ^ ut fimul fit verum femen Da- vidis 3 fratribus fuis per omnia fimilis 9 excepto pec- cato , (r. 35.) verus homo. (qu. 18. r. 47,48. coll. 1 5 , 16.) Hie I e f u s appellatur , hoc est , S a 1 v a- tor, quod (w) nos fahat ab omnibus peccatis nostris , nee ulla falus aliunde peti dcbet , nee ali- bi reperiri potest* (r. 29.) Innocens > pcrfecteque iustus ac fanctus , (r. 36. 60. coll. 15.) Deo obe* dicntiam praeftitit , nullum admifit peccatum , nulla ei tabes inhacftt. (r. 60.) Appellatus est Chris- t u s , /60 #/0 */## naturae in Christo minime divclluntur ; nam , cum divinitas compre- hendi non queat ct omnl loco praefens fit , neces- fario confequitur , esfe earn quidem extra huma- nam naturam , quam asfumfit , fed nihilo minus tarn en esfe in eddem , eique per fona liter unit am permanere. (qu. et resp. 48.) Idco vero in coe- lum ascendit Christus , ut fedeat ad dexter am Dei Patris omnipotentis , feque caput (2) fuae Ecc/e- ftae declaret , per quod Pater omnia gubernat , ^/que adoretur. (r. 49, 50. 80. coll, 23.) 7w/d venturus est , ^2 iudicet vivos et mortuos , omnes hones contumaces in aeternas poenas abiiciat , /^ /o/ vero amicos ^ fe (a) in coelestia gaudia et fempiternam gloriam traducat. (r. 415. 52.) Qua- propter merito dicittir Dominus (j. 18. 34.3 et Rex omnium creaturarum aeternus^ (r. 32.) qut a fe redemtos fuo verbo et Spiritu gubernat 9 (.b) par* (y") Resp* 76. Germ, gebenedeyten. Belg. heyligen. (2) Resp. 50. Germ, feiner Christlichen kirchen. Belg. //- nsr diristelijcke Kcreke. (a) Resp. 52. Germ, in die himlifche freutl und herrligkeit ntme. Bcig. in die hemelfche blijfchap entlc heerlickheyt tie* men fal. (J>\ R i Thesf. I: 10. i Tim. I: 15. i loh. IV: 14.) Propterea lefum Christum definite dixerunt TW (rurypx,' doctrinani fuam TO svayyehiov et TOV hdyov rifc vuTypias > (Eph. I: 13. Act. XIII: 26.) TW %yfr/j fiamus bra. (r. 69, 70. coll. 73.) Virtute mortis vet us noncr homo una cum eo cruet figitur , inter* imitur ac fepelitur , ne (/') pravae cupiditates et defidcria carnis posthac in nobis rcgnent , /^ /;oj //>/yj (/(:) ' hostiam gratituditiis offtramus. (r. 43.) Pottrnia eius in vitam r 'ever ft , ad novam excitamur vitam. (r. 45.} vft/ dexter am Dei evec- tus / c/j codes tia dona effundit. (r. 51.) 7V0J (/; promtos et paratos reddit , ^ */>/, h. e. iplius in gratiam, dtinccps vivamus , (r. i.) magh maghquc. peccatis moriamur , ^ (w) fancte inculpaieque vi- vamus. (r. 70.)* (g) Uesp. 73. Lat. exfiari. Germ, hinweg genommtn wer- den, Belg. weghghenomen 'werdtn* (A) Resp. 70. Lat. ipfo fanctijtcante membrum Christi fieri. Germ, zu elntm glied Christi p t eheiliget feia. Belg. tot lidt- maeten Christi gtheyligct sij'a, (i) Resp. 43. Germ, die bofen liiste des fleifches. Belg. die bttofe lusten des yleefches, (*) Resp. 43. Germ, jm zur danckfagung auffopffern. Belg. hem tot cent dancbaerheit offertn. (/) Resp. I. Germ, im forthln zu Icbcn von hertzen willig vnd bereid macht. Belg. hem yoortden te leuen van hertcn yvilligh ende bereydt maect. (w) Resp. 70. Germ, in etnem Gottfeligen , vnflreflichtn If ben wandlcn. Belg. in cen Gndfaligh, onftraffelick leuen -wan- 124 COMMENTATIO Liberat nos Christus poend delictorum merita, per fanctam fuam vitam ac mortem , quam pro nobis fubiit, ut nos Deo reconciliaret. Hoc gra- visfirrmm doctrinae Christianae caput , praeeuntibus lefu et Apostolis, Catechismi Palatini fcriptores variis exponunt dictis, cum propriis, turn tropicis. Christus , inquiunt , pro nobis pasfus toto vitae ftiae mortalis tempore^ praecipue vero in eiiis extrcmo^ damnatus , cruet affixus et mortuus , tram Dei ad* verfus peccatum imiverfi generis humani corpore et ammo fustinuit; (r. 37 40. coll. 14, 17.) fa pro nobis Dei indicia ftatuit ; (r, 52.) maledictionem nobis incumbentem in fe recepit ; (r. 39. 52.) pro peccato nostro depcndit : (r. 16. coll. 18.) ut fud pasfiom corpus et animam nostram liberaret ab a&ternd damnatione , () angustiis et cruciatibus inferni ; (r. 37. 44.) nos a fever 'o Dei iudicio , (o) quod omnes manebat , eximeret ; (r. 38.) et nobis gratiam Dei amisfamque iustitiam et vitam aeter- nam(p) repararet. (r. 37. 45. coll. 17.) Sud in- nocentid , pasfione et morte , peccata nostra tegit , (^) ne in confpectum Dei veniant. (r. 36. coll. 81,) Non () Resp. 44. Germ, yon der hellifchcn aagst vnd pein. BeJg. van der hellifche benautheyt ende pijns. (o_) Resp. 38. Germ, das vber vns gehen folte. Belg. Hat ouer ens gaen foude. (/>; Resp. 17. Lat. rcparare. Germ, erwerben. Belg. ver- werucn. (^) Resp. 36. Hxec non adduntur in Germ, aut Belg. T H E O L O G I C A. 125 Non auro , nee argento , fed preciofo fuo fanguine , nos (r) a peccatis redemit : (r. 34. coll. 1.860 t adeo Dens omnia pcccata nostra, atque etiam (j) pravitatem , quae in nobis etiamnum haeret , prop- ter Christi fanguinem non imputet, fed remittat. (qu. et r, 126.) Christus (/) fummus est Pontifex 9 qui nos redemit) unico fui cor ports () facrificio propitiatorio , ( r 31. coll. 37. qu. 43, 75.) in cruce pro nobis (v) oblato et pcracto : (r. 67. coll. 66. 75.) / quo facrificio pro nobis profudit fan- guincm fuum , (r. 70. 75.) ^/ folus (w) expiat , /<2V/7r purgatque nos a for dibits animae^ hoc est , ^ omnibus peccatis. fr. 69. 71, 72, 73.) Proptcr unicum illud Christi facrificium habemus perfect am rcmisftonem omnium nostrorum peccatorum et vitam actcrnam. (r. 80. coll. 66. 76.) Hoc igitur facri- ficium est unicum nostrat falutis fundamentum 9 omnis<\uo, nostra falus in eo est poftta. (qu. et r. 67.) Anima nostra , Christi cor pore pro nobis cru- (r) Resp. 34. Germ, von der funden erlofet hat. Belg. van alle onfe fonden veriest hecft. (j) llcsp. 126. Germ, dot bofe , fo vnt noch immerdar an- henget. Belg. die boosheyt die ons altijt aenhanght. (/) Resp. 31. Germ, tinige hohe Pries tcr. Belg. tenight htogt Priesttr. () Resp. 37. Germ. Stlnopffer. Belg. foenojfcr. (v) Resp. 67. Germ, gefchghen. Belg. die ghcfchitdt is. (n-j Rc % sp. r;,. Conf. annor. g. pac. 123* 126 C O M MENTATIO clfixo et f anguine pro nobis fufo, ad vitam aeter- nam ab eo (.v) pafcitur et nutritur. (r. 75. 79.) Sic igitur Chrisixs , Mediator nostcr , (r. 36. coll. qu. 15. 18.) Deo (j) no3 reconciliat , (qu. 12.) (&) iuflitiae et veritati Dei fatisfaciens pro omni bus peccatis nostrfs. (r. 40. coll. i.) Haec per- fecta Chrlstl fatisfactio , iuftitia et fanctitas eius , fola nostra est iuftitia cor am Deo; (r. 61.) nobis enim imputatur ac donatur , (^) perinde ac fi ne- que ullum ipfi peccatum admlfi^femus ^ neqtte ulla nobis tabes tnhaereret , imo vero quajl earn obedien* tiam , quam pro nobis Christus praestitit , ipfi per* fecte praestitisfcmus. (r. 60. 79. 115.) Propter hanc fatisfactionem Christi Deus nostrorumpeccatorum , at" que illius etiam pravitatis , cum qua nobis per omnem vitam pugnandum est^ (b) memoriam omnem depo- nit , et nos iuftitia 1 Christi gratis donat , ne unquam in O) Resp. 75. Lat. pafcere. Germ, fpcifen vnd trenckcn* Bclg. fpijzen ende laven. (y~) Quaest. 12. Lat. Deo reconciliarf. Germ, widerumb zu gnaden bowmen. BeJg, nederom ter ghenaeden kommen. (2) Resp. 40. von wegen der gerechtigheit vnd warheit Got* tes. Belg. van weghsn der gerechticheit ende waerheit Godes a~) Resp. 60. Lat. perinde ac inhaereret. Germ, ah hette ich nie kcine fund begangsn noch gehabt, Belg. even ah hadde ic noyt fonde ghchadt noch gedaen. (b) Hesp. 56. Lat. memoriam omnem deponit t et. Germ. nitnmermehr gedet.cken wil , fonder. Belg. nemmermeer en wil ghedsncken , macr. T H E L O G I C A. 127 in iudicium vcniamits. (r. 56.) Itaque , (^) prop- ter unius Christi meritum , remisfio peccatorum , aeterna iuflitia et vita, nobis donatur (d') gratis ex Dei mifericordid. (r. 21. coll. 84.) Denique Christus liberat nos omni miferid, quit in liac vita mortali premimur. Scilicet, quamvis, fecundum naturam humanam , in coelo est , ibi ta- nien (O nostrd caufd est; (r. 46, 47.) asftdue enim pro nobis apud Patrem inter cedit , (r. 31.49.) fuumquc Spirt turn mittit , cuius efficacid, non ter- rena , fed fuperna quacrimus , (r. 49.) et de vita aeterna certi Cumus. (r. i.) Secundum dignitatem fuam , maicflatem , gratiam et Spiritum , nobiscum cst 9 usque ad mundi finem ; (qu. et r. 47.) ab omni potentate diaboli nos liberat , et (/) fibi pro- prios vindicat; (r. i. 34.) fit a potentia nos contra omnes hostes protegit , (^) defendit , (r. 51.) atque if a conferva t , ut fine voluntate Patris coelestis ne pilus quidem de capite posfit cadere , imo vero etiam omnia (A) faluti nostrae fervire oporteat. (c) Resp. 21. Germ, allein vmb Hes verdiensts Christi w//- /<. Belg. allten am de verdienst Christi wille. (d) Resp. 2J. Germ, von Go//, aufs tauter gnadtn. Belg. van Godt y vet louter ghenaeden. k^O f'csp- 46. Germ. VMS zu gut. Belg. ons te goede. (/) Resp. 34. Germ. /Aw zm eigcnthumb trkanjfft. Belg. ekocht , cJc ri//o //* m /0/ cenen eygcndotn gemaect. (g) Resp. 51. Germ, crhelt. Belg. btvinert. (^/i) Resp. i. Lat. faloti rntne. Germ. wttintr fcligkcit, Bel?. ;/ mytter falicheyt. ia8 C O M M N T A T I O (r. i.) Quando morimur, Christus animam nos- tram , (/) postquam e corpore cxcesfit , e vestigio ad fe exlollit et asfumit : (r. 49. 57.) carnem ve- ro , fud potentid excitatam et rurfus anitnae uni- tam , (&) gloriofo fuo corpori conformant, (r. 57.) Tandem , rediturus e coelo ad iudicandum vivos et mortuos , ornnes fuos twstrosque hostes in aeter- nas (/) poenas abiiciet^ nos vero cum omnibus elec- tis ad fe in coekstia gaudia et (w) fempiternam gloriam traducet. (qu. et r. 52.) 7- De Spiritu fancto. Lavatione facrd, iubente Christo, initiandos el$ TO ovopa TOU xyiov Kvevparos O) oportet credere et profiteri de Spiritu fancto , quae a Doctore illo divino huiusque legatis accepimtis. Quocirca et Catechismi Palatmi Scriptores haec de Spiritu illo tradiderunt. Spi- (0 Ilesp. 57. Germ, nach dicfem leben. Belg. na defcn Isuen. (*) Resp. 57. Germ, dcm heiligen leib Christi. Belg. den heyligen lijf Christi. (/) Resp. 52. Germ, verdamnufs werjfe, Belg. verJoemenis wurpe. (w) Resp. 52. Germ. hcrrli*keit ueme, Belg. heerlickheyt news. X) Matth. XXVIIii r9* C.-jt. resp, 71. T H E O L G I C A. 129 Spiritus fanctus , idem qui Spiritus (0) Dei (r, 8. 123. 127.) et (/>) Christi^ (r. i. 54. 69. qu. 70. 71. r. 73.) cst (?) verus et coaeternus Deus cum Pat re et Filio. (r. 53.) Spiritus fancti operationc Dei Filius humanam naturam asfumfit. (r. 35.) Eo unctus est Christus. (r. 31.) Ille in Christo habitat, (r. 76.) Nobis etiam nostrisque liberis pro* mittitur. (r; 74.) A Patre coelesti implorandus est* (r. 115. 116.) Datur nobis , (r. 53.) Christo eum de coelo (r) mittentc. (r. 49.) Quapropter ea , quae Spiritus agit , promiscue dicuntur a Deo et Christo acta per Spiritum. (r. 53. 73. 127. al.) Hie igitur docct not, loquens in libris facris. (qu. et r. 73. item (5) r. 78.) Per Euangelium eius- que praedicationem , fidem falutarem efficit et (/) C) Resp. 8 Lat. Spirt turn Sanctum. Germ, den Geist Got* tet. Belj. den Gheest Gods. Resp. 127. Lat. Spiritus tmi. Germ. dcines hefligen Geistes. Belg. vwes heylighen Gheestet. (/) Resp. i. Lat. ftto Spiritu. Germ, durch feinen heitigen Getst. Belg. door fynen heyligen Gheest. (y) Resp. 53. Germ, gleich etviger Gott wit dem Vattr mil dtm Son. Belg. V fumen met den Voder cnde den Sont , ten eetviek God. Conf dicta, dc Deo Patre, Filio ec Spiritu Sancto, $. 2. pag. in. (r) Resp, 49. Lar. itittit. Germ, herab ftndet. Belg./fnjfcf. 0) Quae in Lat. habentur resp. 78. /^i. Belg. ee-wighlick Jeuen. (w) Re-sp. 86. Lat. // imagincm fui. Germ, zu fcinen elen~ Hid, BeJg. tot fijntn euenbildt. T H E L O G I C A. 131 tuito donat , promittunt , non omnibus Euangelii nuncium audientibus , fed fidem ei habentibus et obtemperantibus. Conf. loh. Ill: 5. 15, 16. Matth. V: 20. VII: 2123. Marc. XVI: 16. Luc. XXIV: 47. Act. 11:38. Ill: 19. X:43. XVI: 30, 31. Rom. I: 16. II: 13. Gal. V: 1924. lac. II: 14 26. i loh. I: 7. V: i 5. coll. Euang. I: 12, 13. Iccirco Scriptores Catechismi Palatini, in doc- trind Christian! tradendd, inprimis quoque docue- runt, quae fit fidei et TW (4T&vo! wurcket. Belg. w) mortification* ve- ttris et vivificatione novi hominis. (r. 88. coll. r. 43 45' 70 V^tertm hsminem mortificarc est (^) vere et ex animo dolere quod peccatis tuis Dewn offenderis, eaque magis ac magis odisfe et fugere. (r. 89.) Vivificatio twvi hominis est (r) vera lae- titia in Deo per Christum , et ferium ac promp- tum fludium inflituendi vitam ex voluntate Dei , omniaque bona opera exercendi. (r. 90. coll. 113, 114.) C) Quaesr. 87. Germ. Jtch vtn jrcm vndanckbaren vnbuft~ fertigen wanclel zu Gott nicht bekeren ? Belg. fa haeren God- loofen^ ondancbaeren letien voortvacrendt , Jtck tot Godt niet en bekeeren? (0) Quaest. 08. Lat. cony. horn. adD. Germ, dit warhafftige Bufs oder bekeraag det menfchen ? Belg. die waerachtige be- keeringe det menfchen ? (^) Resp. 88. Cerm. abfterbung det nltcn vnd aufferftehung des newen menfchen. Belg. afftervinghe det ouden ende opflan* dinghe det nieuwen mcnfches. (j) Resp. 89. Germ, itn die funiie vtn hertzen lasfen leidt feiii. Belg. em hertelick leefwefen , dat ivy Gnd door onfe fonden vertotrent hebben. (r) Resp. 90. Germ. Hertzlichc frettd in Gott , vnd lutt. vnd lieb haben nach den -willen Gottet , in alien guten wcrc- ken zu leben. Belg. Het is een hertelicke vruegd in Godt door Christum , endc lust endc liefdt , nat den tville Gads in- alien goedcn wertkcn tt tcuen. 13 4 C O M M E N T A T I O 114.) Opera autem bona tantum ea funt^ quae ex verd fide , fecundum legem Dei (.T) fiunt , et fid eius folius gloriam referunlur. (r. 91.) Hacc fa- cienda funt , tit eximiis (J) beneficiis per Christum affecti in omni vita nos erga Deum gratos declare- mus , et ipfe per nos celebretur ; ut nos ipli de fide nostrd certi flmus ; a ut (ti) vitae nostrae integritate alios Christo lucrifaciamus. (qu. et r. 86.) Itaque oportet nos , unicum et verum Deum recte agnofcere , ei foil fidere , (v) Jwnmd humi- Utate et patientid nos el fubiicere , ab eo folo omnia bona exfpectare^ intimo cordis affectu eum amare , revereri , venerari , adeo ut omnibus po~ tins creaturis (w) renunciemus ^ quam ut vel mi* nimum contra eius volunlatem committamus. (r. 94.) Turn nulld alia rat tone eum color -e, quam qud O) Resp. 91. Germ, jm zu ehren gefchshen. Belg. hem ter eeren ghefchieden. (0 Resp. 86. Lat. tantis beneficiis affoctl. Germ, fur feine woltkat, Bel#. voor fijne weldaeclen* C) Resp. 86. Germ, mit vnferm Gottfeligen wandel, unfe~ re nechflcn fluch Christo gewinnen. Belg. door onfcn Godtfa- llghen wandel onfe nacsten ' ooc Christo ghewonnen werden. Cv) Resp. 94. Lat. fummd hum. et pat. me illi fubiiciam* Germ, in alter demut ynd gedult yoit jm allein caet. Belg. in aller ootmoedichheyt ende lijdfaemheit , my hem alleen on- derwerpe. (w) Resp. 94. Lat. renunciem, Germ, vbergebc, Belg. af- gas , endc vaerctt laete* T H E L O G I C A. 135 qud fe in fuo verbo coli praccepit. (r. 96.) Sa- crofancto Dei nomine non , nift (#) fummd cum religions et vencratione , uti; (r. 99 P /0 ^ 0) legitimo iuramento fidcm nostram firmare et vert- tatem flabilire; (r. 101, 102.) ut Deus (2) verd et conftanti confesjione , invocatione , omnibus deni- que verbis et actionibus nostris celebrctur. (r. 99.) Porro (0) ;0;;&j divinos , ^ww ^/;V'j /w praecipue festis diebus , ftudiofe frequentarc , (^) #* verbum Dei diligenter audiamus, (^) facramentis uta- mur , (ro facultatibus aliquid confer a* mus in paupcres. (r. 103.) Proinde ftudiofe vitarc et (x) Resp. 99. Germ. /r foreht vnd ehrerbietung. Belg. nr vreefe ende tcrbiedinghe. (j") Resp. ioa. Germ. e/ rechtme$figer ayil. Belg. rtchten eedtfwecrcn. (2) Resp. 99. Germ, von vns recht bekent werds Belg. Vtf o* recAf bekent werde. (o) Resp. 103. Germ, daft ich fonderlich am feiertag zu der gemeine Gottes yleisjtg komwe. Belg. dat ick in fonderhcydt op den Sabbath , dat is of den rustduch, tot der Ghemeynte Gods neerftelick kome. (^) Resp. 103. Germ, das wort Gottes zu lerncn. Belg. om Gods TToort te hooren. (t) Resp. 103, Germ. di heiligen Sacrament. Belg. die Sa~ cramenten. (d) Resp. 103. Gsrm. den Her r en offentlich anzuruflFcn. Belg. Godt den Heere ofentlick aen te roefen. () Resp. 103. Germ, vnd das Christlich almofs zu gebsn* Belg. ende den Mermen Christelijcke handtrgykinghe tt dotn* 136 C M M E N T A T I O et fugere omnem idololatriam , magiam , (/) in* cantititinem , fuQcrftitioncm , invocation em creatu* rarum ; (r. 94, 95. 10-2.) imaginum cult urn ^ (r* 96 98.) periurium et temcrarium iur amentum. (r. 99, ioo,) Deinde oportet nos anima& nostrae faluti con- fulere , (r. 94.) nos ipfos non laedere , aut fcientes in aliquod periculum coniicere^ (r. 105.) (g) tern-* per ant cr , modcste et caste yivere , animum et cor- pus pure fancteque (Jf) posfidere^ ut fint templa Spirit us fancti , (r. 108 , 109.) fedulo et fideliter operari , (r. in.) abflinere a foedis cupiditatibus , avarttidy (i) donor um<\\\o. divinorum profitfione et abusu. (r. 109 , no.) Oportet quoque proximum aeque ac nos ipfos di- ttgere, (^) humanitate, (/) lenitate^ manfuetudi^ tie , patientid et miferlcordid , erga eum uti , quod- que ei datnno esfe posfit , quantum in nobis est , avertere , (r. 107.) famam eius et exifllmationem , C/) llesp. 94. Germ, aberglaubifche fegen. Belg. -waerfeg- ghinghe. C?) Resp. 108. Germ, 'keusch \nd ziichtig leben.Rclg.kuysck tnde tuchtelick letten Qi) Resp. 109. Germ, b&wareu. Belg. bewacren. (i) Resp. 1 10. Germ, vnnutze verschwendung feiner gaben, Belg. misbruyck tnde yerqttistinge fijncr gaeuen. (_) Resp. 107. Germ, freundh'gkeit. elg. alle vr tends-. lickheit. (0 Resp. 107. Germ, friedc. Belg. vrede. T II E O L O G I C A. 137 quantum queamus , defender e et augere, in omni- bus negotiis vert tat em 0) feet an , et id qaod res est liber e ac conflanter profiteri , (r. 112.) 00 elm commoda et Militates , quantum posfim , adiu- varc et auger e , (0) egeflati et calamitati fubveni- re, , univerfe ita cum eo agerc , ut nobiscum agi cu- peremus , (r. in.) (/>) 1/0 animo affectos esfe , e/f f/) Resp. 107. Lat. 1/0 dubitemus. Germ. cA v- /3rr feinden guts thun. Belg. ooc ow/c vyanden goet doen (j) Resp. uo. Germ, bbfe ft u ck vnd tnschlegc. Belg. booft ftucken endt atnflacgen. 138 C O M M E N T A T 1 O bus , ed qua par est , obedientid fefe fubmittere , (r) vitia eorum et mores patientid tolerare. (j. 104.) Gives , magi fir and , quern DC us gladio armavit^ obc- dire* (j. 101. 105. no.) Quoscunque fubditos, omnibus , qui ipfis praefunt , debit urn honor em , fi- dem et obedientiam praeftare , illud femper cogi- tantes , D&um nos illorwn mamt velle ducere ac re- gere. (r. 104.3 Coetuum Christianorum focios, operam dare , ut miniftenum Etiangelii et fcholae conferventur , (r. 103.) et quae acceperunt 9 dona in commune commodtim et univerforum falutem^ prompte et alacriter confer re. (r. 55.). Hanc legem , bonorum operum normam , exacte praedicari vult Deus , primum ut magis magisque ag- nofcamus , quanta fit naturae nostrae adpeccandum propenfio , tantoque avidius remissionem peccatorum et iujlitiam in Christo expetamus^ deinde ut hoc per 'pet uo agamus 9 et gratiam Spirit us fancti 0) a Patre imploremus , quo in dies magis ac magis ad imaginem Dei renovemur , (/) donee aliquando tandem , postquam ex hac vitd decesfertmus , pro- pofitam nobis perfectionem laeti afsequamur. (r. H5) Ita- (r) Resp. 104. Lat. yitia e. et mores. Germ, j'reti gebrecken. Belg. hacre fwackheyt ends ghebreken. CO Resp. 115. Germ. Gott bitten. Belg. Godt bidden. CO Resp. 115. Germ. bif$ wir das ziel ,der volkommenheit nach diefem lebcn crrc-ichen. Belg. tot dat wy tot defe voor- geftelde volcomenheit nae dcfen leuen gheraekcn* T 11 E O L O G I C A. 139 Itaque Christianis necesfaria est precatio , in qud praecipua pars est gratitudinis , quam Deus a no- bis postulat ,fuam gratiam ct Spiritum fanctum () Hits tantutn largiens , qui (v) veris gemitibus con- tinenter haec ab co petunt , ct pro its ipft gr alias agunt. (r. 116.) Oportet igitur nos, O) vcro cor- dis affcctu , (x} ex intimo nostrae indigentiae ac miferiac fcnfu , promisfis verbi divini , tan quam 00 firmo fundamento , innitentcs , a folo vero Deo , Patre coelcsti, precari omnia^ animae corporique neccsfa- ria> quac Christus precationc, quam nos ipfe do- cuit) complcxus cst. (r. 117 129.) 9- De JLccltfid ct disciplind ecclefiasticd. Qui Dei beueficia grato accipiunt animo , Chri- ituraque Dominum profitentur, hi, ipfo auctore, do- () Resp. 116. Lat. Hit's tantum. Germ, alien dtnen. Belg. alleeu dien, (v) Resp. 1 16. Lat. ytrfs. Germ, hertnlichem. Belg. htrte- licken. (w) Resp. 117. Germ, von hertzen. Belg. van her fen. (*) Resp. 117. Germ, vnfere nohtvnd clend retht grundlich trkennen. Belg. onfen noot ende allcndicheit retht ende gronde- lie Jcennen. (y) Resp. 117. Lat. huic firmo fundament* innitamur. Germ. daft wir dieftn festtn grnnd haben. Belg. dat wy deftn yasten grant hebbcn. C M M E N T A T I O docentibus Apostolis, cenfendi funt cives regni coelestis , focii ecclefiae divinae, a Deo elect! , fancto foedere cum eo vincti , Spiritu fancto , ve- luti membra capiti , Christo Sospitatori coniuncti. Horum liberi ecclefiae funt alumni. Eaque Socie- tas ad Domini legem a legicimis antistitibus est gu- bernanda. Haec colligimus e dictis lefu et Apostolo- rum, Matth. XVI: 18, 19. XVIII: 15-18. XXIII: 8. 10. loh. XVII: 20 , 21. XX: 2123. Act. II: 3847. IV: 32. XX: 28. i Cor. V. VII: 14- XII. XIV: 40. 2 Cor. II: 510. Eph. I: 311. 22, 23. IV: i 16. i Tim. III. Tit. I: 59. i Petr. V: i 4. et horum fimilibus. Dehoc ar- gumento , quae tradiderint Catechismi Palatini Scrip- rores , colligere quoque lubet. Sancta et catholics (qu. 54.) (z) Dei (r. 74.) ChristiquQ Ecckfia est coctus , ad vifam aeternam ekctus , quam Dei Fi/ius 9 ab initio mundi ad fi- nem (2) Lat. EC clejta , Germ. Kirche. Belg. Kcrcke. resp. 50. qu. 54.1.85 ter. Chrtstlic he Kircke, r. 82. Gemeitt. r. 74. femel. Belg. Kercke. resp. 50. qu. 54. Ghetneynte , resp. 85. bis. Jijnt ^Christ!) Ghemcynte. resp. 85. femel. Christelicke Kercke. r. #2. Lat. Ecchjia Deri. resp. 74. femel Germ. Gottes ge- inein. Belg. Godts Ghemeynte : femel Germ, der Christliche Kirche. Belg. de Christelicke Kerckt. Lat. Ecclefia Chris- ti , resp. 50. qu. 54. Germ. Christl. K. BeJg. Christel. K. Lat. coctus. resp. 54. 82. Germ. Gemein. Belg. Gemeynte. Lat. Coetus Ecelcjiae. resp. 85. Germ. Christliche Gemein* Belg. Christelicke Ghemcynte. T II E O L G I C A. 141 nem usque , fibi ex univerfo gencre humano , per Spiritum fuum ct verbum , in verd fide confenticn- tern, colligiti tuetur ac fervat. (refp. 54. coll. 82. 85.) Christus huius Eccleftae est caput , (refp. 49 , 50. qu. 51. refp. 57.) per quod Pater omnia gubernat , (r. 50.) et cuius viva membra funt et perpetuo manebunt univerfi et finguli ere- denies: (r. 54, 55. coll. 32. 49. 51. 85.) quos Hie fud potentid contra omnes hostes protegit ac (a) defendit , et in quos coelestia dona cffundit : (r. 51.) qui adeo funt fancti (qu. 55.) et electi^ (r. 52.) Christi omniumque eius () bonorum communlonem habent , acceptaque a Christo dona in commune commodum confer re debent. (r. 55. coll. 76. 80.) Hi proinde appellantur Christi 'ani , tanquam par- ticipes unctionis Christi , ut nomen eius confitcan- tur , feque Jistant ipft vivam gratitudinis houiam , et in hac vitd, contra peccatum et Satanam , //- berd (c) et bond confcientid pugnent , et postea aeternum cum Christo rcgnum in omnes creaturas teneant. (r. 32. coll. 49.) Ad hanc Dei ecclefiam et foedus infantes Christi anorum aeque pertinent ac adulti. (r. 74. coll. qu. 68. et r. 82.) Ecclefia^ ex (d') praefcripto Christi et dpostolo- rum , (a) Rcsp. 51. Germ, trhelt. Be!g. bewatrt, (^) Resp. 55. Germ, fchetzen vnd gaben. Belg. fchatten en- ds patten, (c) Resp. 32. Lat. ct bond non occurrunt in Germ, aut Belg, (rf) Resp. Si. Germ, ordnung. Uclg. ordcninght. 142 COMMENTATIO rum , (*;) utitur (f) ctavibus regni coelorum , (r. 82.) hoc est, praedicatione (g) Euangelii et (h) Ecckfiasticd dticiplind ^ quibus (/) coclum creden* tibus apcritur i infidelibus autem clauditur. (r. 83.) Scilicet hoc fieri dicitur praedicatione Euangelii^ cum ex mandato Christi credentibus univerjis et tingulis () publice annunciatur , omnia peccata ip- fes divinitus propter meritum Chrisli (/J condona* ri^ quoties promisfionem Euangelii verd fide (m) amplectuntur : contra vero omnibus infidelibus et (ri) hypocritis (o) denunciatur , tantifper ipfls iram Dei et aeternam condemnationem incumbere^ (p) dum in (O Resp. 82. Lat. utent non hahent Germ, aut Beig. (jO Resp. 82. Germ, das ampt der Schlusfel. Belg. de Slue- telen des Hemelrijcx. (g) Resp. '83. ec qu. 84. addunt Germ, heiligen et Belg. heylighev. C/j) Resp. 83. et qu. 85. Germ, die Christliche Jlufszucht. Belg. den Christelicken Ban. (i) Resp. 83. Germ, das Himmelreich. Belg. dat Hemelrfjck. (/b) Resp. 84. Germ, verkundigt vnd offentlich bezeuget ) Resp. 84. Germ, fo lang fie fich nit bekcren. Belg. fo lange alfe fick niet bekceren. T II E O L C I C A. 143 in fuis fceleribus perfeverant. Secundum quod Euan* gelii testimoniuW) Deus , tarn in praefenti quam in futurd vita* 9 (q) indicator us est. (r. 84.) Id Jpfum fit per disci plinam Reel cfiasti cam , cum , ex man- dato Christi , (r) ii qui nomine quidem funt Chris- tiani , verum doc t rind aut vitd fc ostendunt a Christo alienos , postquam aliquotics fraterne ad* moniti ab crroribus (V) aut flagitiis discedert no- lunt , Ecckftae indicantttr , aut Us qui ab Ecclefid ad earn rem funt conftituti, ac , fi (*) ne horum qui- dem admonitioni pareant, ab iisdem inter dictio- ne (w) facramentorum ex coetu Ecclefiae, et ab ipfo Deo ex regno Christi excluduntur , ac rur- fum , ft (v) emendationem profitcantur et re ipfA declarent , tanquam Christi et Ecclefiae membra recipiuntur. (r. 85. coll. 82.) Cy) Resp. 84. Germ, vrtheilen wiV. Belg. oordeelen vil. (r) Rcsp. 85. Germ, die jtnigen, fo vnder dem Christlishen tinmen ) vnchristliche lehr oder wandel filren. BeJg. die ge ne die onder den Christclicken naeme 9 ottchristclicke leere oft Isnen 0) Resp. 85. Germ, oder lastcrn nit abflehcn. BeJg. end* fchandelickcn letten nict afftaen willen. (/) Resp. 85. Germ, fie Jtch an derfelbtn vermanung auch nit kercn. Belg. fe naer die vermaniage niet en vraegent () Rcsp. 85. Germ, der heiligen Sacrament. Belg. der fa* cramenten. (v) Resp. 85. Germ, ware bcsfcrung. Belg. wacrachtighe beteringhe. 144 COMMENTATIO 10. De Sacramcntis* Christus , ut fmgulos Ecclefiae focios , beneficio- rum divinorum , Euangelio promisforum , certiores faceret, eosque inter fe invicem et cum ipfo are- nas coniungeret, duo inftituit ritus facros, bap- tismum et coenam. De baptismo facro luculenta funt dicta Confervatoris nostri, Matth. XXVIII: 19,. 20. Marc. XVI: 15, 16. et loh. Ill: 5. et Apostolorum, Petri, Act. 11:38, 39. X: 47. lEp. Ill: 21. et Paulli, Rom. VI: 3, 4. i Cor. I: 1317. XII: 13. Gal. Ill: 27. Eph. IV: 5. V: 2527. Col. II: n, 12. Tit. Ill: 47. Quibus ea adiungenda funt, quae profesfus est Ananias, Christi ad Paullum legatus , Act. XXII: 16. et plura a Luca tradita , c. II: 38 41. VIII: 12 17. 3638. IX: 17, 18. X: 4448. XVI: 14, 15. 3034. XVIII: 8. XIX: 17. De Coend facnt aperte docemur Matth. XXVI: 26 28. Marc. XIV: 22 24. Luc. XXII: 19, 20. i Cor. X: 15 21. XI: 1734- De utroque jgitur Christ! inflituto agere oportuit Catechismi Palatini fcriptores , et eo quidem dili- gentius agere, quo plura luperftitiofa et a mente Sospitatoris nostri aliena , in Ecclefia Romans , erant copulata cum doctrinft de Baptism i et Coenae ri- tibus T H E O L G I C A. 145 tibus , qui, una 1 cum aliis quinque, iamdudum dici confueverant Sacramentorum nomine. Univerfe igitur de Sacramentis haec decent. Christ US) (w) in novo foedcrc , non nifi duo Sacra* menta injlituit , (#) Baptismum et facram Coc- nam: (qu. et r. 68.) per quorum ufum Spiritus fanctus fidem in cordibus nostris confirmat. (r. 65* 67.) Sacr amenta enim funt facra et in oculos incurrentia (7) figna ac fegilla^ a Deo injlituta^ ut , (2) per ea , nobis promitfeonem Euangclii (^) magis declaret et obfignet , quod () fcilicet , non univerjis tantum , fed etiam fengulis credentibus , propter tinicum Christi (r) facrificium , i crw- peractum 9 gratis donet remisfionem peccato- rum et vitam aeternam. (r. 66, 67.) His uten- dum nobis - ftus f anguine ac Spirit u , # fordibus animae, hoc est , # omnibus peccatis lavari , ^/#/ rf##^r Spiritum fanctum , /' fcriptura , Baptismum nominat lavacrum regeficrationis et ablu- tionem peccatorum : (r. 71. coll. qu. et r. 73.) /0/0w ,. / nos doceat , quemadmoditm fordcs corporis aqua purgantur , y?^ peccata nostra fan- guim et Spiritu Christi (g) expiari ; verum mul- to magis , ut nobis hoc divino (^) fymbolo ac pig- nore ccrtum facial , nos (i) non minus vere a peccatis nostris () internet lotione ablui , quam (I) ex- () focdere^ per cir+ ciimcifioncm fiebat , cut , in Novo (^) foedere , fub~ ftitutus est Baptismus. (r. 74.) De (r) Coend Domini haec decent. Christus omnes fideles de hoc fracto pane edere et de (j) poculo distributo bibere iusfit , in fui memoriam^ addita hac promisftone : primum , corpus fuum (^) non fchen wtrden. Belg. wtwenJigh met water gewasfchert wer- Jett. (w) Resp. 74. Germ, in Jetn blut Christi. Belg. door Chrit- ti Bluet. () Resp. 74. Germ, die erttfung von funden. Belg. tit yerhijfnge van den fonden. () Resp. 74. Adduut Germ. *ls das Bunds zcichen. Belg* all door dat teeken des verbonts. (/) Resp. 74. Germ. Testament. Belg. verbont oftt Testa* mint. (f) Resp. 74. Germ. Testament. Belg. Verbondt. (r) Quaest. 75. Germ, htiligen Abendmal. Belg. hejlighen Nachtmaele. (f) Resp. 75. Lat. poculo distributo. Germ, diefem Kelch. Belg. deftn Drinckbcktr. (r) Resp. 75. Lat. prius non minut terti quam. Germ* K 2 /' 148 C O M M E N T A T I O non minus certo pro nobis in cruce (ti) oblatum ac fractum , ct fanguinem /u:,-;n nobis fuftim etfc , ^#772 oculii ccrnimus ) nobis panem Domini frangi , et poculum communicari deinde , antmam nos- tram (0 non minus certo ipfius (v) cor pore , quod pro nobis crucifix urn , et f anguine qui pro nobis fu- fus est , ad vitam aeternam (w) ab ipfo pasci , quam panem et (#) vinum, (j) fymbola cor ports et fanguinis (2) domini ^ e manu ministri accep- ta^ () propter Christum , remisfa esfe , ct (#) qua s rcliquas habent infirmitate s , eas , />#.?- ftone et morte (r) /7/w , obtectas esfe , quique de- fiderant magis ac magis 0) in fide et integritate vitae proficere. (^) Hypocritae autem et qui non vere refipiscunt , damnationem ftbi cdunt &t bibunt. (r. 8 1.) //// igitur nequaquam ad hanc cocnam funt admittendi , qui confesfione et vita fe infide- jes et impios (ti)esfe declarant ; nam eo paclo foedus Dei fallen zu dem Tisch ties Her r en kommett? Belg. Voor tvien is dat Auendtmael dcs Hegren ingheflclt? () Resp. 81. Germ. Die jnen fellst vmb jrer funden wil- len mifffalltn. Belg. die hen feluen yon weghen haerer fonden mfshaegtn. (a) Resp. 61. Germ, vnd dock vertr&wen. Belg. ende noch- (at vertrauweu. (/) Resp. 81. fropttr Christum abest a Germ. Conf. infra ann f r. (j) Resp. 81. Germ, die vbrige fwacheit. Belj. die oner- blijuende fwachcijdt. . (f) Resp. 81. Germ, jren glauben zu ftercken vntl jr leben zu lesfcrn. Bfclg. begeeren haer ghehoue te ftercken ende hatr Jeuen te leteren. (0 Resp. 8 1. Germ. Die vnbufsfertigen aber vnd heuchler. 3elg. Maer die Jick niet met wacren herte tot Godt en be- keeria. C) Quaest. 82. Germ. fich~-*~>crzeigen alt. Belg. jfck*m ah, THE O- LOGIC A. i 5 Dei (v) profanatur , ct ira Dei in univerfum cue* turn (w) concitatur. (qu. et r. 82.) . DC felicitate et miferid vttac post mortem futurac. Quae Chrisms eiusque legati docuerunt de vitil hominum post mortem futurd , de fen tenth! ab eo in omnes dicenih\ , de rift avcurTursi T&V vwp&v , et de forte aeternd, proborum beatft, contumacium miferd, loh. V: ai 29. Luc. XVI: 19 31. Matth. XXV: 46. Act. X: 42. XVII: 31. Rom. JI: 5 j6. VI: 23. i Cor. XV. aliisque Novi Foe- deris locis, ea in Catechismo Palatino fummacim hunc in modum traduntur. Cunctis quidem homi- nibus , communi virio depravatis , moriendum cst , (qu. 42. coll. r. 6et 10.) fed mors nostra , li quidem hfu Chriiti proprii fimus , non est pro peccatis nostris (jc) fathfactio , fed (y) peccati abolitio 9 et in vitarn aeternam (z) transilus. (r. 42. coll. r. i.) Christut enim, ' qui caput nostrum est , rios fua (v) Resp. 8c. Germ, gcfchmeclit. Belg. ontfttyiigliet. (w) Resp. 82. Germ, gereitzet. Belg. verwect. (A-) Resp. 41. Germ, beznlnng. Belg. betatlinghc. (j) Resp. 42. Germ, nur tin altftfrbuag der ftinden. Bclg. mntr allecn ten afflerningt dtr fimden. (3) Resp. 42. Germ. cinf;ag 9 Belg. ecnttt in*aack* I 5 2 C O M M E N T A T I O fua membra , hoc est animam nostram , (#) post- quam e cor pore exctsferit , e vestigio ad fe (b) ex- toilet^ (O asfumet , (r. 49. 57.) /, #772 omnibus tlcctis , (*/) / coelestia gaudia et fempiternam glo~ riam tradiicet. (r. 52.) Ita (- mogt en zedelijke verdorvcnheid heeft zotdanig de overhand verkregen , dat men alle zedekundige vertoogcn voor ovcrtol- lig , en zelft wel of den dnur als voor den Godsdienst fcha- dclijk hield. () Conf. laudata c rcsp. 94. p. 134. et annot. v. 156 GOMMENTATIO mus. (/>) Fructus , e cognitione Dei omnia pro- creantis, fuftentantis et gubernantis, percipien- dus,resp. 28. laudatur hie, ut in adverfis patten- tcs , in fecundis graft fimtts , in futurum vero opti- mam in Deo fidisfttno Patre fpem repofltam habea- mus , certo fcientes , nihil esfe , quod nos ab eius amore abjlrahat. In hominis converftone ad Deum , resp. 90. postulatur laetitia in Deo et ferium ac promptutn ftudium inftituendi vitam ad Dei volun- tatem. (^) In precibus Deo placcntibits , resp. 117. coll. 120, i2i. requiritur, ut promisfa bona ab eo petamus et intimo nostrae indigentiae ac miferiae fenfu nos in confpectu divitiae Majeftatis fupplices abiiciamus, non dubitantes, quin Pater coelestis nos, quamquam indignos , propter Christum fit exauditurus. In pane nostro quotidiano expetendo , resp. 125. id maxime fpectare iubemur , ut fidu- ciam nostram , ab omnibus creaturis averfam , col" locemui in Deo , unico fonte , ex quo omnia bona emanant. Precibus nostris addentes voculam amtn! dicimur , resp. 129. profited, precationem nostram eertisfime a Deo esfe exauditam. Huic laudi vicina est, quae Catechismo Palati- no tribuitur propterea , quod, in fmgulis doctri- nae capitibus , imprimis vim demonilrat falutarem ad (/>) Conf. laudata e resp. ai. pag, 131, 132. una" cum anno- tationibus fubiectis. (j) Conf. pag. 133. not. r THEOLOGICA. 157 -ad cinendandos confolandosque credentium animos. Hanc cnim laudeni a Viris doctis non immerito ei attribui , (r) docet univerfus libelli habitus. Exor- dium (r) Scriptor libri (F. Liefsti- k) qui exhibct Cedachten over htt predikampt , fupra pag. 29. laud, haec fatetur: er wordt tclkcni (in den Catechismus) niet alleen ten leerftuk opgegeeven , maar vooral oak het vermogeii , het wtik daar in is , om den Christen te vertroosten en tot Godzaligheid en dcagd optewckken. Doct. Gerardus Benthem Reddin- gius, over den Ileidelb. Catech. Part. III. pag. 3842. in den Htidclbergfchen Catechismus, inquit, wurdt dt Chrftte- lij'ke Gtdsdienst overal bcfchouwd van den kant der v e r- trtosting of der bemoediging tegen alle gevaaren , onhei- len en de dood , die hij aanbiedt. Alles , wat ons in hit Euangelle geopenbaard is , wtrdt in dcnzelvcn voorgefleld 9 als gewigttg voor ons hart en beflisfend voor onzen wandel. Doct. B r o e s , loco , modo not. m laudato , pag. 292. fcribit : M'J'J tnoetcn niet verge ten aan te merken, dot de gcloofsleer hier doorgaans van den praktikalen kant voorgedragen ivordt 9 zoo als dezelve , en tot verbetering en tot vcrtroosting Jlrekt. Triumviri in Synodo Hagann , a. 1831. quorum iudicium, de orationibus facris fuper Catechismo Palatino non abrogandis, exftat in Act is illius Synodi , pag. 157. confentiunt dicenti- bus, dat de Heidelbergfche catcchismus zith ynor hit godttlienftig onJerwijs in de christelijke geloofs- en ztdeleer, vooral door deszelfs praktifchen geest , als hierin nog nimmer overtroffen , aanbcvetlt. Clar. Heringa, libcllo faepius laud, p. u!! Het (leerboekje) inquit, behandelt al de hoofdflukkett der Ittr , uiet flechts als waarheden^ die voorwerpen van o*' ze kennis zij'n en zektrheid hebben ; tnaar ook als tvaarhedtn , vtor een itder van groot ge wigt , en die de voorwcrpen van hartflijkt belangfltllin% en dadelijke beoefening behotren te */'/ lot lnYirderimg van troott em ztligheiJ. Siiriliter Clar. R o tt- 158 C O M M E N T A T I O duim enini capitur a quaeftlorie, de unicd hominis Christian! confolatione in vitd a morte. Qua" fum- matim monftrata", resp. i. mox, quaest. et resp. a. indicanrur tria fcitu nobis nscesfaria , ut istd confolatione fruentes beate vlvamus et moriamur : quorum primum est peccati et miferiae nostrae magnitude) , fecundum liber atio nostra ab omni pec- cato et mifcrid , tertium gratitudo pro ed liber 'a- tiotie Deo dcbita. Singulorum deinde expofltione totus abfolvitur libellus. Hinc ortae funt multae disquiiltiones ex hoc genere : Quid nobis prodest cognitio Creationis et Providentiae divinac ? quaest. a8. Quid refurrectio Chris ti ? 45. Quid gloria eius? 51. Quern fructum per ci pis ex fanctd con- ceptione et nativitate Christi? 36. Quern fructum nobis adfert ascenjio Christi? 49. Quid capimus commodi ex facrificio et morte Christi? 43. Quam confolattoncm capis ex articulo de vitd aeternd ? 58. Quid te confolatur r edit us Christi ad iudi- candum vivos et mortuos ? 52. Quid refurrectio carnis? 57. Quid utilitatis ex horum omnium fide ad te redit ? 59. Hinc capita fidei Christi anae , quaest. et resp. 22 24. ita in tres panes distri- buun- Bouman, p. 123, 124. laudat Cntechismura , die de Chris te- lifke leert , bij voorkeur als eens leer der vertroosting an der tieiliging befchouwt en leert befchouwin ; en welke het nnauwe en oftaffcheiJelfj'ke verband tusfcJn:?t de Christelijke geloofs- en t ftp eeng duidelijke en trtffende wifzc , ant Voor Jtclt. T H E L G I C A. 159 buuntur , (j) ut prima fit de aeterno Patre et nostri crcationt) altera dc Filio et nostri rcdtmptione 9 ter- tia de Spiritu fancto et nostri fanctificatione. Hinc fumnionim beneficiorum a Deo Christoque accepto- rum uti et officiorum debitorum coniuncta fit men- tio in iis, quac dicuntur de unicd confolationc , resp. i. de appellations Christianorum , 32. de Christo Domino nostro , qu. et resp. 34. de commu- nione fane tor urn , resp. 55. de iis , quibus acceden- dnm est ad men f am Domini , 81 , 82. de clavibus regni coelestis, 84, 85. de legis divinae pracdica* tione, 115. et de precibus^ 116, 117, 120 122. Hinc quaecunque nobis lege divind funt impofita ita proponuntur ut praeftanda dicantur graft ant* mi testificandi caufil pro beneficiis a Deo acceptis , qu. et resp. 2. 86. 116. Hinc negatur , quaest. et resp. 64. doctrinam , de falute nobis absque me- (j) Quaest. et resp. 24. Germ. Diefe Artickel werden ab- getheilt in drey theil. Der erst ist von Gott Jem Vattr , vnd vnfer erfchopffung. Der ander von Gott Jem Son, vnd vnfer erlofung. Der drltt yon Gott dem heiligen Geist 9 vnd vnfer lleiligung. Belg. Defe Artijckelen werdon ghedeelt in drit deelen. Dat eerfle is van Godt den Vader , ende onfe fchep- finglie. Dat ander van Godt den Sone en onfe verlotjinghe, Dat derde van Godt den heylighen Glieest, ende onfe falich- mackinghc. Sed , Joco postremi falichmaekinghe postea edi- tum est heylichmakiagf, quomodo Icgitur in Catechismo, adiecto III. Marnixii Pfalmis , Antv. 1580 editis, vel hey- Hghinghe , quod inm habet Cathechismus , Embdac apud Ga7, GMilliartum cditus a. 1566. 160 C O M M E N T A T I O merito nostro concesfd, reddcre (Y) homines fecu- fos ac profanos^ cum fieri non posfit , qtiin , qui Chris to per fid em infiti funt^ fructus proferant gratitudinis. Hinc denique , in doctrina" de facris baptismi et coenac ritibus , imprimis fpectatur dccla- ratio et obfignatio promt sfionum divinarum Euan- gelio nobis datarum , resp, 66 70. 74 76. Haec , quae in laudem Catechismi diximus , de coniunctis doctrinae partibus theoreticis et practicis , uti et de Tmgularum vi ad emendaiidum et confolan- dum , quanti fint facienda , vidit et profesfa est Syn- odus Hagana, anno 1817. libellos commendando catecheticos non nili eos, qui hactenus Catechis- mum Heidelbergenfem fequuntur. () S- 13. (*) Qu^est. 64. Germ, forglofe vnd verruchte lent. Belg. forgheloofe ende gedloofe menfchen. () Decreti fumma huius esc argument!: Het Algemeen Christelijk Synode der Hervormde Kerk in het Koningrijk der Nederlanden , geJet hebbende op de menigte en verfthei- denhcid der Leerboehen in de Nederlandfche Hervormde Gc- tneenten in gebruik , heeft noodig gcacht , ah gefchikte catc- chifeerloeken over de Christelijke leer , eeniglijk de zoo- danige a an teprijzen y welke in navolging van o n- zen H e i d e I b e r g fc h e n Catechismus, niet alleen de GcloofsJeer , maar ook de zsdenleer van het Evangelic opzettelijk behandelen, en As waarheden van de Ge- Joofileer meest van derzelver vertroostende en h e i- ligende zijde vonrdragen. Caetera Icjumtur in laudato Handbocky edito a Ven. G. van tier Tuuk, Vol. I. p. 329. Valdc quoque ci funt lectu tligna, qu.ie Viri fum ne veneran- 41, T H E L O G I C A. 161 13- Rcligionis myfteria parcc tractata. In doctrinae Christianae partibus gravioribus uon- nullae funt reconditae et abftrufae , five , ut cum Paullo Apostolo loquamur, ^yyrjfp/^ Tfo evve- Qelxs 9 qucmadmodum in iis , quae ratione magiftnl Philofophi recte credunt ac decent, cum religione coniuncta, plurima funt, quae nondum ingenio humano perfpici posfint. (v). In utroque genere pervestigando, Theologi, cum antiquiores, maxime Scholastic!, turn qui post repurgata facra florue- runt, faepenumero modum excesferunt. Quorum quidem fedulitas, 11 in disputation! bus hominum doctorum et philofophorum ferenda, aliquando etiam propter contradicentium ftudia laudabilis fit* certe in vulgari hominum indoctorum et catechu- menorum inftitutione est vituperanda. Tccirco lau- dem di J. Clarisfe, H. H. Donker Curtius et J. A. Stre- fo, decreti illius fuafores , ad Synodum rctulerunt, carrata in sic tit Synodi , Hagae Com. 1822. editis, pag. 4450. coll. 12. (v) Conf. Dan. Gerdes Oratio de via , qnum mysterfa ra- tionis parant ad rccipicndum mystefia revelationis , adiecta Com/ienJio Thetlogiae dogmaticae , Duisb. 1744. Ger. I o. Nahuys, Disf. Je mytteritrum rtligionis u.^toyriffri^ tx naturae mysteriis aiMruct&. Tral. ad RhCQ. 1762. liC. Engclsma Mebius, in Commentauone de mysteriis , ed. in Opp, Societ. Hag. pro vindicanda religione Christian^ a. 1787. pag. 33^-34a. L C O M M E N T A T I O dem meriti flint Catechismi Palatini auctores eo, quod , in libello populari fcribendo , non quidem haec mysteria disfimularent 5 fed parce ea tracta- rent, feque abftinerent ab argutiis nimidque dili- gentiil, in defcribendo, probando, illustrando ac defendendo. Cernitur haec prudentia in iis, quae Catechismi fcriptores decent , de Deo aeterno, resp. 24 26. it ubiqu* praefente , 27. de aeterno Dei confelio , 26. de mundi procreatione e nihilo 5 ibid, de'pro- videntid divind res omnes fustinente et gubernante , 26. de Dei Filio unigenito , 33. de naturd huma- nd ab eo asfumtd 9 35. de Christi refurrectione , 45. afcenfione in coelum , 49. et reditu ad iudi* cium, 52. de Spirt tu fanclo, 53. de naturae humanae pravitate e lapfu primorum parentum ortd , 7. de regeneration ^ 8. 70. de refurrectione car MS 57. et vitd aeternd^ 58. In fingulis enim Jocis cum iuveniant Theologi , de quibus dubicare non liceat , quorum vero rationem modumque haud perfpiciant, ortae funt in fcholis quaestiones et disputationes non paucae, parum vero fructuo- fae, ne quid acerbius dicam , in inftitutione popu- lari. Quibus cum Heidelbergenfium circumfpectio impedire noluerit difcentium fidem , merito eorum prudentia laudatur ab acquis harum rerum aestima- toribus. (w) S- H. (w) Doct. Reddingius, lib. I. pag. 4548. inter alia hue T H E O L O G I C A. 163 S- H. Controverfiac varic tractatae* Qui veram tradunt Euangelii doctrinam , a dis- fentientibus negatam et oppugnatam , hos oportet earn hue Tpectantia , fcribit haec. In den Heidelbergfchen Catechis- mus warden die leerftukken, die men v tr b or gen heden noemt , uitmuntend voorgedragen , en met voorzichtigheid be* handeld. Dt leer der eeawigt Godheid van Vader^ Zoon en Gcest komt in denzelven eenvouwig yor t met vermij* ding van alle die verwarrendc omfchrijyingen en bepaalingen , 4i men daaryan in de Gehofsbelijdenisfen van het Concilie van Nicecn, en van At h an of ins aantreft : zclfs de voor eenvottwige mcnfchen onverflaanbare of gevaarlfjke theologi- fche termen van generatie en uitgang warden vermeden. De letre van de -werking van den H. Geest is in den Catechis- mus allerfchoonst en inneemendst voorgefleld. /) leere der volftrekte Pooryerordinecring , die door Calvijn op eene vrijze voorgefleltl was , tvelke veele menfchen van dien tijd ergerde , wordt naauwlijks bijgebragt. Confentit Ven. Broes, lib. 1* pag. 290, 291. haec fcribens: van de verbor- genhedcn de: geloofs wordt er te zijner plaats , tnaar door* gaans met groote omzigtigheid gcfproken. Gefchilflukken van loafer befpiegtlenden aardmoge men elders ondcr het volk bren- gen, dit gefchiedt liter niet. Even min vindt men lifer on- derwerpen , die '* meufclten kortzigtig begrip te Iioven gaan , Hitgcplozen. Addit in nota: Schroeckh rckent het tot lof van den katcchismvs, dat de leer van Kalvijn nopens de Praedestinatie , gelyk hij het uitdrttkt, er volftrekt niet in vorkomt. Christl. Kirchcngefch. feit der Reformation, V. Th, i6 4 C O M M E N T A T I O earn argumentis confirmare , et fententias ei con- trarias refellere, ut difcentibus de veritate doctri- nae probatae fit perfuafisfimum. Laudandi prop- terea funt Catechism i Palatini fcriptores , qui hoc quoque docentium officio funt functi: in eoque magis laudandi, quod controverfiarum delectum habuerint, ad temporum fuorum necesfitatem cau- sarumque controverfarum gravitatem accommoda- tum , ac proinde coetibus Christianis et alum- nis disciplinae Christlanae cum maxime profutu- rum. Ac primum quideni mulriplices Christianis , emendata sacra profitentibus, erant controversiae cum Eccleflae Rcmanae sociis : aliae maioris ad fidei et pietatis integritatem momenti , aliae mino- ris; aliae quoque in eruditorum umbraculis agi- tatae , aliae e suggestis facris declamatae , aliae vulgi sermonibus tritae. Quapropter etiam Cate- chismi fcriptores alias tractarunt de industri^, aperte, copiole, graviter, fevere; alias veluti transeundo et data occafione, breviter , tecte, obli- que. E priori gen ere funt haec. Unicus ver usque Dcus at adorandus, ip/i foil est fidendum. Fu- gienda est omnis (^) fuperftitio , invocatio fancto- rum aut caeterarum creaturarum 9 et omnis idolu- latria, qud , praeier unum ilium et verum Deum^ aliud (.r) Conf. hudaia e resp. 94, 95. pag. 135, 136. T H E O L O G I C A. 165 aliud quippiam fingas aut habeas , in quo fpem reponas. resp. 94 , 95 , 117. Deus nulld imagine aut figurd cffingi dcbet potestve; crcaturas an tern etft exprimere licet , vetat tamen Deus carum imagines fingi , aut haberi , quo vel ipfas vel Deum per ipfas colamus aut honorcmus: itaque in templis tolerari non posfunt imagines, (y) quae pro libris fint imperil ae multitudini. 96 98. Non licet iu- rare per fane tos aut alias creaturas ; nam /cgiti- mum iur amentum tst invocatio Dei , qud petitur , at is , tanquam nnicus cordium infpector , tcsti- monium det veritati (2) et iurantem puniat , ft fciens fallat : porro hie honos nulli creaturae con- venit. 1 02. lefus Christ us unicus est Mediator , Liberator , Salvator , fummus Pontifex , qui nos unico facrificio fui corporis redemit , ac asfidue pro nobis apud Patrem intercedit , falvans nos ab omnibus peccatis : ut adeo , qui a fanctis aut fe aut aliunde felicitatem quaerunt , (<) etfi verbu quidem lefu Scrvatore gloriantur , reipfa tamen ab- (y) Quaest. 98. Germ, alt der Ltycn luchtr. Belg. ah toe- ken dtr leeken . (2) Resp. 102. Germ, vnd mich (nolle') flraff"en t fo ich ftlsch felt-wire , welche chre dcnn keiner creature* geburet. Belg. tnde my ftraffe indien ick valfchtlick fweere , wctcke ttrt glu-enc Creature toebehoort. (a) Resp. 30. Germ, ob fie Jith fein gleich rhumen. Belg, //> hen fchotn fijns tkst dtn inondt roe men. Haec maxime in Icfuitas dicta videntur. i66 - C O M M E N T A T I O abncgent unicum () Servatorem. (c) Necesfe est enim , aut lesum non esfe perfectum Servatorem , aut qui turn Servatorem verd fide (d} ampleclun- tur 9 eas omnia in ipfo (tf) posfidere , (/) quae ad falutem requiruntur. 13 18. 29, 30. coll. i. 37. 49. 56. Cor am Deo iutti fumits fold fide in hfum Christum 9 fine ullo nostro merito , ex merd Dei mi f eric or did : nee Deo placemus fidei nostrae digni- tate , fed fola fatisfactio , iustitia et fanctitas Christi nottra est iuititia cor am Deo 9 nos yero earn non alid ratione quam fide (g) posfumus am* plecti aut nobis tspplicare. 59 61. Bona opera nos- tra non posfunt esfe iustitia vel pars aliqua ius- titiae cor am Deo , propterea quod oporteat earn iustitiam , quae in iudicio Dei confttfat , (h) per- fecte abfolutam esfe , et omni ex parte divinae legi (^) Resp. 30. Germ. SaJigmacher vnd Heiland Jefam. Belg Heylandt ende Salichmaker Jefuw. (c) Resp. 30. Germ. Denn entweder Jefus nicht ein v/- komtnener Heiland fein mafs, oder etc. Belg, Want van tween cen^ ofte Jefus en moct geen volkomen Salichntaeker jFjrt, ofte etc, ( Delg. door dit cenigc tiffert.ande Jefu Christi, (o) Resp. So. Lat. turn etiam nos a nobis adrart\ Haec i68 . COMMENTATIO infer i Chrhto , (;>) qui iam , fccundum naturam fuam humanam , tamttm in coetis est ad dexteram Patris , /%//) Resp. 80. Germ. ed. III. der jetzund mit feinem wa- ren Leib im Himmel zur Rechten des Paters ist, ynd dafelbtt wil angebettet werden. Belg. die nu naer Jtjne menfchelicke nature niet of der Eerden , maer in den Kernel is 9 ter rechter handt Gods fijns Vaders ende doer wil van ons aangebeden Jfjn. (?) Resp. 80. Germ, durch das Uidcn Christi. Belg. door Aai lijden Christi. (r) Resp. 80. Germ, von den Meftprieftren geofffert wcrde. Belg. van den Mespriefteren gheoffert werdc. CO R es P o. Lat. turn etiam decetur adorandum esfe. Quae modo ann. o dicta fun?, valent quoque de his. Vid. et ann. t. CO Resp. 80. Germ, ist die Mefs im grand ein abgb'ttifihc verltugnung defs finigen offers vnd leidensjefu Cliristi. Edit. III. ist die Mcfs im grund nichts anderst , denn ein Pcrletig- nttng des einigen opjfers vnd leidens Jefu Christi , vnd ein ver* Alfftiterey. Bclg, is dit Misfe in den grant anders viet , THEOLOGICA. 169 quam abnegatio unici illius facrificii cl pasftonis lefu Christi , et exccranda idololatria. 80. E posteriori gencre funt haec: Crcdenda funt omnid) quae nobis in Euangclio promittuntur\ (#) quorum furntna in Symbo/o Apostolico , feu in ca- pitibus cathottcae ct indubitatae omnium Christia- nor urn fidei brtviter comprchenditur. 22. Itaque Symbolorum auctoritas pendet ex Euangelio: nc- que admittendac funt traditiones humanae , conci- .liorum decreta aut placita Pontificura. Dcus fe in fuo verbo patcfecit. 25, 95, 96, 97. Dens (v) fuam ecclefiam viva pracdicatione verbi fui vult crudiri. 98. Cliristus fideles de falute fu actcrnd ccrtos facit Spirit u fancto. i. 21. 53, 54. Itaque in fide et fanctitate funt perfeveraturi neque un- quam deficient aut peribunt. Nullum non pecca- turn poena acternd dignwn est , 10. neque adeo agnofcitur difcrimcn inter venialia et mortalia pec- cata. Anima pia, postquam e corpora execs ftt , c vestigio ad Christum asfumitur , 57. non mi grab it in ignem purgatorium. Christus duo facr amenta in* nitt , dan ten verloocheninghe tier eenighen offerhande endt lijdens Jffu Christi , endt ten vervloectt Afgodtrije. C) Resp. 22. Germ, we/chs vat die Artickel vnftrs algemei- nen vngezwcijfelien Chrittlichen Gluubtnt in eintr fumma left- ren. Belg. dwelc ons die Artijkelen onfes alghemeynen ends ngetwijfelden Christtlicken geltofs in ecner fumma lecrcn. (v) Uesp. 98. Lnt./ifm Ecclefiam. Germ, feine Christen- bcit, Bclg. fijne C/ttistcnett. I 7 o COMMENT ATIO inftituit. 68. coll, 66. non quinqtie alia, confir- mationem , poenitentiam , ordinem , unctionem ex- tremam et matnmomum. Illis utendum est in coe tibus divinis. 103. In baptismo adhibenda est aqua non locus dandus chrismati , fputo , fall , reliquis auctoritate humana" invectis. 69. Convivium a Chri- flo inftitutum dicitur Domini coena , non eucharistia. 75. In hac coen cdcndum est defracto />#, abfti- nendum a placentulis , quae non manducentur. 75. Catholica Ecclefia coetus est in vcrd fide confen- tiens , cui capite vifibili non fit opus. 54. Ad communionem Sanctorum non pertinent merita alio- rum aliis imputata. 55. Claves regni coekstis da- tae funt , non uni Petro ant Episcopis Romanis , fed Euangelii interpretibus et Ecclefiae antistitibus legitimis. 83 85. Disciplina ecclefiastica non nifi ex mandato Christi est adminiftranda. 85. Decalo- gus (w) in duas dividitur tabulas , quarum prior quatuor , posterior fex praeceptis conft&t. 93. E primo igitur praecepto non fiunt duo : nee decimum in duo dividitur. Concluditur precatio verbis : quia tuum est regnum et potentia et gloria in fecula , 128. quae ignorat verfio Latina vulgata. Suae (w) Quaest. et resp. 93. Germ. Wie werden diefe Gebot gc- ttilt? In zwo Tafeln, dcren die erfle in vier gebotten lehret , caet. Die under in fechs gebotten , caet. Belg. Hoe -werd&n de- ft thien gebeden ghedeelt? In twee tafelen , daeruan de eerjis Jecret, caet. Die ander caet. T H E L G I C A. 171 Suae aetatis /Inabaptiftis et Mennoni Simo- nis Catechismi Scriptores oppofuerunt haec. (#) Ipfe filius Dei , qui est et permanet verus ac ae ternus Deus , naturam vere humanam ex came et Sanguine virgitiis Mariae operatione Spiritus fane- ti y) asfumfit) ut fimul fit verum femen Davidis, fratribus fuis per oinnia fimilis^ excepto peccato. resp. 35. (z) Naturae humanae pravitas existit e lapfu et inobedientid primorum parentum Adami a JLvac: O) him natura nostra ita est deprava- (a ut omnes in pcccatis concipiamur et nascamur. (qu. ct resp. 7.) Etiam fanctisfimi quique, quam- diu vivunt , habcnt tatitum cxigua initia obedien- tiac legi Dei praedandae. r. 114. coll. 60. Nostra etiam (or) Resp. 35. Germ, der cwigc Son Gottes. Belg. de cewige Sane Gods, (?) Resp. 35. Germ, an Jich genomen hat. Bclg. aenghcno- men lieeft. (2) H^ec oppofita esfc, non tantum veteribus Eutychianis , fed etiam Mennoni et qui cum eo faciebam, colligitur ex U r f i n i Explications , collatd cum Calvini Inflit. Christ, relig. Lib. II. c. 13. Inftructione adv. Auabaftistas , fcriptd a. 1544. inferti Off. Vol. VIII. pay. 371373. et epist. eius Martino Micronio icriput contra Mennonem , in Off. Vol. IX. Part. II. pag. 186189. item Micro nil Apologit of verandtwoordinghe of XX. verfcheyden Artikvlen die Men- no Symons heeft wtghegcuen. Embd. 1558. Co) Resp. 7. Germ, im ParaJeit, da caet. Belg. i V Pa- radijs , doer caet. Conf. pag. 112. ann. i et Urfini Ex^lita- tio, Off. Vol. I. col. 67. COMMENTATIO etiam praeftantisfima quaeqae opera in hac vitd funt imperfecta atque adeo peccatis inquinata. 62. (&) Infantes Christianorum etiam funt bapti- zandi. 74. (c}. Potest quis pie per nomen Dei iu- rare , cum vel magiflratus ( THEOLOGICA. 173 nc caedes fierent^ Magiftraturn gladio armaviu r. 105. Magiflratus furta ct rapinas punit. no. Ma- gi (Iratui fides ct obedientia est pracftanda. 101, 104. (/') dnima pia, postquam e corpore excesfit, e vcstigio ad Christum asfumctur, neque adeo dor- miet usque ad futuram conjunctionem cum corpo re. 57. () Hate caro 9 potcntid Christi excitata^ rursus animac unietur , non novum corpus crea- bitur , quod anima fit receptura. ibid. (I) Qui feculo XVI. Libertinorum nomine gloria* bantur , Deum 9 hominum Procreatorem , Confervato- rem et Gubernatorem , hoc ipfo etiam mali aucto- rem esfe dicebant , ac proinde negabant , aut puni- ri peccata, aut legem in Ecclefia" Christiand esfe docendam. Proinde mihi quidem videntur Catechis- mi Palatini Scriptores his oppofuisfe faniorem doc- trinam , qud neganc , Deum homines pravos et per- v erf os condidisfe ; (r. 6.) hominibus iniuriam facer e 9 in Jem todschlagzu weren. Bclg. die Ouerheit draegt dat fwttrt, den doodflag te -weertn. (i) Conf. Urfini Explicatio quaest. 104. Catech. ma ior , qu. et resp. 191. 199. 323. cum Cal vini Inflit. Christ, rellg. Lib. IV. cap. XX. et Inflrttctionc adv. dnabaftistas , art. VI. Op. Vol. VIII. pag. 364367. () Conf. Urfini Explfeatio quaest. 57. cum Cal vini Py>- chopannychia, fcriptd a. 1534. emendaii a. 1536. repenta" in eius Opp. Vol. VIII. pag. 335-355. (I) Conf. Urfinus loco modo laud. Opp. col. 223, 224, coll. cum Cal vini Inftit. Chriit. rtlig. Lib. III. cap. XXV, $* <- 174 COMMENTATIO in lege ftagitando , quae praeftare ncqmant ; r. 9. a, (m) hominum contumaciam et defectionem di- mittere impunitam : r. 10. docentque , Deum op- timo confilio () velle , legem fuam exacte et se- vere praedicari 9 quamvis nemo Jit in hac vita ^ gut earn fervare posftt. 115. Alia mitto , quae ad hanc caufam referri posfe cuipiam videantun (0) Antitrinitarloriim 9 nominatim Michaelis S e r v e t i et fimilium , faec. XVI. ante S o c i n o s in publicum prodeuntium , erroribus oppofita funt ea , quae tradunt Catechism! Palatini Auctores 9 de Deo Patre , Filio et Spiritu fancto, uti et de Chri- C) Quaest. 10. Lat. Num Dcus hanc contumaciam et defec- tions homiais dimittit impunitaml Germ. Wil Gott foJchcn vngchorfam vnd abfall vngeftrafft lasfen hittgehen? Belg. Wilt Gudt fulcke onghehoorfaemheyt ende afval onghcftraft laetenf f^~) Qu. 115. Lat. Cur igitur vtilt Deus legem fuam adeo. exac- te et fevers praedicari , cum nemo Jit in hac yita 9 qui earn fervare pos/it? Germ. Warurnb lest vns denn Gott alfo fcharff die zehen Gebot predigen , we f I fie in diefetn leben niemand halten Kan? Belg. fVaerom laet ons datt God alfo fcherpelick tlie thicn Gheboden prediken , fo fe dock niemandt in defea letien houden kan? (o) Conf. loca Catechismi indicata, plenius laudata pag. 112, 113 et 138. Urfini Explicatio qu. et resp. 115. et Z- cortimTheol. 1. Quaest. II. Ofp.'Vo]. I. col. 432. d. cum Cal- vin \Inflit. Christ, relig. Lib. I. cap, IX. XVII. 25. /- ftructione adv. fanaticam et furiofamfectam Libertinorum , qtii fe fpiritttales vacant , primum edit^, a. 1544. repctitA ^ n Op?- Vol. VIIT. pag. 374 403. et adv. Franciscanum libertinorunt .erroris fectatorcm , fcripta a. 1547. ibid. pag. 403408, T H E O L O G I C A. 175 fli naturd humand ac divind , qtiacst. et resp. 25, 2<>, 33, 35 et 53. O) Lutherans , qui feculo XVI. medio florebant , pars conim oppofita fuit , quae , ad rcfellendos Pontificiorum de facra" Coend errores , in Catechis- mo Palatine , qu. et resp. 75 79. paulo ante pag. 147 i^p. laudavimus. Quemadmodum enim hi Tramfubftantiationtm decent, ita illi acriter Confab- ftantiationem propugnabant , fibi perfuadentes , in Coena" facrd fubjlavtiam cor ports et fanguinis Chri- fli in , cum et fub pane et vino esfe. (^XQufl cum fen- Q>) Coiif. loca Catechismi laudata, pag. ill , 117, 118 et 129. Urfini Explicatio , et Loc. T/ieol. II. Quaest. IV. tie tribvs perfonii in und Dcitatc , Opp. Vol. I. col. 488546. Cnnfcsjto fidei Theologorum et Miniflrtrum Heidelberge nfium , de uno vero Deo et triLus in codem perfonis , et de dnalnt in tint perfonA Christi naturis, ed. a. 1574. rcpetita Opp. Vol. II. pag. 384 410. Calvini Inflit. Christ, rtlig. Lib. I. cap. XIII. . 2109. Lib. II. cap. XIV. 5-8. et Dtfenfto orthodoxae fidei Sacrae Trinitath ady. prodigiofot errores Michaelis Serveti, primum ed. a. 1554. inferta Opp. Vol. VIII. pag. 510 567. (7) Conf. Urfini Explicatio quaestionumlaudatarum, Thefts de Sacra Coena Domini XXV LX. a. 1559. (0/>/. I. 786 8oa.) tt 'AvTZirfapUTiS ud Til em. Heshufii et Flacianorum ex* ceptiones , a. 1561. (0^. U. 1431 1450.) Anatytica Refpon- fio *d tirgumtnta D. Kemnicii, a. 1564. (ibid. 1449 1456.) Extgefis verne doetrinae de S. Coena ,eod. a. (ibid. I. 802 909.) Abtlogia Catechefeof lleidelb. contra Flacianas triminationes , Resp. II. 11I M V. VI. IX. cod. a. (ibid. 916. 20-27.4755.) Rtf<>onffo ad cenfvratn Theolvgorutn qttorundam de Catcche/f 176 COMMENTATIO fentewiA eo tempore copulata erat opinio de cor- pore Chrlfti , und cum divind eius Datura* , ubiquc prae- Patat. X XUI. eod. a. (ibid. 6974.) Refponfa ad fe* Quae- ftiones de S. Coend. eod. a. (ibid. 7578.) Acta colloquii Mul- brunnenfis inter Electorates Palatines et Wirtetnbergicos Theo- Jogos , de ubiquitate five omnipraefentid corporis Christi et de fen fit verborum Christi, hoc est corpus me urn , etc. cod. a. (ibid. 85168.) Scholia in Nic. Selnecceri Jibellum de Coend Domini , a. 1565. (ibid. 14571508.) Refponfio ad I oh. Marbachii et loach. Morlini fcripta quaedam [contra Heidelbergenfes Theologos. eod. a. (ibid. 1509 1550.) Refpon- Jio Palatinorum Thsologorutn , ad Epitomen Colloquii Maul' bruunae inftituti t per ffirtembergenfes Theologos publicatam. a. 1566. (ibid. 169350.) Refutatio fophismatum et cavilla- tionum repetitarum aTheofagis Wirtemburgicit. eod. a. (ibid. 351378.) Confesjio fidci Theolojorum et Miniftrorum Heidel- bergenlium, de S. Coend. 1574. (ibid. 410 438.) Notatio ad Confesftonem Ecclejiarum Pomeranias de verd praefentid for- forts et fanguinis /. C. in facramento Coenae. a. 1582. (ibid. 1551 "1564.) Defenpo argnmentorum aliquot , ab Orthodoxis contra nbiquitatem corporis Christi et re&lem idiomatum in ffjtt naturis cnmmunicatinwm allatorum. eodetn ann. (ibid. 1583 160(5.) Confideratio Comnonefactionis David is Chytraei de 5. Coend. a. 1583. (ibid. 11591404.) cum Calvin i Inflit. Christ, relig. Lib. IV. cap. XVII. . 1634. Tract, de Cocnd Domini, a. 1540. Ofp.Vol, VIII. pag. 19. Catech. Eeclefiae Genev. a. 1545. qu. et resp. 341357. Confesfio fidei ^nomine Ecclefiarum Gallicarum fcripta, a. 1562. (ibid. pag. 9698.) Confen/to mutua in re facr.imentarid mi" niftrortim Tigurinae et Gonevenfis Ecclefiae. a. 1554. (ibid. pag. 648659.) Secunda defenfio piae et orthodoxae fidei de Sacra- mentis j contra loach, Westphali calnmnias* a. 1556. (ibid. 6j9 ^?4.) Ultima admonitio f.d Westphalnm. a. 1557. (ibid. />. Ih 34 46) Retpotjio ad Cenfuram de Catecheff Palat. XV, XVI. (ibid. 72, 73.) et Calvini Inflit. Christ, rtlig,. I.ib L ctp. XI. 5|S. 58. i a, 13. f) fotif. cum iis, quac pag. 170. dicta func, Urfini /;-. M //- i 7 S C O M M E N >T A T I O Fuere inter Lutheri fectatores fee. XVI. dicti dntinomiani , putantes , It-gem Christianis non esfe denunciandaai , bona opera ad falutem esfe noxia et perniciofa , et qnae his flint affinia. His fanctiorem doctrinam oppofuerunt Catechismi Palatini Scrip- tores , quaest. et resp. 3. 86, 87. 91, 92. 114, 115- 00 Haec de controverfiis in Catechefi tractatis dic- ta et documentis probara facile inductint nos , ad fubfcribendum iis , quae in libelli laudem a Viris doctis funt fcripta. (w) $ 14- plicatio qu. ct resp* 93. et Apologia Catech. Heidelb* Resp. VIII. (,0pp. II. 29 34.) et Calviui lafttt. Christ, reiig. Lib. II. c. VIII. $$. 12. 50. 00 Conf. cum iis, quae pag. 13-2, 133, 134, 138. laudata funt, Urfini Evplicatio qu. et resp. 115. et Calvini In/lit. Christ, relig. Lib. II. cap. VIT. et cap. VIIT. . 51. (w) Doct. Broes, loc. J. p. 291. Van outh ketterijen^ ah htt A r i a n i s in e , SabelJianisme, Nestorianisme^ Eutychianisme, Ap ollinarisme^ welke zno dikwijls tot yeryeling of verwarring der toehoorders op den predikftoel gebragt zijn, wordt er in gezwegen. Nopens afwijkingen van df EvangelieJeer , welker ycrmeJding hst , uit hoofde van de tijdsotnftandiffheden i niet mogelijk geweest is na te laten, verocrlonft zich het opftel maar zelden eene fcherpe uitdruk- king. n. Heringa, loc. 1. p. 116, '117. De Katechismus is vervnardigd en ingevosrd* ten hahoeya van Hervornde Chris- ttnen , die zith het naint aan de leerwijze en kerkelijke in- rigting van C a 1 v ij n hislden. Het zoude dus onhllUjk zijn , "wanneer de Cht istenen , welke zulk eene liervorming niet goedheurden , of tent betere zochten, 'in dit beekje tninne ge- voe* T H E L G I C A. 17* H- Doctrina Sacrorum Librorum auctoritate confirmata. Qua* auctoritate confirmatam Ecclefiae reformatac doctrinam tradere voluerint Scriptores Catechismi Palatini , videor mihi non melius indicaturus , quam ipfis Urfini verbis. Hie enim, in Prolegomenis , Catechismi Explication* praemisfis : (#) vera , inquit, philofophia , ctfi a doctrind ecclefiae multum dif- fert , tamen nee pugnat cum ed , nee cst menda- cium , fed cst veritas , et quidam quafe radius fa- picntiae Dei , mentibus hominum in creations im* presfus. Est enim doctrina de Deo , et de creatu- ris , aliisque rebus bonis et generi humano utilibus , ex luce naturali , et ex principiis naturd notis a fapientibus ex/lructa. Unde Christianis philofophiae operam dare non modo est lid turn , fed ctiam u ti- le. voth.ns , die van de onze afwijken , -wilden gevonden hcbben* lltt is lijzondcr daartoc gerigt, dat de Hervortnden en haunt kindcrcn en kweekelingen de Euangelic - leer ^ in etn knrt he- grip zouden leeren kennen en in hct gchcugett frenten , voor- al in tegenjielling van verkeerde gevoslens , die toen in zwang gittgen. Het zoude ilus onbillijk zijn te vorderen^ dat tf van dt twiitgedingen dier tijdeti gezwegcn ware , en dat er an~ dcre onderwerpen in behandeld warcn , wclke eerst in lattf tijd, het nnderwerp ran diepere navorfchfng en twfstvrtgt* ge-wvrden zijn, Opertiui Vol. I. col 48. M a iSo C O M M E N T A T I O lc. Differ unt ant em philofophla et doctrina cccle* ftae principiis. Philofophia tola est naturalis et & naturd nobis exftruitur atquc confirmatur. In doctrind ecclefiae et/i multa etiam funt naturalia , tamen praecipua eius pars , nerr.pe 'euangelium , praeter et fupra naturam est , adco ut nifi filius Dei nobis k fmu pat r is earn revelasfet , nulla nequc hominum neque. angelorum fapientia earn invenire pott/crft. In Orations habita , cum profesfionem Locorum communium in academic Heidelbergenfi aufpicaretur , (j) haec profiretur. Cum doctrina Ec- clejiac maxim d ex parte rationi ftt incognita , et res , quae credendae ibi proponuntur ^ fen fib us non lint expo/itae neque ex principiis naturd notis , neque a communi Jenfu probationes posfunt fumi ,fed ex reve- latione divind , hoc est , verbo Dei , tradito Ecclefiae et liter is facris con ft gnat o per prophet as et aposto- los , pet end ae funt. Et quamquam ratiocinando etiam Chriflus et apostolifaepe fuas ftntentias confirmant , ft nos muha hoc modo colligere et illustrare pos- Jumus : tamen dogmata prtncipalia ex difertd testi- mnniorum divinorum vocc fumi , ac totam doctri- nam non ex aliis principiis et fundamenth , quam ex vcrbo Dei fcripto , exftrui oportet.- Acl hanc normam videmus inflitutionera cate- che* fy") In hac orauone,anno 1562. habitd et Operibus Urfini, Vnl. 1. col. 414 423. infertd: forma/am , inquit , Catechisati puerilii no) hahituros brevi fperamus. Quae in textu exhibi- ta a me funt, leguncur col. 417. T H E O L O G 1 C A. igi cheticam ab Heidelbergenfibus dircctam. Etfi enim faepius, quid verum lit , quid falfum , ratiocinando demonftrant, prouti factum est resp. 9. 11 17. 30. 47 , 48. 62. 64. 74. 82. 98. 102. et alibi , plerumque tamen facrorum librorum auctoritate dicta fua confirmant. Et nonnulla quidem horum librorum loca ab iis recitantur in orationis contex- tu , plurima adj libelli marginem notantur. De utroque genere pauca dicam. In argumentis gravioribus , five cnunciandis , five probandis, non raro' facrorum librorum loca reci- tantur. Sic, resp. 92. lex Dei , e 2 Mof. XX. (i 17.) et resp. 4. fumma eius , e Matth. XXII. (37 40.) additis verbis : ex omnibus viribus tun, quae Lucas retulit , Euang. X. (27.) Sic , resp. 119. precatio , quam nos Dominus noster Itfus Christus docuit i e Mattli. VI. (9 13.) Sic, resp. 71. inftitutio Baptismi , e Matth. XXVIII. (19.) et Marc. XVI. (16.) et promitfio rcpetita , cum Scriptura Baptismum nominat lavacrum regent- rationis (Tit. Ill: 5.) et ablutionem peccatornm* (Act. XXII: 16.) Sic, resp. 77. inftitutio Coenac, e i Cor. XI. (23 26.) et promisfio a Paulo repcti- (a cap. X. (16, 17.) Sic, resp. 10. Dei mina- tio : maledictus omnis , qui non permanet in om- nibus , quae fcripta funt in iibro /egis 9 ut ea fa- ciat , e 5 Mof. XXVII. (26.) ut et qu. et resp. 87. fententia in eos fcripta , quiingrati et in pecca* tit fccure perfiftcntcs , a fud pravitate ad Deum non con- 132 COM M E N T A T I O convcrtuntur , e i Cor. VI. (lo.) me impudici , nee idololatrae, ncc aduHerl , nee fares , nee avari , #: ebriofi , ^ conviciatorcs , 7?^ raptores 9 haerc- dtiatem regni Dei confequentur. (2) Hue referri quoque posfunt , quae oblique reci- tantur, resp. rS. e i Cor. L (30.) de lefu Christo dicta , (0) #/' fact us est nob is Sapientia a Deo 9 lustitia , Sanctificath et Redemptio : uti et quae ad caufam pracfentem accommodantur , resp. 58. e i Cor. II. (9.) ducta: nee oculus vidit , nee auris audivit , nee ullus homo cogitatione comprehendit. Sed niaior copia locorum adfcripta est margin! Catechismi , quibus probanda erat veritas doctrinae in textu propofitae. Proinde pius Elector Frideri- cus III. in Comitiis Augustanis , anno 1566. gra- viter accufatus de novatd doctrina , de Catechismo non confenticnte cum Confesfione Augustana , et de Calvinismo in ditionem fuam invecto , inter alia haec fortiter respondit. Quid per Calvinis- mum intelligatur , cum Calvini libros nunquam le gerim , bond confcientid test or me tgnorare. Sed Rccesfui Francofurtenfi et Augustanae Confesfioni Naumburgi cum aliis Princlpibus , quorum pUri- que. praefentes flint , fubfcripfi : in qua de Religio- ns, fententid conflans perfevero , non aliam ob can- fam> (a) Confulto praeteriisfe videntur Catechismi Scriptorcs verba Tf ^aAfitxot > ovrs apcrsvo 00 Conf. pag. 122. ann. d. T II E O L O G I C A. 183 fam , quam quod in Scriptorcs Veteris et Novi Testa- mead fundatam csfe novi. Nee cxiitimo quenquam esfe , qui vcre dcmonftrare potfit , me egisCe aut re- ccpisfe a It quid , /'/// for mac doctrinae contrarium. Catechejin vero meam de vcrbo ad verbutn ex Scrip- turis Divinis , non humanis dcfumptam esj'e , ostcn- dunt I oc a in m a r gi ne anno t at a. Quod aut em alias cor am Caefarcd Majeftate Ve- flrd , in pleno Elector um confesfu, profcsfus fum ; fi quis fit , cujuscttnque aetatis 9 ordinis aut con- ditionis , etiam vilhjimae , qui ex Bibliis Sacris me- Ihra docere pos/it , me illi graft am fummam habi* turum , et vcritati Divinae lib enter ceifurum : id ego nunc in hoc totius Imperil conventu rcpeto. Si quis ad Jit ex Duminis et Amicis meis , qui id in ft fuscipcrc velit , par a turn me esfe eum audire ,- ct funt Me biblia Sacra ad manum. (Gestabac ea Electoris Filius, Dux Cafimirus , Patri addans.) Si ycitrae Caefareae Majcflati luberet , ilium in fe labor em fuscipere , id ego fummi beneficii loco habe~ rem , et debit a gratitudine admitterem. (^) Prouti autem laudatisfimus ille Fridericus ad defen- dendum Catechismum in Comitiis paratus erat , ita CO Haec refert Henr. Alt ing, in Ilistoria de Ecchfiit Palatinir , ediiionis, quam mihi videre licuic, pag 93, ;;. Alia ab Electorc in eandcm fentcntiam fcripta laud?.c Hieron. van Alphen, in Prologo pracmisfo Oecwomiae Catcchefis P'l*t. $. 34- 184 C O M M E N T A T I O ita Urfinus, variis fcriptis in lucem editis de- fendit, non tantum Catechismi contextum , fed etiam testimonial Sacrae Scripturae ad illius mar- ginem annotata. (V) Ac profecto horum delectus testimoniorum clarisfiinis Theologis, eft aetate flo- rentibus , mihi dignus videttir. Non nego , in edi- tiones, quae innumerabiles alias aliae fubfecutae funt , illata esfe librorum divinorum loca minus commoda, aut irrepfisfe typorum vitia: fed neu- trius rei culpam in Catechismi Scriptores esfe con- iiciendam , idem profiteer, (d) NonnuUi quoque errores ex eo oriri potuerunt , quod non nifi capi-. turn numeri in editionibus primis esfent notati. Quamquam enim Rob. Stephanus iam anno 1551. in Novum Test amentum , cum duplici inter*. pretatiwe Erami et vetcris interprets vulgati , ver-> ftc-ufas , qui dicuntur , invexerat, hi tamen non confestini ufa comanmi funt recepti. Ipfae editio- ncs Stephanicae , minori formft annis 1568 et 1569. editae , aliorum etiam recentiores ne commemorem , eos non exhibent. Quo autem anno isti verficuli in Catechismo Palatino primum fuerinc expresfl, (c) Coilf. Respoujto ad The o logo rum quoruttdam itt vicinia Qtnfuram , a. 1 564. Germanice fcripta , deinde in Latinam linguara traducta et inferta Operum Urfini Vol. IF. col. 59 76. (. 37. haec fcribit:-7 den Heidclb. Catech. wordt elk mensch bij zich zelven , bij xijnen toeltand en belangen volftreke b?paald. Dit onderfckeidt drzen C^rechismus van veele under c le'erlaeken oj> eeue zeer gunflige wijze. De waarheden en pHg- ten wordtn niet zoodanig vtorgedraagen , dat ecn ieder ftet peheele hoekjcn leezen k^n , zander aan zich zelvcn te dcnkea , tnaar overal vindt elk zij'neit eigcnen .'/;, nveral wordt #'o Jr.eztr , ah lofi- wigt T H E O L O G I C A. 191 S- 3- Singulac cfus paries ex or dine iraduntur. De ordine , quern Catechism! Scriptores , in trac- tandis doctrinae Christianae capitibus, elegerunt, non mclins iudicare posfumus, quam ex ipfius Urfini verbis , qui , in explicatione primae quaeftionis et refponfionis : quaejlio , inquit, de confolalione ideo prime loco est pofita , quia con- tlnet fcopum et fummam totius catechismi. Scopus tst , ut habeamus firmam confolationem in yitd et in morte. P ropier hanc enim tot a doctrina coc- kstis & Deo est revelata , et a nobis potisftmtim est difcenda. Summa in eo confiftit , quod fumus Chrifto per fidem infill , per eum dilecti et recon- ci- wigt van zich zelven alieen , het zij in het meervofrwige met iafltiiting van zij'ne mcdemenfchen of aiedechristenen. Die an" den nimmcr nan zich zelven dcnkt , en zij'ne teuwiffe lelangen niet behartigt, tvortlt door den Catechismus wel genoodzaakt , am Anar a/in te dcnken. Ah hij al leerende of leezende de tvoorden van dit Leerbock overneemt , dan moet hij zich zel- ven tvel fifyraagen : pas fen die warden wet in mijnen mond? gelove ik dot wei? left a ik zoo? bczitte ik dat? Doct.Broes, lib* 1. p. 292. Poorts moeten wij niet vergeten aan te mer- ken : dat een elk hier bij zich zehen bcpaald wordt y zoo- dat hij het hezwaarlijlt nalatcn kan , de toepasfing op zijn tigen hart en leyyn te waken: en dat Je voordragt vaak in dien gemoedelijken toon gefchiedt^ welke bij een ieder, die niet gchecJ ongevoelig it , den diepflen en Itvendigfttn indruk moet. COMMENTATIO ciliati Deo , ut ab co curcmur et fervemur in aeternum. Jccirco continuo quaerendum erat de iis, quae homini Christiano fcitu flnt necesfaria, ut illd confolatione fritens beatc vivat et moriatur. r. i. Sunt autem tria, r. 2. quorum prlmum est in peccati et miferiae magnitudine , alterum in liberatione a peccato et miferid, tcrtium in gratia 4 , Deo pro illd liberatione debitft. Hinc tres exiflunt libelli partes , prima, qu. et resp. 3 n. altera^ 12 85. tcrtia , 86 129. Cuius dispofitionis cau* fam iradit U r f i n u s , in Oratione , fupra pag. 1 80. laudato 1 , (^) ubi, postquam docuerat, totam Catechismi doctrinam , non ex aliis principiis et fundamentis , fed e libris divinis esfe exftruendam , ilc pergit : atque haec ipfa est caufa , quare in doctrlnd Eccleftae non , ut in artibus conftituendis faciunt artifices 9 el omnino faciendum est , poste- riora et minus nota ex prioribits et notioribus me- thodo demon jlrativd exflruantur ; fed partes or dine historico reccnfeantitr , quern ipfe Dens in fuis pa- ttfactionibus , in gencre humano creando et ex interim revocando fervavtt , et quo in facris libris et in (ymbvlis articuli fidci rccitantur* In hac au- tem dispolirione enndem fere animadvertimus or- dine m , quern Paullus Apoftolus , in epiftold ad Romanes , tenuit, primum agens de miferiil hu- mani generis per peccatum, cap. I: 18 III: 20. dein- (JT) Opt rum Vol. I. col. 417. t II E O L O G I C A* 193 ^ de liberatione ab eft, cap. Ill: 21 XI: 36. t) de grato animo , quo liberates oportet esfe crga Deum, cap. XII: i XV: 13. In frimd aurem Catechismi parte, miftria hominis fpectatur, in naturae humanae depravatione , quae cognofcitur e Dei lege. resp. 3. Ilaec enim amorem iubet , 4. a quo nos alieni iunuis. 5. Ita autem non a Deo fumus procreati, 6. fed a primd integritate delapfi, cum primis generis nostri parentibus , dia- boli fraudc pellectis. 7 9. Lex vero , iubens ianctitatem , minatur improbis poehas tetnporalea et aeternas , 10. postulante Dei iuflitifi, hec re- fragante cius mifericordid. n. In fecundd parte, fpectatur hominis liberation de quft, per Dei IIH ftitiam , defperandum foret , ifi. (1 ea, vet a no- bismet ipfis, 13. vel ab aliis naturis esfet petencla", 14. quandoquidem nobis opus 6st tali Mediatore , 15. homine vero et fancto , 16. naturacque dlvinae focio, 17. qualis nemo est , nifi Dominns noster lefus Christus , a Deo, 18. olim promisfus 4 mine nobis donatus. 19. Huitis ope fervantur, non quidcm omncs mileri , led quicunque verl licle cum eo iuncti bencficia cius amplectuntur. 20. Huius fidei indoles dcfcribitur, 21. et, quibus in^ rebus credcndis falutarirer vcrfetur, uberius enarratur, duceSymbolo, q. d. anostolico. 22 58* I lac igitur iide Liberated habitfi abfolvimur ccr.r.- mcrit;\ potn;\ , vitaeque aeternae fpe beamur, 59 61. in-iito. fo Cj. fhec floes [n^ M Euan- 194 CO-MMENTATIO Euangelii praedicationem in animis Spiritus fancti eflkacitate accenfa, ab eo confirmatur facramentis , 65 67. non nifi duobus , 68. baptisaio , fcilicet , 69 74. et facra* Coend , 75 81. ad quam ne ad- mittantur aperte profani , opus est discipline ec- clefiastica , cuius ratio legitima defcribitur. 82 85. In pane tertid , de hominis gratitudine , bonis ope- ribus probandft , fpectatur eius , turn necesfitas et falubritas , 86 , 87. turn vera ratio in converfione hominis ad Deum , 88 91. turn denique norma , lex Dei. 92 113. Ad quam normam liberati ferio vitam inflituere incipiunt, 114. dolentes in- terim vitia fua, ardenterque precantes a Deo Spi- ritus faneti gratiam , qufl magis magisque progre- diantur. 115. Preces enim , quibus vel maxima gra- ms animus declaratur, Christianis funt necesfariae et fructuofae, 116. 11 quidem fiant convenienter Dei voluntati, 117. et formulae a Chrifto prae- fcriprae. 118. Ita in formulae huius interpretatio- neoi definit Catcchismus. 119 129. Hie igitur ordo libelli merito dictus est diluci- dus , ab H c n r. B u 1 1 i n g e r o , feniore , Theologo Tigurino. (/) Ordinis aurem perfpicuitas toties iu- vatnr aptd continuations rerum et verborum, quo- tievS ab lino argumento ad alterum tranfitur, Cer- ni- 0) Builjngeri imJitium, de Ciitecheji El. Pa/at, a. 1563. ediium , legitur praefixvm Apologias Catechistni &tiel*U. &fe Urt'ino fcriptae , in Vol. II. Openim laudd. I T H E O L O G I C A. 195 nitur ilia imprimis in quaestionibus, a quibus nova pars orditur. Exempla funt in quaest. 12. Quo* niam igitur , iusto Dei iudicio , temporalibus ct aeternis pocnis obnoxii fumus , estnc reliqua ulla ratio aut via , qud hi: pocnis libcremur ct (/) Deo rcconcilicmur ? in qu. 65. Quoniam igltuf fola fides ncs C/iristi 9 atquc omnium () beneficio- rum , panicipes facit , unde (0) haec fides pro fid s citur ? et in qu. 86. Cum (/>) ab omnibus pec* catis et miferiis , fine ullo nostro merito , (^) fold Dei mifcricordid , liberati fimus, (r) quid est , cur bona opera faciamus ? Nee ncgligenda funt in refponfionibus ea , quibus transitus praeparatur ad novimi argumentum. Sic a sacramentis tranfituf ad difciplinam ecclefiasticam , resp, 82. ubi mentio fit de arcendis a Coenl facrd profanis , utendo clavibus rcgni coclestis. Similiter tranfitus fit a Icgc divinfl. ad preceSi r. 115. (5) (w) Quaest. 12. Germ, widerutnb zu gnaden komuient vcdtrom tcr ghenaedcn kotnmen? () Quaest. 65. Germ, feiner -wolthnten. Belg. fijfier wel* dacden. () Quaest. 65. Germ, ttomt folcher gltmlt* Belg. komt fulck rjielooue? (/>) Quaest. C6. Germ, wir denn nttfs nnferm elendt. fiel^i vt nnfer iillentlicheyt. Cf) Quaesr. 36. Germ, aafs gnaden. Hdlg. all.cn wt gt- naeden. (r) Quaest. 86. Germ, warumb folltn wir *te werck that* Relp. waerotr. moetcn it-;;' dan noch gtsdc i.-ercktn doevl CO lustum Catcchismi ordincm impenff huniavit Von. varl N 2 M, 196 C O M M E N T A T I O Caetenim duplex divifio Catechismi , Friderici III. auctoritatc invecta est > die 15 Novembris , a. 1563, Una in qnitiquaginta duo dominions , ut fingulae,diebus Domini fingulis , pro condone facrft exponi , atque adeo integer libellus quotannis ab- folvi posfet : quocirca etiara pleraeque editiones harum numeros exhibent notatos , initio quidem in margine , deinceps vero in textti , quomodo hodie fit. AUera divifio in novem kctiones facta est , ut in conventibus iacris identidem pars popu- lo praelegeretur. (/) Huius distributionis nota- tionem vidi in Catechismo , Germanice , unft cum nonnullis Uri'ini fcriptis apologeticis , edito Nea- poli Nemetum , {Newftadt an dcr Hardt ,) 1584. Prima lectio continet domin. I IV. fecunda , (w) V X. ttrtia, XI XVII. quarta , XVIII XXII. quinta, XXIII XXVII. fexta , XXVIII XXXI, fep- Lis, lib, 1. pag. 7883. 184110. Seriem docirinae euange- licae, in Citechismo propofitae , exhibuerunt, allos ne com- memorem, Viri C'. Hieron. van Alp hen, in Prologs Occotjomiae Catcch. Palat. Trai. ad Rhen. 1729. . 40. et loann. van den Honert, in Praufatione , praeraisfa Cate- chismo ah U r f i n o explicaco , in fermonem Belgiciun ton- verfo , t.icto Schatbaek dtr f^crk/xringen over den NederhwA- fchen Catechismns , tertium edito Gorinch. J736. Vol. 1. pag. ja~--6, (/) C-.nf. Job. Ens, Histariscli Bcrigt caet. ar.tea laud. Pag. 55, 5'>- (/; TT<>c coniicio, non ccrto llatuo , negleciA , in hac edi- tione } S'dloHis fsc undue noca>ione. THROLOG1CA. 197 /cptima, XXXII XXXVIII. octave , XXXIX XLIV. rwna, XLV Lll. His fubiuncta cst de- cima , continens Sacrorum librorum dicta, de officiis magistratuum , iudicum , fubditorum , coniugum , parentum , liberorum , dominorum , famulantium , iuvenum, virginum , viduarum , fingulorum denique honiinum. Rcrum tractandarum f cries partim , ad formulas , longinqiti te?nporis vfii /;/-. fas ac celebrates , casque non improbabilcs , componitur. Quae modo, . 3. pro ordine , a Catcchisnu Palatini Icriptoribus inltituto, di.ximus , ea fortasfe a nonnullis minus probabuntur , propterea quod (cries rerum tractatarum aliquoties turbata fit, per tres formulas, Symbolum , q. d. Apostolorum , Decalogum et Precationem dominicam. His enini in libellum invectis, non nnum exftitit incommo- duin , iusto ordini contrarium. Nonnulla fcili- cct capita alio atquc alio loco fuerunt tractanda. Sic , de Deo Patre nostro bcnignisfimo , agendum luit , fern el resp. 26. ubi Christianus profitetur : credo in Deum Patrem, iterumque resp. 120. ubi compcllat Deum, his uius verbis : Pater twtcr , arum , primum ah Ecclefiil IV'Iediobiirgenli , deinde a vSynodo DordracenA, a. 1619. Sesf. XVII. et CLXXVIl, ac proinde pasfim infertum libris fymboii- cis EccleQne reformatae in BoJgio. Huius libelli interpreia- tionem et applicationem inchoavit G u i 1 i c 1 mu s T e e 1 1 i n ck , edito lihro domestico: Hnysboeck, ofte ecnvonaighe verclarin- ghe cnde toe - eygheningfie , van de voornaemftc Vraegh -ftttcktn des Nederlandtfchen Christelijcken Catechismi. iV;idd. 161?. pcrfecit filius IVJax imil ian us Tee Hi nek, in iteratA libri cditione , ibid. 1639. Conf. de hac Epirorne Joann. van den Honert, in Praef. lib.i: het KortBcgrip der Christelike Re- li^ia owjlaudig \erklaart. Leid. 1741. Adrian us *& G ra v eznncie , Gefc'niedkundig Bericht aangaande Herm, Faukclius, a/s mede den oorfprong van het Kort B i- g r i f dtr Chris telyke Religie, caet. infcrtum libro men- f^ruo Eoekzaal tier gi'lcenic Ifae re It , a. 1765. Vol. II. p. J 65 170, 87 so;, et Ypcij en Derm out, Gcfch. dcr . h'c-rv. Kerb , Vol. \\. p. 2/C~-33. e T tl E O L O G 1 C A. 201 R u t'i n u s , Presbyter Kcclcfiac dquileicnfis , leculo IV. exeuntc et ineiune V. de Symboli origine apostolic^ a maioribus acceptam tradidil , (jy) alii autem postea uon uno niodo ornarunt , ut , quam iinguli Apostoli purtem ad Symbolum contulc- rint, indicarcnt. (z) Iluiusmodi enim narratio usque ad ieculum XV. coinimmi ccclcfiasticorum confenfu traciira , priraum aLaur. Valla, (#) deinde ab Eras mo (b*) in dubium vocata , fed in Catcchismo Tridentiuo (O probata, postea vcro a Vi- (j) In E.Ypofitione in Symbolum Apottolorum , cditil inter Opuscnia yulgo adfcripta Cypriana t ed. P> a 1 i: z i i , vcl potius Ma rani, Parif. 1-6. col. CXCVI1. CXCV!;!. (2) Conf. Jo. A'b. Fabricii Codex apocr. N. T. Part. II!. P. 339350. (a) Conf. Antidoti in Pogium, Lit). iV. ed. Bafil. 1540. P. 357361. O) < onf. Praef. in Matth. Erplanatio Symb',li , (.Off. Vol. V. 1136.) Declfiratiti ad ccnfuras Facnltatis Theol. Parif. Tit. XI. OX. 86? ::rc.) Responfto ad notat tones Eduardi Lei. (IX. 173.) Siipputatio errorum in cenfuris Beddae. (IX. 554 55?.) slpnlngi* adv. Monnchos qnoidata Hispanns. (IX. lo!O.) Rcsfoft/io ad Albertum piam. (IX. 1169 1171.) (c) lil Praef. 27, 28. Quae primum Christiani homines tenere debent , ilia funt , quae fidei ducts doctoresque fancti Apostoli) iliyino fpiritu afflati , duodecim Symboli articulis Jistinxcrunt. Nn-n cum mantlatttm a Domino accepisfent, tit pro ipfii legations fungentes , in univerfum munduin pr- ficifcerentur , atque omni creatnrae Evangelitna praedica* rent, Chriitianae fdei formiilam cnmponendam ceufacrunt, t fcilicet id ipfum omties fcntircnt , ac dicercnt , neaar. till,* esfent inter cos fchisn.ata, qnos ad field unitatem vo- cat 202 C O M M E N T A T I O Viris doctis (W) merito repudiata , Palatinorum Theologorum patrocinium non estnacta. Nam Ger- manica Catechismi editio (e) et Belgica (/) eius verfio ignorant Symboli apostotici nomen, nee duo- decim numerant articulos : et ip(i Latini interpre- tes , fcribentes , fummam eorum , quae in Euange- lio promittuntur , comprehends in S y m b o I o a p o- ftolico , addunt : feu in capitibus catholicae et indubitatae omnium Christianorum fidci. Urfi nus vero , in explicatione resp. 23. haec fcribit: Stint qui put ant , dictum esfe Symb o lum, quid ab apostolis fit collatum. Sed non potcst probari , fingulos apostolos aliquarn par tern contulisfe. Pro- babillor est ratio , Symbolum did , quod [hi ar- ti- casfent ; fed esfent perfecti in eodet* fenftt , (>t in ea d6 m fen~ tent id. (J) Conf. Ger. I oh. Vosfius, in Disf. de Symbolo apo- Jtolicp , 1642. repet. in Tractatibus Tlieol. Amft. 1701. p. 5C35J5. loan. Pear fonus, Peer us Kingi us, Her m, Witfius, alii a lo. Clarisfio, Viro eximio , laudati , in Encyclopaedias Thcol. Epitome , ^'. 90. quihus adiun{;i posfunc Sigism. Nagy Borosnyai, Disputationes quatuor dc fri- Mt primisviue eius discipulis , quo* rum fcripta ad nos per veil erunt. Etenim infuper om- Vol. III. Amft. 1783. p. 44 ."7* N. Kies fc Ibacli, Leerrc- denen over het Gebed ties Heeren. Atnft. 1792. J. van Loo, Leerredenen over den Geest en Toon van het Gebed onzes Heerttn^ Utr. 1796. J. C. D o ede r 1 e i-n , Ophcldcring van het Geleddes Heeren , Utr. 179^. (E. Ting a), lets over het gebrttik van het Gebed des Heeren. In Verftrooitle gedachten over verfchil- lends onderwcrpen , Partic. HI. Fran. 1804. p?,g. 57 89. Bern* Vei'vvcVjrfe Voortreffelijkhsid en het nuttig gebruik van liet Gehed des Heertn, In P rijsvcrhandelingeH van het Genoa t* fc/itip tot verded. van (hn Christ. G^dsdicnst^ vnor bet ja-tr lo 10. T H E L O G I C A. 209 omnis fere libelli catechetici dictio ad illorum exem- plum est conformata. Cuius rei cum ubivis fere exflent documenta , lubet , illustrandi caufa , unam alteramque responfionem in medium proferre , iis- que adiungere librorum facrorum loca, fuis capi- tum et verficulorum numerisnotata , quorum ad exem- plum iingulae dictiones funt accommodatae. Resp. 32. profitetur Christianus : per fidcm (Gal. II: 20.) membrum fum lefu Chris ft (i Cor. XII: 12. 27.) et unctionis tins particeps , (i loh. II: 20. 27.) ut et nomen tins confitear , (Hebr. XIII: 15.) mcquc festam (Rom. VI: 13.) ip/i vivam graft- tudinis hosttam, (Rom. XII: I.) et in hac v/VJ, (i Cor. XV: 19.) liber d (Rom. VI: 18. 22.) et bond confcientid , (i Tim. I: 18, 19.) pugnem contra peccatum (Hebr. XII: 4.) et Satanarn , (lac. IV: 7.) et postca aeternum cum Chris to reg- nitm in omnes creaturas teneam. (2 Tim. II: 12. Apoc. XX: 6.) Similiter, ad quaestionem 49. quern fructum nobls adfcrt ascetifio Christi ? re- fpondet : primutn , quod in coclo apud Patrtm pro tiobis intercedit. (i loh. II: i. Rom. VIII: 34.) Dcinde , quod carnem nostram in coclo habsmus , (Eph. V: 30) /// co , tamquam certo pignore , confirmemur , fore tit ipfe , qui caput nostrum est , (Col. 1: 1 8 ) tios fua membra ad fc cxtollat. (Eph. II: 6. loh. XIV: 3.) Ttrti< , quod nobis fuum Spirit urn , mu-tui \iynor is loco , (2 Cor. i: 22. V: 5.) mittit i (loh. XVI: 7.) CMM eflicacid , (Rom 210 C O M M N T A T I (Rom. XV: 19.) non tcrrena , fed fupcrna quacri- mus * (Col. Ill: i , a.) ubi ir-fi e-st ad dexter am Dei lldcm. (Marc, XVI: 19. Col, 111: i.) Hanc dictionis conformationem , a Catechismi fcriptoribus ftudiofe inflitutam ad facroruin exetn- plnm librorum , equidem in magna eortim laude ponendam esfe reor, cum viris me perfpicaciori- bus, Doer. Broesio (p) et Cl. He ring A. (^) Quorum fententiae ut fubfcribam , fuadet cogitatio ftudii , quo libelli nostri auciores fuerunt ducti , ducique oportet genuinos Proteftantes , ut nimirum ctincti Eccleflae focii et alumni e facris discant iibris , quid credendum fit et agendum , proinde ut hos legant, et, quoad eius fieri posfit, probe in- telligant. Propterea, non tantum fumma doctrinae in Codice facro perfcriptae est tradenda, fed ipfae etiam voces et dicendi formulae, quibus horiuu librorum fcriptores;, maxime lefus eiusque legati , fuerunt nil, funt tenendae. Quaeres, prouti uni* verfc perquam est utilis , ita imprimis necesfaria est, (^>) In libro menftruo laud. p. '291. liaec fcribit: In floats van fchoolfche kunsttermen te gebnnken, bedient zfch die bnekjs tneestal , of van Lijbelfche uitdrukkingen, of van bt- woGrdingen^ die in het gemcene leven gangbaar zijn, C?) In libello faepius laudato, p. 118. haec fcribit: Die waarheden warden doorgaans voorgtdragen , met bijbelfche wnorden , zegsmanieren en fpreuken; zoo dat , en Lcerling , en Onderwijzer , door dezelye tot den Bijbel geleid warden , en de Gnderwijzer verpligt wurdt , nin den Bijbel te verftaan en te verklaren. T H E O L O G I C A. 211 est , quando, vcl pars aliqua doctrinae Christianae recte cognofci ac percipi ncquit , nifi bcne Intel- lectis verbis et loquendi modis, quibus ea enun- ciari folet , vet certe vocabulis male intellectis fa- cile in errores inducantur legentes audientesquc. Scio, non pauca, in Christi orationibus et Apo* ftolorum fcriptis , did per tropos et imagines , par- tim nostris hominibus infolitas, partim quoque eas, de quarum etiam fententid disputatur. Sed hae propterea non omnino funt vitandae in popu- lari inftitutione aut in libello catechetico. Earum cnim interpretandarum cura Doctoribiis et Cate- chetis in Ecclefid Christiand est impofita : qui , fuo fi fungantur officio, cavern, ne rudiores, pra- ve intellectis librorum facrorum verbis , in errorem ducantur. Haec reputantibus nobis non displice- bunt in Catechismo Palatino dicta , de Dei ird et mifericordid , de Dei Filio ad Patris dexter am in coelo fedente , de Christo Ecclefiae capitc eiusque mcmbris , de regeneration per Spiritum fanctum , de Christianis unctis ac f anguine Spirituque Christi ablutis , de carne Domini nostri tdcndd fangiti- neque eius bibendo , de Satand pios homines op pugnante , de mortificatione vetcris et vivificatione novi hominis , et quae funt plura horum fimilia. Singula enim, e iacris ducta libris, nifi diligcnter interpretentur Doctores Christiani , periculum est , ne indoctt in turpes rapiantur errores. Qaod ne iierct, Catechismi nostri fcriptores faepius tropo- O a rum , &I2 C O M M E N T A T I O rum, a Christo et Apostolis , in doctrinil coelesti tradenda", ufurpatorum , fentcntiam de indtistria ex- pnfuerunt , ut resp. 73. 76. 89, 90. Iccirco lu- bens , hacrenus certe , facio cum Doct. Redd in- gio, (r) dicendi formam Hebraeam, ludaeis , Christi in terra viventis aerate , ufitatam , in Ca- techisino defendente. (r) In libro faepius laudato , postquam alia clc ufu troporum difficulter a plebe intellectorum praemiferat, haec pag. 67, 68. addit: In eenen zeekeren zin en tot een bepaald gebruik is let zelfs goed , dat de Catechism us zoo veele Hebreeuw- fche en Joodfche fpreekwijzen heeft , welke van de oude Of- ferandcn , van de meitfchelijke denkbeelden omtrent God , van de bcgrippsn en zeden tier Oosterlingcn ontlecnd ofherkomftig zij'n. Imtners wannter dezelve niet in den Catechism us votirkwamen , dan zouden de ecnvouwigen dezelve toch in de H. S thrift en des N. T. leezen. Zij zouden daaruit toch leeren , zich dezelve eigen te maaken , en geyaar loopen^ om in de harde rifttwe Oosterfche denkbeelden , die zij daar door onsfingen, te moettn blijven hangett, daar het tech veor eenen Leeraar niet mogelijk is y om aanhoudend opzettelijk zulke fchriftuurplaatfen ter behande,ling ait te kiczen , die ititdruk- kingen bevatten , welke oneigenlijk zijn , of van ons taaleigen eenigzittf afwijken. Maar nit der.e in den Catechism us te vinden zijn , dien hij gezet woet verklaren, nu vindt hij telketis ongezocht gelegenheid 9 om zijne Ilootdtrs zoodanige aanmerkingen over de taal en den flijl des Bijbels mede te deelen; en hun znlke ophelderingen van alles, wat in een Onstcrsch oor van de eerfle Eeuw beeter klonk , dan in een Wester sch oor van dezeu tijd , voor te ftellen , die de waure Bijbelksnnis euder linn w.erkelijk vtcetsr: bevorderen. . 6. T H E O L G I C A. S- 6. Brcvitati ct pcrfpicuitati opera datur. Brevitas, quamvis laudem non habeat in omni librorum gcnere, laudanda tamen est in libello ca- techetico, fimirnam doctrinae Christianae tradente, et in ufum hominum indoctorum et tironum fcrip- to. His cnim eleraenta discenda funt, quae, five in concione publicil, five in privatd inftirutione , pro captu auditoruni et discipulorum , a Doctori- bus et Catechetis funt explicanda ct dilatanda. Ita- quc Catechism! Palatini fcriptores laudandi funt, propter concifam brevitatem , cui fcliciter operam dederunt. Neque iis id accidit , de quo queritur H o- tius: brevis esfe laboro, obfcurus fio. Dictio enim Catechism! connnendatur perfpicuitate, qud lit, ut, de verborum iignificatione, niembroruui (IructurA, fententiarum coagmematione, aut argu- mentationis vi, raro admodum fine dubitaturi, qui attente et diligenter legunt , non ut inveniant quod a fcriptoribus dictum cupiant , fed ut eorum uien- tcm et coniilium asfequantur. Iluius, cum brevitatis , turn perfpicuitatis , do- cumenta in Catechismo tam manifesta funt, ut, fi nnilta con^erere vellem , operam perditurus mi- lii videar. Ummi igitur et alteruin conferre fuf- iccerit. Quid, qunefo, brevius et evidentius dici po- 514 C O M M E N T A T 1 O potent eo, quod respondetur ad quaestionem 28. Quid nobis prodest cognitio creationis et provider tiae divinae ? Nimirum : ut in adverfis palientes , in fecundis grati fimus , in futurum verd optimum in Deo fidisfemo Patre fpcm repofitam habeamus , certd fcientesi mhil esfe quod nos ab eius amorc abflrahat , quandoquidem omncs crcaturae it a funt in eius poteflate , tit fine eius arbitrio , non modo mhil agere , fed ne move ft quidem posfint. Quid , quaefo, concifius , dilucidius et ad propofitum accommodatius, enunciari poterit, defcriptione bo- norum operum, resp. 91. Tantum ea , quac ex verA fide , fecundum legem Dei fiunt , et ad eius folius gkriam refer untur ; non ea autem , quae a nobis opinione reed conficta , aut ab homintbus tradita funt. Non equidem nego 9 nonnulla videri production et praeter modum excurrentia, Verum istam uber- tatem peperit necesfitas , genuinam Christi doctri- tiam probandi , illustrandi et defendendi , contra opinionum commenta, religioni noxia et perni- ciofa. Hanc certe necesfitatem Theologis Palati- nis, in caufd iustificationis ^ resp. 59 64. et Sa- Gramentorum , r. 65 80. fuisfe impofitam , nemo non paulo peripicacior intelligit. Neque ego inficior , esfe loca nonnulla , quae imperitiores difficulter absque interpretis auxilio intelligant. Verum idem ego contendo, propterea culpandos non esfe Catechisnvi fcriptores. In aliis enim, T H E O L O G TC A/ 215 enim obfcuritas , non verborum , fed rerum , dc quibus agendum erat , facit , ut lectorcs hacreant : quomodo fit resp. 7. 25. 33. 35. 53. 57. In aliis intelligentia impeditur frequentiore eoque laudabili ufu dictionum tropicarum , e libris facris felecta- rum , ut resp. 49. 76. 88. Conf. dicta . 5. In aliis denique offunduntur tenebrae necesfitate dis- putandi de argumentis abftrufis, prouti resp. 48. 78. 79. Istam vero qualemcunque caligincm , quoad ea non necesfario cum rebus ipfis est con- iuncta, non multo labore a discentium animis dis- pellct doctus et fidelis Catechismi interpres. Iccirco lu bens asfentior viris doctis , concifam apertamque brevitatem in Catechefi Palatine lati- damibus. (5) (/) Vcn. van Lis, in Or at. S. laud, haec pau. io. de optisculi brcviratc fcri!>it. Het werkje is van weinig uitge- ftrekthtid) en zoo kort (fl/j) de rijkheid der ondcrwerpcn eenigzins toelaat. Nergent is 'net Iangdradi%> en geetf over" tollige en onnodige tlingen wordtn er in aangetrojfen. Ner- gent verbijstert ons de menigte , oyeral overtuigt ont de bon- digheid van deszclfs woordeit. De peripicuitate haec profice- tur, pag. 106. De taal , die dc Caiechismus fpreekt, de be- fehrijvingen, die hij geeft , de bewyzen die hy voorftelt , alles is , over J t geliccl genowen ten uiterflen dttidelyk en verjlaan- baar voir ieuer , die flegts eenige oplettendheid cLrtiikt. Ad depellendam obfcuritatis criminationem facere ea videntur , quae fcripHt Cl. Heringa, libelli laud. p. 117. Hc.t hoekjc it gcheel en al ofigefleld tot een ondcrnijsbnckje voor *ngt~ oefenden. Het is dan niet te tuisfrijzen , dat er bijznnl ,- heden in votrkowcu ,dic do$r den Onderwijzer under verkltarj tn uitgcbreid behourcn ttt warden S- 7- COMMENTATIO S- 7- Qtiaerendo et rcspondendo acuitur ingenium exercetur memoria, Qui Catechismos fcripferunt , alii aliam iis for- mam induerunt. In nonnuilis velut in Catechis* mo Concilii Tridentini ^ cernitur cohaerens et conti- nuata doctoris inftitutio, non interrupta quaeftio- nibus. Nee nionentur tantura catechumeni , fed iaepe etiam facerdotes et doctores , de partibus fuis bene agendis. Unde crebrae funt eiusmodi formu- lae: docendum esf, diligent er expttcandum est ; hvrtandi et monendi funt fideles; pastor es osten- dant ; curabunt pastor e* tradcre ; prcderit fidcli~ bus , ft a Parochis faepe explication fuerit ; Past ores doccbunt , quae in Sanctd Tridentind Synodo de- er eta ac perpetuo a Catholic a Ecclefid t r adit a funt ^ Pleriqne vero libellorum catecbeticorum Scriptores praetulerunt formam collocutionis five disquiflrio- nis: quo etiam fact urn est , ut nonnullae recentio- res Catechismi Tridentini editiones in quaeftiones ac responfiones dividerentur , auctore Andre a F a b r i c i o , Leodio. (i) Haec forma placuit quoque Luthero, Cal^ vino, et Palatinis, habetque miiltum, quo corn- men - Cr) Refcrt hoc Mich. Igiiat. Schmidt, in Hifloria C- ttclictica , fupra laud, 5. XXXI, T H E O L O G I C A. 217 nicndetur. fctenim , ut apta imprimis est exerci- tationibus catecheticis , ita ctiani idonea ad inlti- uitioncm homilcticam. Scilicet, quacrcndo cxcita tur atrcniio et acuitur ingenium : atque discipuli , responiiones memoriae mandantes , exercent utilis- limam mentis racultatem et doctrinae therauruni cu- ttodiunt. Oni vero fcnptores hanc formam , Catechismfs fere propriam , praetulerimt , non tauien imam inicrunt viam , in tribuendis partibus quaerentis et respondents, Discipulum enim alii indticunt quac- rcntem , alii rcspondentem. Prius factum est ab li r a s in o , qui , in Catechismo () colloquentcs lingit catcchumcnum quaerentem et catechistam re- . (v) Simili formd uius est Scriptor () tluius Cutccltistni : , i'upra pag. 193. tnemoraii, initium tnox ann. v lautLiKlam, Jcjiitur Operum E r a s m. Vol. 1. coll. i 33 I34 (v) Orditur discipulus collocuiionem fie. Jvtn duduw mini gestit animus adfcrihi in confortium Ecclefiac Catholicae t qu^e est domus Dei, extra quam nulli fperanda falus aeterna. ItO' que precor , ut tua pictat ad hanc rem infuntiae meae Jit au.ii- Ho. Respondet Caccchista. 5i rite tinctus es facro lavacro , cddcm optrd cooptatus es in Ecclefiae Cathoticae fatniliam. MOX discipulus: verum ea res, , inquit, inftio me , per fp art- fares gesta at: at potteaqnam divina benignitas conccsfit tid hoc actatis pcrvenire, quae ut ail iwpiettttm corrumpi fotest , ita ad pietatem , opino* , est docilis , &equum arbifor , ut et fpoHfotum mtornm fidcm HLercm , ct ipfe meae faluti toufu- /w at tneum per me ipfum qnnquc titgntint* agam. Proind* te 218 C O M M E N T A T I Catechismi , Belgice editi , tecto fcriptoris , typogra- phi et loci quo est editus , nomine, (V) Verum , quamvis haec ratio non fit fpernenda , praeftare ta- men ea nobis videtur, quae plerisque placuit, no- flris etiam Palatinis , responforem inducens , non docentem , fed fidem fuam profitentem. Coniecit quidem I oh. d'Outrein, O) quaerere discipu- lum aut Christianum iuniorem , respondere docto- rem aut provectiorem Christianum : fed huius con- iec- te rogo , tit ita tnecum agas , qua/I plane rudent inftituaf formes qtte. O) Catechismus, dat is: dieKinder-Leere: Uer- gadcrt wt de heylighe Schrift , ende ivt de oudc Doctooren der heyliger Kercken : Te we ten: Athanafius, Cyrillus, Ba- niius Magnus, Hieronymus, Th eophil actus, Ruf- finus, Origenes, Cyprian us, Chryfostomus, Au- gustinus, Ambrofius, Ireneus, Tertullianus, Eufebius etc. M. D. LX.VII. foil. IV et 55- in 4. In hoc Catcckismo cliscipulus hoc modo magistrum adit. Mijn eer- weerdighe Mecster , wilt my doch fegghen wat de kinder leerc is, daer ick nv alfoo yeel af hoore , ende oock lefe. Ende hoi; wordt die int Latijn genaertit? My dunckt de kinder leer doet wonder. Cut respondet Magister haec: Mijn fane, S. Patnvels Ephef. 6. vermaent vns iotick ende out aldus : Ghy kinderen caet. Defe vermaninghe Pattli behooren wy oat ende ionck , altij't in nnfe ghedachten te hebben. Daerom hoort nv met aendachten toe etc. Irerum discipulus fie quaerit: Mijn licue Meester, ztgt my v, welcke dingen zijn eenen yeghelijcken Christen mcnfche van no ode tc we ten? (y) Het gfiuden kleinont van de here der waarheia , die naar dc Godzaligheid is . } vctyattet in den Hcidclb. Catcch. 721. pag. 3- T M E O L O G I C A. 219 iecturae can lam , neque ipfe apcruit , nequc ego asfequi posfum. Cum plcrisquc igitur interpret!- bus mihi perftiadcn , rcfpondemem induci , non qui- ciem discipulum . qui , edit* fidei profesfionc , he- clefiae foci is fit adfcribcndus , fed gcnuinum fr- cietatis Christiar.ae fodalem , fidei ct pictatis fuac fjbi confciuin , non dubitantcm aut vacillantem , fed tirnuim ct conftantem , fua peccata miferiamque inde ortam confitcntcm , Dei Christique bcneficia gratuito in fc colbta laudantem , bona coclcsria cc aeccrna confidentcr fperantem , atquc hiiius fidci ac fpci rationcs cuique ingenue inquirenti libcrc red- dcntcm. Ilacc ccite fcntentia mihi optime congrue- re vidctur cum iis, quac dicuntur re^p. i. 5. 21. 26. 27. 32, 36. 5-~54- 5661, 69. 75. 129. Fatcndimi cst , non omnibus ChriMianis earn esfe fidei et fpci vWpoCpopiav' fed oportet omiies ad earn adfpirarc, posfuiuquc earn omnes diving adiuti gra- tiu , confequi. Hebr. VI: n. X: 22. De quo ut pcrfuadeatur veri amantibus , videntur Palatini Cbri- ftianum ita rcspondentem induxisfe. Qui autein interrogate inducitur, perfonam fustirec hominis Cbristiani, qui , five doctor, five foci us Ecckfiae, eandeni cum respondente fidem profitetur. Unde crebro commutatur primae pcrfonae numerus fingu- laris cum plurali , ut resp. 26 et 28. item 31 et 32. (7) Caeterum nemini facile perfuaferit Sciip- tor C>) Conf. Ilicr. van Alphcn, Prologi laud. , 39, Bar- thol. COMMENTATIO tor Disquifetionis modestae , (2) interrogantem in Ca- techismo cenfendum esfe Ecclefiae Romanae fo. cium , initio elementa doctrinae Christianae igno- rantem , pedetentim vero a refpondente erroris convictum , et ad veram fidem perductum. 8. Subtilitatcs et argutlae fcholasticae evitantur. Dolent , quibus rcligio Christiana cordi est , non paucas quaestiones fubtiles et argutas , e Theolo- gorum fcholis , in conventus facros populi Chriftia- ni esfe traductas. Infimplicitate , inquit H i 1 a r i u s Pictavienfis , fides cst; non per difficiles nos Dcus ad beat am vitam quacsliones vocat. (^) Et Jo I* e p h u s 1 1 a 1 1 u s , Decanus Wigornienfis : fcitu inquit, ad falutcm necesfaria quaeque imbibant omnes , ct licet , ct juvat. Saturate animas ve- [Iras , quotquot estls Eccleftae filii , facris hisce de* thol. Ouboter, Azneengcfchakelde verklaring van den Heidelh. Katech. Vol. I. p. 11 16. 'Pet r us Curtenius, Lecrredenen over den Heidelb. Catech. Vol. I. p. 4, 5. R e el- ding! us, lib. 1. Vol. III. p. 38. (c) C. D. W. Zsdig onderzoek , wie die Perzonen Zytt , de we Ike in dc.n Heidelb. Cptech. als foragers en dntwoordcrs warden ingevocrd^ infcrto libro : Mcrg der Akudemlfche en ariiiefe f'crhandeiingen , Vol. X. Anift. 1740. pp. 416 466. 55<5-595. 677720. (a) Lib. X. de Triuitatc, . ?o. T H E O L O G I C A. 221 Jictis ; fubtiliorcs fcholarum argutias alio ablega- turi. () Proptcrea Viri docti laudarunt in eo quo- qiie Catechismi Palatini fcriptores , quod fubtilita- tcs ct argutias fcholasticas prudenter [evitarint. (c) Quam () In Exhortations ad Synodum Nation. Dordracenam , dicta die 29 Nov. 1618. inferta Lett's Synodi , Sesf. XVII. edit, in 4- P. 45. (f) Van Lis, Orat. laud. p. 106. JJier vind men geene fchoolfcht wartaal , geen duiftere bepalingen, onderfcheidin- gtn , en zegswoorden uit den midden eeawen , die de byzonde- re fttlzch van vcelc Godgeleerdcn zoo zeer ontfieren, en tot een doolhof van verwarring maken. liter verfchijnt de naaltte wazrlieid, onofgefmukt , onverdonkert. liter bcdekt men hanr nimmer met niets betekenende fpreektermen , nooit onfwjkt men hanr agtcr ydele uitvlugten en beuzelagtige woorden- ziftery. leder kan haar kennen en eerbiedigen. De edele ecnvouwightid t die altoos hnar kenmerk is , mist nict , haar aan te wyzen , en den onbevooronrdeelden bcfchoinver te doen scvoelen, dat is zy" Vcn. van der Linden V. S. lib. 1. Vol. I. p. 22. Over het gtheel genomen , zien wij hier yer- fcfieidene onvruchtbare gefchillen over het punt der leer afge- fneden , die toen reeds voor- en tcgenCpraak vondcn; doch die nadcrhand, met te vcel owjlag van geleerdbeid behandeld , if met te veel fpitsvindigheid uitgeplozen , ongclukkig overvlotdi- ge brandflof aan de kerk gelevcrd hebben. Nooit z*u Ait Lrandflof tot vlammcnd en verterend vutir zfjn oycrgegaat: , indien men de Lezadigdheid van den L'eidelb. Cat. met vat- ten tred gevolgd ware. Doct. Broes, lib. I. p. 290. cpr. Van de verborgenheden des gehofs wordt er te zij'ner plaats^ maar doorgaans met groote omzigtipjuid gefproken. Gefchil- Pukkett y.in /outer befpiegeltnden aard moge men elder $ t,nder 'itl vnlk bretrgen , Jit gcfchiedt hier niet. Even tutu vfntlt tat* 222 COMMENTATIO Quara laudem iis hand immerito esfe tributam, pauca docebunt exempla. In doctrinam de Deo , Spiritu , aeterno , ubique praefente , fcientisfimo , potent! sfi m o , libere volen- te ac decernente , iustisfimo , benignisfimo , fibi fem- per conflante , omninoque de naturae divinae attri- butis , innumerabiles quaestioiies a Philofophis et Theologis illatae funt ^ quarum nullam attigerunt Catechism! Palatini fcriptores. Similiter, de pro- creatione telluris et univerfi tnundi , uti et de pro- vidential divind, res cunctas et fingularum actiones , molitiones, cogitationesque, dirigenteac moderante, divSceptatum est mird curiofitate 9 a qud tamen Hei- delbergenfes prorms funt alieni. Utrumque ex iis in- telligitnr, quaeParticulilpriore,. 2. pag. 109 111. notaviraus. Quantd fedulitate disquiflverint Theologi de ^yo-T^p/y Dei Patris , Filii et Spiritus fancti , fciunt eruditi. Quanta vero modestid Catechismi nostri auctorcs fibi in eo temperaverint , nianifestum est cui- men hier onderwerpcn, die *s menfehen kortzigtig begrip te bo- ven gaan, uitgsplozen. In plaats van fchoolfche kunsttermen ts gebruiken, bedient zich Jit L-ockje meestal , of van Bijbel- fche uitdrukkingen , of van bewoordingen , die in het gcmeene leven gangbaar zij'n. Clar. BoumAn, ioc. laud. p. 124. lihel- lura Heidelbergenfcm elicit een? Catcchismtis , ivelke fchoolfche benamingen en onderfchcidingen >zoo wcl nls ffitsvindige twist- vragen veclal wfftfelijk vermijdt. T H E O L O G I C A. cuu|iiecon(ideranti,quaeprotiilimiis Particulae prio- ris $. 2. 5. 7. pagg. in. 117 120. 129. 130. Confulto quoque nostros fcriptores fe abftinuisfe dcfcriptione angelorum et daemonum , iam indicavi- mus p. 114. Plura congerereopus mihi videturfupervacaneum. Unam tamen non posfum non commemorare lo- cum , qui est de Dei voluntate , five , ut plerum- que dici folet , de decreto vel confilio divino , aeter- nam hominum fortem , live beatam , five miferri- mam destinante : pracdestinationem , five electionetn et rcprobationem , in fchola 1 dicimus. Quantum enim , in Dei arbitrio conciliando cum libertate hominum morali, defendenddque, hinc libertate maiestateque divinA, illinc iustitift eitis et benignitate , labora- verint Theologi , docet nos Philofophiae et dogma- turn ecclefiasticorum historia : magnoque cum dam- no id experta est Ecclefia in Belgio foederato , feculo imprimis XVII. Huius vero calamitatis anfam neu- tiqtiam praebuerunt Catechismi Palatini fcriptores , qui ne pracdestinationis quidem nomine fuere ufi , nee nifi resp. 52. elector urn , et r. 54. coetds ex univerfo genere humano ad vitam aeternam electi , mentionem fecerunt. Laudandos igitur esfe hos vi- ros , mihi quidem perfuadeo. Si qui vero eA de re dubitent , audiant Jofephi illius Halli, quern paulo ante laudavi , verba in Dordracenl Syn- odo pronunciata. Quanta , inquil , minus expedlt , /// plfbdnm qnodcjtic ingcnium fitintnas coeli arces 224 C O M M E N T A T I O faindat pfofano pc.de , ibique facra Dei penetralia audaci oculo perluftret , deque profundisfimis confi* Hi dtvini arcanis , judicium ferat ? ut quivis e plebe nautarum bajulorwnvc , de abditi^fimd Praedesti- nationis raiione ratiocinari praefumat ? Kegulam Cos/team in Arithmeticd dixit nonnemo Praedesti- nationem in Theologid , de qua doctam quandam ignorantiam fateri non puduit illuminatisfimos EC- clefiae Doctores. Etiam rapta in coelum anima clamavit; a @&0oe. Nos vero breviculd intellect us nottri ulnuld , Decreti divini abysfum metiri aude bimiis ; quaeque ipfi /Ingeli ftupent , nos conculca- bimus ? Neque tarn plebcm incufo istic , quam Doc- tores ipfoi , qui haec tarn par urn tempestive populi , auribus animhquc oggesfentnt : imprudenter fane factum, it a haec abftrufisfima mysteria e fuggestis palam fonnitfc, qua ft in us folis , Christianontm res imica con/tiiisfct. Caeterum , quod in Catechism! Scriptoribus lau- dcivimus , loannes Deodar us et Theodo- r u s Tronchinus, Theologi Genevenfes , ad Synodum Dordracenam delegati , Catechetis omni- bus commendatum volueruat : caveantur quaeftiones perplex at , fcholasticae , curiofae ; folida pletatis doctrina , Theologia confcientiae et practice , animis infigatur * cum diligcnti iff us ad omnes vitae et -nor us dcclarativne* (e) S t - 9- <';} l'i fententi'A cor tun de Catecheticis txercitiis , dictil in '*cii'. XV. ^yp.odi , ia Actis eitis traclit^i , p. 36, 37 T H E L O G I C A. 215 $ 9 Gravitas in docendo fcrvatur. De rebus feriis ferinone ferio , dc gravibus gra- viter est diccndum : fancta religionis caufa fancte est agenda. Sed ubi ftultitia sapientiam pellit f superftitio locum religionis occupat, (imulatio et ostentatio pietatem virtutemque exturbat, ibi dif- ficile est fatyram non fcribere ; ibi ridendo ve- rum dicere, quis vetat, dummodo iocus, iudice Cicerone, (a) fit elegans , urbanus , ingenio- fus,facetus? Hinc feculo XVI. viri aliqui praeclari , indignantes , Ecclefiam multis modis esse contamina- tarn et corruptam , perverforum hominum ftudia et mores per iocum iniferunt et ludibrio ca- ftigarum , five de industrid, five aliud agentes. Sic facrorum emcndaiioni profuerunt Eras- mus, icripto tyxofuy puplx;' C a 1 v i n u s , ad* monitione de ptrquirendis reHquiarum , quas vo- cant , frttstulis ; M a r n i x i u s , alveario Romanic Ecclefiac. lidem , in aliis quoque fcriptis , iubindc iocofe dicta fparlcrum. Quos ut vituperare nolini, ita laudandos ccnfeo Urfinum et Olevianuui, qui bene videntes , quid tempus et res postuh- rent in libello cateclictico Palatine, earn adhibue- runt gravitatem et feveritatem , quae, nee quae- reli- ct; Lib. I. it Of. c. XXIX. P 226 COMMKNTATIO renti , nee refpondenti , iocum aliquem permitteret. Facillime autem nonnihil remittere potuisfent de eft gravitate, quando agendum crat, de unico Dei hominumque Mcdiatore , resp. 30. de benefactts non nifi ad Dei legem inftittiendis , 91. de negan- do bonorum operum merito., 62 64. de idolo* latrin", magia , incantationc, fuperflitione , invoca- tione fanctorum , 94. de imaginum ufu in tern- plis , 98, de iureiurando per naturas procreatas, 102. de facro coniugio et vita coelibe , 108. de precibus Deo placentibus , 117. alias iocandi op- portunitares nc commeniorem. Quid? quod ne ironia 4 qiiidem ufi fuerint Palatini , quam tameii aliquando fanctisfimus lefus et Paullus Apostohis lempesrive admifisfe videntur. (^) () Conf. Car. Aug. Theoph. Keilii Elementa Her- tnt nettt ices 'N. T. . 82. et Scriptores ab eo liudati. Quibus- ctim co'niparari posfum Clir. Friedr. Fritz fche, uber die Ironien , welche in d t :n Re den Jefu vorkommen fallen , in Ana- lektcti fur das Sttidium der exegctifchen and fyftematifchcn T/teohgie^ herartfgegel/en von C n r 1 Aug. Gottl. Keil, und " H e i n r. Cottl. Ttfchirner. Part, I. -Lipf. i82. p. ;;,', so?.' Fried r. T. ebcrecbt Lie be, Slier Mat:h. XIX: -.> :.:. ffhr et'ttt vow Ev 'in gel is ten und fcinen Ausl/'gcrn tilerft.- hene Ironic. Mit for wort tird Anmerkur.'gen yon K. G. W. Thf:ile, in F.Aegetifclic Stmlicn , kerc.tugeg. rf>n G C O r g. F-ened. Winer, LipF. 1^27. Vol. I. p. 59 ioc. et A. Wh. in Litttrktivdig l\]ag, Ktinst en Smtiak , An>fh iScIji-. V..I. H. j\ si/1- 2^i J . .10. T H E.OL O G I C A. 10. Disputatio Icgitima , phrumqut lenis , raro aspcrior, injlituitur. Gravitatem et feveritatem in docendo , modo . 9. laudatam, fervarunt etiam Catechism! Palatini fcrip- tores, in disputatione legitima 4 , quam eos infti- tucre oportuit. Neque hae virtutes aberrare fo- lent in duritiam aut asperitatem. Contra multa exftant figna lenitatis et moderations, in probandi ac defendendit religionis caufa , nee pauca Tunt documenta humanitatis et facilitatis , in oppugnan- dis pravis opinionibus noxiisque inftitutis. Ex utroque genere manifesta funt facilitatis et moderationis indicia , in eo , quod multi errores , iique partim periculoli , non nifi breviter , tecte 5 oblique, data occafione, in Catechismo funt notati. Cuius rei exempla facile ex iis peti posfunt, quae fupra, pag. 169 178. attulimus. Scilicet Scrip- tores nostri faepe arbitrati funt , fads fore factum, veritate in lucein prolata" , iustdque cauffl arguuien- tis probatft. Huic vicinum est humanitatis documentum in co elucens , quod nusquam Heidelbergenfes , aut Christianorum fectam , fuae familiae oppositam , aut quendam etiam adverfarium nominaverint , nee cuiquam baereticae pravitatis notam inusfcrint, P 2 unum B&8 C O M M E N T A T I O unum fi exceperis locum de misfd papistic^ , qu. et resp. 80. de quo mox dicendum erit. Porro, in caufii fuA tuenda, nihil a nostris fcrip- toribus contumeliofe dictum est in adverfantes , ne in eos quidem , qui reform atos , C a 1 v i n u m cae- teris viris praeclaris praeferentes , conviciis infec- tari et qu;\ posfent crudelitate vexare folebant. Quant^ autem lenitate adverfariorum calumnias averterint , luculento docent exemplo , quod inest responfioni 64. oppofitae patronis Romanae Ec- clefiae , qui nobis , gratuitam peccatorum nostro- rum condonationcm profitentibus, ac benefactorum meritum ad coniequendam poenarum immunitatem negantibus, obiiciunt, doctrinam nostram favere impietati et iceleri. Ad quam accufationem po- tuerant iure fuo respondere, fententiam Pontificio- rum ,, de operum bonorum raerito , de fatisfactio- nibus humanis , de operibus fupererogatoriis , de indulgentiis , de precibus pro defunctis e purgato- rio liberandis , oranino favere , aliorum fuperbiae , arrogantiae, avaritiae, aliorum incuriae, focordiae, vitaeque flagitioiae. ^ed nihil horum proferunt. Quaeritur lantummodo: an autem haec doctrina tton rcddit homines fecuros ct profanos ? (f) Ac respondetur : Non: neque e?iim fieri potest , quin (/; Quaest. (^. Germ, ftlacht aber die ft lehr nicht forglafg vd yerruchte hut? Belg, Maer maec; deft Jeert nitt for* :gheluofe ends godloofe m t H E O L O G I C A. 229 it , gut Chris to per fidem inftti funt , fructus pro* ferant gratitudinis. Q*) Singular! quoque circumfpectione caverunt Ca- techismi Palatini auctores , ne animos fratrum , Augustanae confessioni non mutatac addictorum , offenderent aut confociationem Protestantium in Germania' impedirent. Elector enim Fridericus III. fuafore M e 1 a n c h t li o n c , multum laborave- rat, ut in Palatinatu cuncti , qui antea dicti fue- rant Euangelici^ nunc, alii a Luthero, alii a Zuinglio, alii a Calvino dicebantur , concor- diae et amoris vinculo in imam coniungerentur Ec- clefiam. (A) Itaque fratrum Lutlieranorum animos ofFendere noluit. Qnapropter doctrina de facrl Coe- na* ita fuit propofita , et contra Romanae Ecclefiae placita de transfubftantiationc et mis/ae facrificio defenfa , ut nulla iicret mcntio de confubftantia- none , de praefttitia corporis et fanguinis Christi in, cum ct Jub pane et vino; nihil d:cereuir Con- fesfioni Augustanae a M e 1 a n c h t h o n e emenda- tae conirarium ; concederentur autem fratribus quae- (y) Resp. 64. Germ. Neia , Denn et yttmoglich ist , daft die , fo Chris to durch wahren glatiben find cingepflantzt , aicht frudit der tlauckbarkeit fallen bringen. Belg. Nten ft : II ant het is onmogiielijcJe , ilat , foo ivie Chrisio door eta tvaeroch* ticli ghelooae inglieplant is , nist en foude voortbringhtn dit vruchten der danckbaarhcyt* (A) Coni'. H c n r. A 1 1 i i! g i i Ulster ica Narratif d Ecslefiii Palatinis, cap. XXXVIIXLll. 23 o C M M E N T A T I O quaecunque falvd veritate concedi posfent; 1'ufpicio denique converfi epuli facri in nudara Christi pro nobis mortui commemorationem dimoveretur. (/) His igitur perpenfis , non posfumus non con- fentire viris doctis , lenitatem et humanitatem Pa- latinorum in disputando univerfe laudantibus. () Ve- (/) Conf. Doct. Redding i us, lib. 1. Vol. III. p. 2224. 4345. (&) Dart hoi. Ouboter, lib. 1. Praef. p. XLV. OnzcGe- loaf sbcli j der fprcekt nergens van betters of ketterijen. Hij verklaart eenvouwig , het geen hij gelooft , met toepasjing op zich ztlven , aangaande de Waarhedcn , van God aau hem tot zijne zaligheid in zfj'n H'oord gcopenbaard. Hij handelt zelfs op die zelfile wijze, in alle zulke ftukken , waarin hij zich openlijk van dwaalettde gevttelens enderfche idt , en dft zuivere Waarheid , tcgen de dwaaling overflaande in holder Itcht flaatst. Yen. van der Linden V. S. lib. 1. Part. I. p. 23. ff'ij ontmoeten , met opzigt tot leerpanten, bij de on- derfcheidcne afdeelingen der Hcrvormde kerk betwist , cene rekkedjkheid , toegevendhcid en gematigdheid , die , ge- lijk zij het verftand en hart des ftcllers van dit catechetisch onderwijs eere doen , zoo ook den danrtegen ovorflaandcn geest van volgcnde tijdperken , al te vruchtbaar in nvttclaazs haar- khverijen , Aiep bcfchamen. Doct. Brocs, lib. 1. p. 291. iis, quae fupra p. 163. nor. w attulimus, haec addit: Nopens afwijkingen van dt Evangelieleer , iveiker yermelding het , nit hoofde van de tijdsomftandig hedcn , niet mogelijk gcweest is na te Iftten , veroorlooft zich het opflel maar zclden eene fcherpe ititdrukking. Cl. Heringa, libelli laud. p. u8, 119. De vcrfchillendc leerbegrippen van under e Chrhtelijke Gf- nontfchftppcn wordcn , 'list cent gcmatigdheid en vcrfchooning , tl f (if'*t vor> dr^ cthfcv vecrt der liff* T H E O L O G I C A. 231 Verimi haec lenitas et animi vnollitia fubito dt- feruisfe videtur fcriptores libelli nostri , qnando , refutato Ecclefiae Romanac placito de tramfubflan- tiatione , resp. 78, 79. pergunt ad refellendam eius fententiam de misfae , q. d. facrificio , quaest. 80. Eteniin misfa ista iatn llatim ab interrogantc dici per contemtum videtur papistica : (J), et re- fpondens fie concludit argumentationem : atquc ita ipfum Misfae fundamcntum nihil aliud est , quam abncgatio unici illius /acrificii et pasftonis Icfu Christi , et cxccranda idulolatrla. Ouapropter damnarunt multi , vel tottim libcllum , (m) vcl hanc eius partem. (r/) Mihi quidem ii liceat iu- (/) Germ, tier Babstliche Mefs. Belg. de Paepfche Miff*. () Hoc quomodo a Roraanae Eccleiiae addictis factum fue- rit, narratu Hcnr. A 1 ting, Narr. laud. cap. L Llli. Koechcrus, Hi ft. catecliet. laud, cap, VII 1. ^.23. 31, 33. llcinr. Simon van Alpen, Letterkundigc Gcfchied. van den lleidelb. Katech. E ling. G^rm. converfa, Gorinch. 1^04. Part. I. p. 7597. (") j o h. Ludw. Ewald, Ervat iiber Kitttchismen iiber- hanpt , tiber Ur/fns nnd Lathers Katechistnen imbefottJert , Heidclb. i!5i6. Quocum faciunc Cenfor in Archiv fur die Thea- logic und ihre neujle Literatur y heraasgegeben vow; Ernst Gottl. Bengal, Vol. 1 1. Tub. 1818. p. 506. et j.C. W. Au- gusti, Proeve eener Qefchied- en Oordeelkundige In/eiJfng itt d* beide Iloofd-kateclnsmi der Evangclifche Kerk. Uit her Iloogd. C.ron. 1^30. p. i3:5->4o. 158. Fokko Liefsiing, de Itcr . Catccli. verilaarJ en tnnbcvfd)cib 5tt>tfd)e bem Xbenbmal te* $My\3l vnb ber 2(bmbmal be&euget w$ baf'wtr ttolfomne vevgehtng after wfer fun* ben p. G94"^jS l ct V'cti. v a ii d e r Linden, V. S. lib. I. I HI. p. 138, 139 coll. Fan. 1. p. eg. THJi.OLCC. 1C A. 233 ben (ja&cn/ burcf) ba$ etui$e opffer 3efu (Efjrifli/ fo er fel&jt em nm( am i*. > cmitj volbradjt fjct/ '19. ie SJfejj a&tt lefjret bajj biete&enbu ) contexuit , cap. XLIV. haec fcribens: Cum in prima editions Catechismi non haberetur Qiiaestio Qctuagefima , jlatim alter a editione hujus anni 1563* ex fpeciali Elec* toris mandato addita et fuo loco inferta fuit : abs~ que dubio , ut abominanda corruptio Coenae Domini' cae , quae in Misfa est , detegeretur , et hoc veluti characterismo Ecclefiae Keformatae a Papiflicis dis- cernerentur. Confentit loh. Ludov. Fabri^ c i u s , vir , iudice Hieron. vanAlphen, (^) ft qtiis alitis , rerum Palatinarum, etiam maxime reconditarwn , gnarisfimus , asferens , (r) F rider i- cum quam feverisfimc mandasfe , ut alia adornare- tur cditio , cut ilia Misfatici Sacrificii condemnatio infer eretnr , hunc folum in finem , ut fuum cum cacteris Protejlantibus hac in re confenfum tefla- tumfacerci. (j-) Coniicit Doct. Reddingius, (^) ir- Q>) Cohf. Prooemium , p. 3. et IV.'enfonis Altingii fi~ tu , defer ipt/t per U b b o n e m E m m i u m , p. i?i. (f) In Prolo$o faepius laud. . 35. (r) Opernm omnium edit. 1698. p. 413. Locum debeo Ifaa- cole Long, lib. 1. p. m. 0) Conf. van Alp hen, loco moclo 1. loh. Ens, lib. 1. cap. 11. s. 14. If. le Long, loc. I. . LXXXVI LXXXIX. (quocum comparetur A dr. 'sGravezande, Tweehonderdja- rigs Gedaektetiii van de Syno/le te IP'efel^^i. 5.| K o e c h c r i , lib. 1. p. 280- 283. CO Lib. I. Vol. HI. i>. ijf , Re. T II !; O 1, O G I C A. iiritatimi fui>fe lilcctorcm anathematibus , nuperri- me a Concilio Tridcntino in Rcformatos pronun- ciatis. A u g u s t i u s , Vir Cl. (u) fibi perfuadet , F r i d e ri c u m initio quidcm pcpercisfe Romanis , postca vero t'nrtitudinis fuae documentum edcre vo- luisfe. Quicquid vero, five coniicias, live flatuas , dc catilis , quibus inductus fuerit Elector, ad fentcn* tiani fuam dc misftl papali in Catecliisrco apertc pronunciandam , non ncgabis , htiic responfioni inesfe accrbitatcinj et asperiratcm , quam alibi in Catecliisino non deprehendiirus. Rcsponftoncin di- co : nam , quod in quacstione nosiruubns paulo dtiritis iunat : p a e p f c li c tnis/e , reverft convcnit cum pausfelijke misfe , quae fit auctore Papa Romano. Id ipfum indicat Gennaniciun babst- 1 i c b e , live p a p s 1 1 i c h e Mcfs. Neque aliud incst Latino papalis , pro quo tamen interpretes rtibftitucrunt minus honesttim papistica , indicans in is fa m Papae asieclis , Papistis, receptam. Quae ctiam in refponfione dicuntur, de difcriminc Coc- nae a Christo inftitutae et istius inisfae, non fiin- pliciter funt culpanda , tanquam a vero aliena. Ta- lis cnim revcra est doctrina Roraailae Ecclefiae , qualis in hac responfione traditur. Scio , bonos viros dcceptos esfe fistulU duke canente , in misiae iacrificio , fcilicet , magis con;nicniorationan quam ite- l) Lib. I. p. i as. ztf C O M M E N T A T I iteradonem facrificii , a Christo oblati , fpectandam es- fe ; fed non ignore , quid fanciverit Concilium Triden* tinum , cuius Canon III. de facrif. misfae huius est argument!: Si quis dixerit ^ Misfae facrificium tan- turn esfe laudis , et gratiarum actionis , aut nudam commemoratlonetn facrificii in Cruce peracti , non aut em propitiatorium , anathema fit. (v). Sed offendere maxime folet responfionis conclufio , qu& misfa dicitur , cum abnegatio unici facrificii et pas- fionis lefu Christi , turn etiam execranda idolola- tria. Neutrum vero nude dicitur, aut de confilio et voluntatc misfam celebrantium , fed cum aliquo temperainento , et de eo , quod , iis etiam infciis ec nolentibtis, reveni fit. Sic, qui misfae facrifi- cio quotidie Christianis opus esfe contendunt , eo ipfo negant, ttnicum Christi facrificium nobis fuf- ficere , quamvis ipd * iiiisfam celebrando , fibi vi dean t u r Christi iacrificium venerari , omnemque vim falutarem facrificii incrtienti repetant ab unico illo cruento. Similiter, qui hostiam, quam di- cunt, adorant, reverd placenttilam colunt, quae pro pane fubftituitur, quamvis ipfi , transfubftan- tiationis placito in errorem inducti , putent , fe Christum , fab fpecie panis latentem , adorare. No- (v) Conf. Cl. Heringa, in Kerkalijko Raadvrager en Aaadgcver , Vol. H. p. 5a 58. Cl. Boumari, ibid. p. 70 25. et Vir doctm in Godgclscrde Bijdragen , Vol. IV. Amft. 1^30% p. 809 903. T II E O L O G I C A. 237 Nolcntcs igitur itlololatriam committunt , prouti Israelitae vitulorum fimulacra colentes fete idolola- rriA pollucbant, qtiainvis vellent, non deastris, led IJeo fuo lehovae , cultum praeftare. Hoc enun- ciati fui temperaineritum indicavit , (w) qui respon- fionem octogefimam Icribens ulus est formulA Ger- man ic ft : im grund , cui respondet Belgica : in den grond , cuius vero vim interpretes Latini non ex- presferunt vertcndo : ipfum Misfae f u nd a m e n- t u m nihil aliud cst , quam. Germanica enim : die Mifs itt im grund nichts andcrs , dann , verten- tenda erant : Misfa penitus pcrfpecta non est, fit/i. Nee negligendum esr, idololatriam in Catechismo dici fignificatione ampliore: cst enim, resp. 95. idololatria , loco unius Dei , aut praeter unum ilium et vcrum Deum , qui fe in vcrbo fuo patcfccit , aliud quippiam fingerc aut habere , in quo fpem reponas. Quae quidem fignificatio facro- rum auctoritate librorum commendatur , Matth. VI: 24. Eph. V: 5. Phil. Ill: 19. Omnis vero idololatria recte dicitur ezccranda^ prouti Deus resp. 1 08. dicitur omnem turpitudinem cxccrari. In textu Gennanico est : vcrmaledcyt , a Latino maledictus. Belgicum verv/oect, quauiquam nunc durius habctur, olim tamen teretes aures , neque hoc Cw) l.cgi ca merentur, quae fcripfit Corn. Brinkman, annot. ad lihruill: rrl;auJeff van At* llcititlb. Catecii. Vol. 111. p. 18:. 238 COMMENTATI hoc loco , ncc rcsp. 10. aut 108. offendit. Caete- rum illud idololatriae crimen iam arirea , quam icripta fait Catechefis Heidelbergenfis , Ecclefiae Romanae obiectum fuisfe, docere nos potest Con- cilii Tridentini Canon VI. de facrofancto E u c h a- r i s t i a e Sacramento , qui huius est argument! : Si gitis dixerit , in fancto Eucharistiac Sacramen* to Christum ttnigenitum Dei filium non esfe culiu latriae , etiam externo , adorandum ; atque ideb iiec f estiva peculiar! celebritate venerandum , neque in Procesfionibus folemniter circiimgestandum , vel non publice , ut adoretur ^ populo proponendum , et ejus adoratores esfe idololatras ; anathema fit* I lie enim Canon fcriptus iam est, die n Octobris anni 155.1. (#) SEC TIG POSTERIOR, CATECHGSIN PALATINA3I A VITUPERATIONE DEFENDENS. S, i. Dtfenfionis ratio et modus. Postquam Sectione priore ea fpectavimus , quae univerfe in Catechismi Palatini argumento ac formd funt (.r) Luthcri et Mel an chchon i* dicta non minus nspera viil. in flier on. van Alphen .Prolog* land. ^. 36* T II E O L O G I C A. 239 ftint laudatula, Sectione posteriorc videbimus , quid opponcndum fit vituperation! , quam fubire folet li- bel Ins. Scilicet, liaec Catcchcfis , quamprimum in lu- ccm fu it edita, valde displicuit , non tantum Roma- nae addictis Ecclefiae , fed etiam nonnullis emenda- ta facra amantibus , quorum placitis erat oppofita. Postquam in Belgium invecta , et , und cum Confess/tone Belgicft , pro libro Symbolico habita fuit, pauci , cum politici , turn ecclefiastici , earn fpreverunt. Paulo post Theologi , Renionftran- tium nomine celebrati , alii plura , alii pauciora , in Catechismo reprehenderunt : quorum tamen ftu- diis , non tantum Palatini et Belgae , quibus hie libellus ufu eratreceptus ac cognitus , fed etiam caeteri Synodi Dordracenae focii , cives et exteri , reftiterunt. Ab eo inde tempore nunquam de- fuerunt , qui modum vix tenerent , vel in laudan- do, vel in rcprchendendo. Et, quo longius re- motum fuit fcripti libelli tempus a praefente aetate , quo maiores facti funt progrestus in ftudiis ad Theologiam pertinentibus , et quo magis mutata fuit Ecclefiae Belgicae facies , eo exftiterunt plures , turn reformats coetibus adfcripti, turn alii, qui veteres querelas repeterent , vel novas vituperatio-. nes in medium proferrent. (y) Equi- (y) Conf. Urfini Apologia CateeMsmi Ecclc/tarrim tt fchn- Eifd trails Palatinatot , lltidetlitrgtnfts vnlg die- um C O M M ft N T A T I Equidem fi omnes qucrelas et vittiperationes refel* lerc conarer , opus infinitum et a Com mentation is meae propofito'nLaiisalienumeslemaggresiurus. Turn cnim mihi vindicanda foret Christ! et Apostolorum doctrina , in Catechismo Palatino propofita, contra omnes earn repudiantes ; porro religio feculo XVI. purgata, contra Graecae et Romanae Ecclefiae placita et inftituta ; denique Ecclefiae in Belgio reformatae doctrina , contra Christianorum familias , diverfam repurgandorum facrorum viam ingressas. Vos au- tetn , Viri Clarisfimi , ni fallar, in quaestionc pro* pofita" , tantumrnodo posrulastis defenfionem , oppo- fitam vitupcrarionibtis eorum , qui Ecclefiae refor- matae adfcripti negant , doctrinam Cliristianam etiam- num , duce Catechefi Palatinfl , in patriae nostrae coetibus esfe exponendam. His igitur terrainis mea disputatio erit continenda. Proin- t! , contra cavillationes maiaeitlogorum t Tiieologicac Facilitates Ac-idemiat IIticlelherge->fis nomii.e fcripta et edlta Germanico iJiomatc , a. I,s6|. Lutine repetittt in Urfini O/>^>. Theol. Vol. il. col. 154. Cenfura Tkaalogorum quorundaut viciito- ruin de Catcchefi Electoral* Palatind t ibid. col. 5358. Ur- fini, ad Tlieologorum quorundatn in vicinid , fie Catechefi Pttlatind, et testi moniis facrae Scripturae , ad illius t/targi- uem annotatis , Ceiifuraui, Responfio , Geivn. fcripta a. 1564.. in Latiuam linguam traducta, ilii 1. cjJ. 5976. Henr. A 1 1 i H- gii Hiftorica Nttrratio laud, cap. XLV. van Alphen, ProUgi laud. iV (.-12. van A 1 pen Lttterl undige Gcfchied. C(c. p. 49^7. 105 1 .'3. 176:^:. i o 2!C. 3-4 -334." r>6!J 3-'o. .j r> 4^ T H E O L O G I C A- 24! Proinde hac Sectione respondendum erit ad co- rum querelas , qui negant , Catechisnwm esfe du- cem idoneum, quern fequantur, qui in coetibus nostris doctrinam Christianam exponunt : Capite vero posteriori diiudicanda erit eorum fententia , qui , quicquid etiam de libelli nostri pretio ftatuant , fuadent tamen , ut lex ecclefiastica , de Catechismo eum in tinem adhibendo , antiquetur. Prouti vero , modum in Catechismo laudando esfe tenendum, fignificavimus , pag. 99 106 ita etiam videndum est, ne immoderate verfemur in culpan- dis animadverfionibus, quibus ufi funt boni doc- tique viri in libellum non prorfus vituperatum. Fuere enim , qui nimiis cum ornarent laudibus. (*) Fuere etiam, quorum laudatio videri posfit modum excedere , nifi earn in bonam partem iuterpreteris. Sic , qui Catechismum dixere parva Biblia , cenfe- ri posfunt indicasfe , in illo breviter ea tradi , quae in libris facris producte funt expofita, de rebus fcitu nobis maxime necesfariis. (*) Fuere deni- que (O ITorum iudicia benigniora rerulerunt Liefstingius, in lib. I. Gtdachttn over htt Predilcampt caec. p. 133. Broe fius, loc. 1. p. 385. et van Alphcn, Hh. 1. p. toS -113. () Hanc fuisfe mentem viro docto, cuius indicium , prae- fiyum Totno fecundo Operum Tkeologicorum a'o Urfino fcriptorimi, quo iure nesclo, dicitur indicium Etclenat Belgi- * t , fails manifcscum eric totum eius contextum le^entibiis* Itaque non est, quod cum Davide Knibbeo, in Proloqo, Cattthefilut de lihello nos:ro iaepe vernnculc cditis ^ C M M E NT AT I O iam feculo XVIL et XVII! cordati Theolo- gi in Eelgio ,, qui modice Catechismum laudareht , eiusque auctoresaliquando lapfos csfe faterentur () Se- P- 13* 14. aut cum ioh. van der Kenip, in Proocmio Ho- miliaram de Catcch. Heidelb. faspe quoqui Device edirarum , p. &!, 22. negcinus, querapiam e nostris tantl Catechismum aeftimasft*. Similiter in bonatn partem accipi ea posfunt, qune fcripflt Ven. van Lis, in Oratione S. faepius laudatjl, p. 1.21. Ds Catschismus heeft niet ttn wezenlyk gebrek ^ waar door men hem zou tnoeitn verwerpett : ket is ten dierbaer pand , dat wy niet zorgvutdig genoe% kunnen bewaren* (6) Plures adduxit Cl. Heringa, in JibeUo faepius laud. p, 7682. Ex his imorimis memoraiu dignus mihi videtur Ioh. d'Outrein, qui fuam Catecliismi explicitionem hoc inflgnivit li'Uloiket gouden kleinvot van tie l:ere der waarheid? die aaar d* Gottzatigheid is , vervnttet in din Heidelb, Catt~ chismus { eoque anfam dcdisfe v'detur Li eff t i ngio , in iibro: Gtdactitea over ket Predikampt , p. 138. fcribendi : den naam van gouden kleinood atht men voor (den Catechismus) niet tt hon^t Jlle igitur, in libeilo primum a. 1704. edito: de grooie Kvtttgheid der C-Jtechizatien , infondsrkeid over de Hei- ligo Schrift , p. 43 , 49. haec fcribit : Den Heidelberg fchf* Catechismus is een fier voortrcffelijk gefchrift , waar aan wy 9;nfins dsn lof wcigerea , die er aan gegeven wnet en kan warden* Degh evetiwet is en blijft bet een tnenfchelijk ge- fchrift ; dattr men geen oufeilbaarheid aan kan taefchrijren i nog op lit duifcndflt deel at a volmaaKtheid en voortrtffclijk- t;ei4, flit "*er is te vinden in dt ftlt^iftev d;r Pmfeten en jfpnttelen* Indien 'er heden ten dage fl odan'g eene Ontferwij- 1ir>ge moeae opEeHeld warden; men founds v>cgclijk * felfi vnt- g*s her oordeel van ails ele Hedenfdaagft'ie GottgclterJcn* fons- tnige flukktn \vr.l vsct breeder, en anders w>t ko;?er hf.h, M^>, i, p, ;S? , 8d. THEOLOCICA. dicas Catechismi fcriptores , ingeniofe n agis lufisfe, quam cogitate docuisfe, (p) faieudiun eric, in re fimili eleganter fancteque aliquando lufisfe Scripto- res facros, ut 2 Cor. Vllf: 9. ei i Pe:r. II: 24. Caeterum , quanti fecerit Uri'inus hanc respon- fionem, colligere licet e Catechismo z\usmaiorc 9 in quo ad quaestionem 3o. cur Praefidis nomcn , fub quo pasfus cst (Christus) , cxprimitur? haec re- fpondentur : prime , ut Pracfes Rom anus argumen- :o fit , Chrlsto paticntc^ Jtcut praedictum crat , /ccptrum regiitm & ludaeis ablatum iam fuisfe , ac proinde Mcsfiam aliitm non cxfpectandum esfe. Se~ cundd , ut moneamur , not non modd pocnam 9 fed condcmnationcm quoquc iuftam in iudicio divino cva- Jisfe , quia Christus innocent & terrcno iudice pro nobis condcmnatus cst. (7) Urfinus, resp. 44. cum Calvino, Symbol! artictilum , quo Christus ad infer na desccndisfe di citur , interpretatus est de inenarrabilibus animi an- gustiis , cruciatibus et angoribus , in quo* demerfus fuerit. Olevfanura vero aliam profesfum esfe fen- (/) Liefstingii Tune dicta, in lib. GtJaehttn tvtr htt PrtJiktmpty p. 147. -wtl fpetling tn aardightid , maar getnt btndigheiA ofvrczcn. In Catechismi expofitione vernaculi, Vol. 1>* p. 15. eer.e onfthoIJige fpeellng . Conf. van Lis, lib. I. Twcede nrictal , p. nJ?, 119. (?> Confefendus e Calvinus, Imftit. Ckritt. rl. 54 COM M E N T A T I O (cmentiam, fupra iam pag. 100. notavi. In qua merito confentientes babet , e veteribus nostris Theologis nonnullos , e recentioribus plerosque. (r) Quod autem infernl cntciatus , quaest. 44. pas- fus dicitur Christus , nequaquam ita est accipien- dum , ac fi fanctus noster Confemtor desperave- rit. 00 Saniora enim docuisse Ur fin urn, intel- ligimtis e Catechismo ems maiori , cuius quaestio- ues et responfiones 84 ec 85. fie fefe habent: Quid fer dcsccnfum civs ad infcros inldligh ? Do/ores Mortis et horror em irae Dei , quo in dcfperationem adigiiTUur a in aetcrnum crucianiur damnati , cum in anima ct confcicntia fua , citra tarn en defp erationctn^ expert nm esfc. Sed potultne anquasn Deus Christo irasci , vet eum deferere ? Nuttjuam, Scd favorcm et auxilium fuum ad tern* pus ita Qccultavit , ut natura Christi humana in has 'r) Vid. quos memo'or Cl. Heringa, in Jihsllo faepius l^d. p, 76. Qiiibus adiungi possunt Adrianus Be col, in Buudel van Godgeleerde wccst Kettchtttfckf Perhandelin~ jfco,opcre posthumo , quod edidit Pctr. Meyboom, Amft, 179?. Pf 130 ! 43 Liefsting, Redding! us, van der Linden ct Rroes, lib. !. p. 2"5. et e Germanis Car, Phi!. Held,^r Heiitelb. Cttch. vollftiiudtg erklart. Maniih .. 13 4. p. 202. (j) Doct. Rert din gins, lib. 1. Vol. III. p. 69. Zond. XVI. -wordt ook aan ] e fa s toegefchreven , het ondergaan tier hclfche kwaalc, dnar hij voorzeksr gecae wrogging* r* ktt gewttew nf watt bent ft ate ft Jcavnen T H E O L O G I C A. hat angustias deveniret, quibtts urgent HT deferti et abiecti b Deo. Quae Urf'ini dicta fimul indi- cant, quid voluerit, quancb resp. 37. profits retur, Christum tram Deijustinuhfc* coll. 17. Credunt nonnulli Viri venerabiles, Catechismi nostri laudatores ingenui , (/) auctorcs eius , resp, 58. perperam locum Paullinum , i Cor. II: 9. in- terpretatos esfe , de vitac aeternae beaiitudine, quam nee oculus vtdit 9 nee auris audiv/t, nee itllus homo cogit ali one comprehendit. Fatemur, hanc irap- (pMvslxv commisfam esfe a nonnullis Catechismi interpretibus : ('0 videri etiam Urfinum ita in terpretatum, cum fcriberet va Catechismi Explication ne haec : videtnr inexpUcabil'n quaestio , (quid fit v/- ta aeterna ?) quia dicitur de ea : nee oculus vidit , caet. (Jef. 64. 4. j Cor. 2. 9.) Mallem vero haec ita accipere , ut Catechismi fcriptores dicantur duo ilia loca accommodasfe ad caufam praefen- tem , non aliter atque ipfe Christus et Apostoli dicta in veteris foederis codice ad futim adaptarunt propofitum. Verum hac de cauffl, fupra iam , pag. 182. indicata", iudicent peritiores. Vifi funt Catechismi fcriptores , quaest. et resp, 71. e Christi mandato, Matth. XXVIII: 19. duxis- fe (i) Reddingius, lib. 1. Vol. HI. p. 69. ec Braes, lib. 1. p. 2r>. () In his cenfendus quoque est L i efstingius, V i!, T ! ;-. 4. HO. ipr. 256 C M M E N T A T I O fe promisfionem cle lavatione , quae fit eius fangui- ne ac Spiritu. Sed , re penitius perfpecta , mani- festum est , eos hanc promisfionem e locis ibi lau^ tiatis et cum Christi mandate collatis efFecisfe. (v) Vitio quoqtie iis datur , quod , in doctrin de faci-3 Coenit, qu. et resp, 75 77- 79. Christi die- iis in fermone , quam Johannes , Euang. c. VI. retulit , de earns fud cdendd , fanguineque fuo bi- bendo , interpretati funt de ufu epuli , cuius in illo termone nulla fiat mentio. Sed, quamquam Con- fervator noster Capernaiimi nihil .dixit de facrd Coend , ita tamen , de corpore fuo edendo et fan- guinefuo bibendo ,locutus est, utnos, ex his ver- borum imaginibus , colligere posfimus , quid figni- ficare voluerit , cum postea discipulis fuis panetn et vinum daret , fai corporis et fanguinis fymbola , <;aque edere et bibere iuberet: feet. 51 55. Recte igitur Ur f i n u s , in Explications, Catechlsmi , ipfe profesfus est : caput fextum lohannis non pertinet ad cacrtmiMiam coenae. Nihilo minus ex hoc capite argumentum dux it , pro interpretatione eorum , quae Christus dixit Coenam facram inftituens , quandu- quidtrn (ita in quit) fimilium phrafium fimilis cst ftntentia et intcrpretatio. (w) Propterea etiam lo- ct, (v) Doruit hoc Reddingius, Vol. III. p. 83, 84. (w} Conf. Disquiiitio Urfini,^ controverfia verl/orum Co9~ ttvst adiecra Expltcationi quacstionis et responfionis LXXVIll. r.n. VI. ex fimllibus firipturae loch , (imilem vat am onl!Ktff:ibut t vtftiit oi 'contra*, trfit. T H E O L O G I C A. ca , ex Euang, loh. ad lianc caufam pertinentia , in Catechismi margine ad resp. 76 et 79. notata , tex- tuf non inferta funt. (#) In iis , quae P a u 1 1 u s Apostolus , i Cor. X: 16, 17. fcribit: T irorypiov rfa e faoyias , 3 5uAc- youpev 9 ov%i wivuvla rou ouftKTOi; rou Xp/oroO fort ; rJi/ &PTOV , Sv xAw/*i/ , ou%) xoivuvia row (ru rou XpiffTov inquit , %%} vrivuv dv&%!u<; , xplfta sauTc? ifQIsi %ai vrivsi , w Siaxpivuv T% cruptx, TQV xvplov. Quod igitur Apostolus , de Corinthiis turpiter facram coenam profanantibus , fcribit , Palatini ad quoscunque fi- mulate Christum profesfos accommodant : et , ut mihi quidcm videtur, iuftisfirae. At eo prorfus contorquere dicuntur dictum Paullinum , (^;) quod xptftu non indefinite dederint, (Germanice ein gc~ richi) Belgice een oordeel , led definite (das ge- richt) h et oordeeL Ego vero nihil in eo contor- ti video. Articulus enim indicat damnationem earn , quam Paullus minatus est. Denique Catechismi fcriptores , ut doceant, quaest. et resp. 100, quam graviter peccent , qui iurando aut dira hvjprecando nomen Dei temerent, provo- ; -t ad legis Mofeae inflitutuin , quo divini nomi- ootumelia rnorte mulctanda fait. Sed in eo .^j'fi f int , qnocl non fatis distinguant crimen gra* vius (a) Doct, Reddingius, J I. cnm vituperation em his refer? vcrbis; -d?Wu>. 8l. it dt floats \ Cor. >l)i 29. geheti verdraaid , door een oordeeJ /* ytrandere't in het oordeel. T H E O L O G I C A. 15$) vius a minus gravi. Scilicet , e lege 3 Mof. XXFV: 15, 16. lapidationis poena fumenda erat ab iis , qui Deo fuo lehovae contumeliofe maledicerent. Horum vero crimen multo erat atrocius , quam eoruni , qui nomine divino , in temere iurando aut dira impre- cando, abutebantur: neque in hos mortis fuppli- cium conftitutum legimus. (a) S- 5- Querdac dc formd. Quae in Catechismi formd reprehenduntur , non- nihil detrahunt de laudibus, quas ei tribuimus^ Sectionis prioris Particulft posteriore. Quod, rec- tene fiat an fecus , videamus. Partes aliquae dicuntur non iusto ordine dispofi- tae. (^) Attanien univerfe probandum laudandum- que () Conf. loh. Dav. Micha611$, Mofaitch Rich t , VoU V. p. 182190. lo. Christ. Frid. Schulzii, Ern. Frid. Car. Rofenmiilleri et loh. Henr. van der Palm, V. CI. Scholia ad h. 1. (^)Broerius, lib. 1. p. aB6. haec anim^dverdt : Nitt overal vtordt die fltlftlmatig e gang gehouden , -wtlken populai* re leerboeken zoo wtl vereifchtn , als andere ; maar men z/tr, I'M tegendeel , nu iets aavgerorJ , hetwelk in het vervolg etrit noet ontwikkeld -warden , zo *lt Zond. IX. htt Jink van Jt Voorzienigheid dat tot Zond. A*. Ithemrt ; dan ter.s \indi n*tu ittt hcrhaald, hetwelk tt vortn rt*ds voldoemle it afgehati- ttld , zoo alt Zond. XX III. yr. o tn 61. de Ittr yntt R a 6o COMMBNTATIO que esfe Catechismi ordinem , vidimus Sect L Partic. II. S 3 Fateor, nonnunquam ca disumc ta esfe, quae coniungi potuerant, aliquando etiam eandem rem iterum ac tertio commemorari. Utrum* que vero rarius fit , nee nifi in rebus magni ad religionem momenti. Caufa vero quaerenda est , vp. Socitt. Hug. a. 1797.) H. Muntinghe, Pars Theol. Christ, theorem i>. 241. J. A. L. W egfcheider, Infli t. Theot. Christ, dog* mat. . 132. J G. .-..'tiller, yor/efungtn yarn QJauben dtr Christen, Part. 11. y. 5. G.C. Knapp, VQrlefungtn iiber di< Christ]. Glaubenslehrt^ ttach dent Lehrbtgrif der evang. Kir,' *':e , . 107. A. Hlu>, Lehrbtich dcs Christ!. T H E O L G I C A. fimiliter vituperatur, (/6) cuius vero defendendae caufl nolo ea repetere, quae , loco modo laudato, nominatim pag. 309. attuli. Ufum Decahgi , in exponendis officiis , quae a Christianis funt praeftanda, in reprehenfionem in- currisfe, manifestum est. (/') Quicunque vero rite perpendit, quae monuimus, de his officiis in Ca- techismo traditis, pag. 133 138. et de ufu legis Mofeae in discipline morum Christiana, p. 205 007. Heidelbergenfium rationem non valde vituperaturus est. Neque is magnopere reprehendet Catechismi fcriptores propterea , quod Decalogi prologum : ego fum Ichova, Deus tuus caet, non fmt interpretati , ex eoque incitamentum obedientiae non duxerint. (k) Sci. (A) Modestc reprehendentibus accenfendi iunc L let's ting, in Gedachten over het Predikampt , p. 145147. et in verna - cula interprecatione Dom. XII. ec van der Linden, io Ora tionc S. de codera argumento. : (i) Ven. van der Linden, Jib. I. Part. 1. p. 25. base fcribit: de atidert aanmerking raakt de voordragt der fchounc Christelijke zedeleer^ naar aanlciding van de Mofalfch.'tf wes tier tien geboden , die zeker voor dat verhevtn doel zesr hva~ Ifjk gikozen it , en , ook hij dt allerbtitt bthandeling , voor letraar en gemeente beide zeer vtel ti wenfchtn vvfrlaat. Conf. Liefsting, Gedachten over het Predikampt, p. 150. et in explicatione vernac. Dominicae XXXIV. Rerldingius, Jib.l. Vol. III. p. 6062. 69. 84. et Moving, lib. 1. p. 100. (*) Reprehendeniibus asfemitur Docu Ileddingius, p. 84. fcribens : Het it waar , men bteft vtrgiten , over tit C Jliikt Inltiding te handtlen , w** Jehijnt nitt gtmerht /* C O M M E N T A T 1 O Scilicet illi prologum a primo praecepto non fepa* rarunt,(/) eiusque vim et fignificationem , accom- modate ad religionis Christianae indolem, resp. 94 el 95. expresferunt. Denique aequus rerum aeflimator non facile repudiabit (/) fententiam Hei- delbergenfium , e decimo Decalogi praecepto , resp. 113. confecutione necesfaviil concludentium , pro- hibsri omnem cupiditatem et cogitationem adverfus Dei praeccpta 9 quamvis fimul agnoscat , prohiberi N bonorum alienorum cupiditatem , mandari animum rebus iuis contentum. (/;) Quando, Sect. I. Panic. II. . 6. laudabamus , cui operam dederunt Palatini, non ne* fnhhen , weik ten /clioon gebrttik van dtzelve kon gemaakt warden* (/_) Ad quaestionem 92. Quae est Lex Dei? fie respondetur: Litqttutus est Dctts omnia verba haec : I. Praeceptum. Ego fum Dominus , Deut tints , qui eduxi te ex JEsypto , domo fer- vitutis, Non habebis Deos alienos in confpectu tneo, Similiter in textu Germ, et interpretatione Belgicd. (w) Earn fere repudiant, cum Cbristiano Batavo rnox aim. . laudando van L is, lib. 1. p. 99, 100. et Liefsting, in vernac. Catech. iiuerpretatione , Vol. III. p. 313, 314. () In bane fenteminm praeceptum hoc interpretatus est Chr i- ii i an u s B a t a v u s , junior , (Co rn e 1 i u s B r e m) fecutus C- ttthitmum Eectefiae Scoticae , a. 1643. in libro, quern Tetr. Abresch. praemisfd praefatione edidit, h. tit. Proeve over dt betrekkiag der zedelijke wet tot het Genadevcrbond en tot den EvangelirdiKn Godsdienst^ mitsgaders over den eigenlijkcn zin van htt Tittiil* Gebnd , Amll. 1784. $. XLII XCIX* I H E L O G 1 C A. aviiTius , vidcri nonnulla productiora et pracu-r mndum excurremia. Hoc igitur illis vitio dati: a repreherjlbribus, (0) non fatis cogitantibus , n. cesfariaui fuisfe earn ubertatem, ad probanda , U lustranda c-t vindicanda, ductrinae Chrisrianae c,i- pita , a ptriculofe crrantibus negata , obfcurata or impugnuta. (/O Qud in re ut agnofcamus Heidel- bergcnsium prudentiam ac {idem, faciunt ea, quae Sect. L Partic. i. J. 14. dc controverfiis varie trac- tutis notavimus. Querunuir ctiain paedagogi et difcipuli hand pan- ci , de longitudiue , cum univerfi Catechismi , turn quanuiJain responfionum , quue impediat, quo mi- nus diicemia memoriae tradi queant. (^) Neque (*) Veil, van Lis, lib. I. p. 101. eoruin reprehenfionetn referi , his ufus verbis: fommige flnkken zijn er al te opzetie- lijk tn uitvoerig in vcrhandelt , die door eeuc korte opliel- String genotg znuden totgelicht geweest zijn t bij voo'beeld , tie ltrg der Satramtnten , en van den Eed. Nv word er , dour H uitgebrcidheid van die Jtukken 3 vooraJ van het #oor tvtlken hij gefckn'.ei if bij dcHZc'.vtn .*cheti nit i.tt m* vtrletin. Utt ft* k* HI* a66 C O M M E N T A T I ego hanc longitudinem fimpliciter laudo. Ea vero minorem creat molestiam , in doctrinae Christianae expofitione, quae in conventibus publicis fit ab Homiletis, quam in privatd rudiorum inftitutione. Huic autem molestiae tollendae laudabilem dede- runt operam , et ipfi Palatini , et deinceps Synodi Dordracenae Patres , aliique bene multi. (r) Clamant etiam Catechismi vituperatores de ob* fcuritate eius , ortft , five ex ufu verborum obfo- letorum dictorumque tropicomm , five ex artifi- ciofa' partium compofitione , five ex argumentandi fubtilitate , five e concertandi difficultate. Quae vero his querimoniis opponenda funt, ea ante iam occupavimus , Sect. I. Partic. II. . 6, 8. (j) Denique obiicitur Palatinis iracundia , odium et in- inriae ulcifcendae ftudium , quibus petere dicuntur quoscunque ipfis adverlantes. Quod quam inique fiat , coiligi potest ex iis , quae Sect. I. Partic. U. $. 9. de gravitate in docendo a Catechismi fcriptoribus fervatd, ttti et ?. 10. de eorum leni- tate et humanitate in disputando , monuimus. Ac fane perpauca funt, quae his cum aliquot veri fpe- ftruii v dtnztlvan haart hun eent moeite , die Ifgt ee jtnmerlijJcen ofkeer van allc GodsJienJiig onderznek ten gt* vlge heoft. . <>) Dignus est, qui ne his laboribus lc?,3tur, Reddingiiis, lib. I. p. 7275- 0) Quid vituperatoribus bac in caufd dandum fit, qnid ncgan- HBID, candidc . profesS Tuiu van I.is, lib. J. p icfi ioS. et KccUtingius, J. 1 P- <>4 65. 75 76. T II L G I C A. 267 fpttie opponi queant. Unum quaericur in rcsp. ho. quod diluere lluduimus, pag. 231 238. Al- tiTism in qu. ct resp. 30. ubi in cos, qui a fane- tii , a jc aut aiiunde , felicitatem aut falutem quacrutit , respondens ita invehitur , ut dicat, cos in ttiiicum Servatorem Icfum non credere , verum , ctft vcrbo quidcm co gloriamur , re itfa tamcn eum abnegarc. Sed, ne repctam , quae de re- fpondcntis mcnte, pag. 165. ann. a conieci , ia his horumquc fmiilibus dictis , lancta animi in- dignantis coucitatio fpectanda est , quam maioreni ctiam in modiim animadvertimus in Paullo Apo- ilolo, Gal. 1: 6, 7. II: n. Ill: 14. IV:u.i6. V: 7. ic. nc graviora commemorem dicta, cam liuius Apostoli , i Cor. XVI: 22. Gal. 1: 8,9. V: 12. turn Petri , Act. VIII: 20 23. Tertium , e quo Catechismi obtrectatores efficiunt, fcriptores eius odium et vindictae ftudium patefccibfe , quaeri- tur in resp. 52. in quA Christianus mifcriarum et vexationum tokratarum confolationem , e fpcrato niristi reditu ad iudicandum percipiendam , liis profitetur verbis : iudicem c coelo exfpecto , qui omues fuos et mtos hostcs in aeternas poenas ab* iiciat, caet. Sed falluntur, quicunque in istam fememiam intcrpretantur dicta hominis Christiani , qui inducitiir profitens , Dcum odisfe tram , odium et vindiclae cupiditatcm , resp. 106. ac postularc , ut proximum aeque ac nos ipfos diJigarnus ; huma- iiitate , manfuttttdine , pa tit tit id et mlftrtc6rd(d tr- 9.58 COMMENTATIO THEOLOGICA. crga cum utamur , inimicis quoque bencfaciamus , r. 107. porro , ut Militates proximi , quantum posfimut , adiuvemus et augeamus* cum da 9 ut not et omnes homines tuae voluntati pareamus I r. 124. et remittc nobis debita nostra , quemadmo- dum et nos omnibus , qui nos offendcrunt , ex ani- mo ignoscere volumus. r. 126. Qui igitur eo est animo, non potest non perditorum hominum mi- feriani dolere, Dei Christique gratiam ad refipi- fcendum et confequendam poenarum immunitatem pro iis implorare , eorumque faluti operam dare. Si qni vero ad finem usque vitae perfeverent in impietate , nee defistant ab odio hostili in optimum Confervatorem ac Dominum, Christique genuinos cultores > horum iusta poena tandem requiem af- feret vexatis defatigatisque Christianis, qui proin- de , iudicis fupremi fententiam venerantes et con- ftdenter exfpectantes , confolationem in aerumnis , Christi caufd toleratis, percipiunt e certd fpe relaxa- tionis liberationisque promisfae. Hanc concipere fpem Christus luos jusfit amicos , Luc. XXI: 28. Hanc ipfe Paullus Apostolus fovit et Christia- nis iniccit Philip penfibus, Epist. HI: 1721. et Thesfalonicenfibus , 2 Epist. I: 310. (/). Canf. RediB$ius, Hb, 1. Vol. J1L p. ?8 79' et ftingfi irrerprerar!* E*!j^ici Catcchismi , Vol. II. p CA CAPUT POSTERIUS, LAUDANS ET A VITUPERATIONS DEFENDERS IlfSTI- TUTUM, QUO DOCTRINA CHRISTIANA DUCE CATECBESI PALATINA ETIAMNUM EST EXPONENDA, $ Disputationis coniinuatio. In Commentationis Pane priore, laudavimus ec a vituperatione defendimus inftitutum , quo , in re- formatis patriae nostrae coetibus , doctrina Chri- (liana exponitur, communi ordine definite, duce libello , huius doctrinae evvTotrtttx, tradcnre. Partis posterioris capite priori , iustam tribuimus Jaudem Catecliefi Palatinae. Supercst , ut hoc capite lau- demus ac defendamus huius libelli ufum , in Refor- matis patriae nostrae coetibus etiamnum confer- vandum , ut eo duce doctrina Christiana pro con- cionc exponatur. Quod cum indituimus, nolumus in laudando quaestionis propofitae lineas transire. Iccirco non ad tcmpora , qnibus Catcchcfis Palatina in Kccle- Gani C O M M E N T A T I O fiam Belgicam est invecta, redimus, quaerendo, quid potisfiinum illis teraporibus fiierit aptum et congruens. Neque in regiones exteras ant coetus facros a nostris diverfus nos confer! nws , percunc- tando , quid in iis praeftabile fie habendum. Nee denique progredirnur ad tempora futura, fcrutan- do, quid posteritati fit conducturum. () Nobis enim :) praefentis temporis rationem esi'e habendam, non futu- fi* prudenter monuit Boumannus, Vir Cl. loco fupra pag. 93. laudato. Non disfentit Broefius, Jib. I. p. 299. haec fcribens : Zoo blijkt het ont , dnt ook de tijdsomftandigheden ent Hervormden tot getrottwe bijwoning dzr kfttechitmus~pre- Jiking dringen. Hoe lang die drang wel duren , en of die tuiifc'fiien binncn kortcn tijd nog meer toenemen zal , voegt vnt nitt te wiiltn onderzocken* Even min laat het zich be- paitn , -welk eerie reeks van jaren dit opjlel nog de handlei- tlittfi hlijven Zal , waaruaar wen de leer des Evangelies van den ir~dikftoei verklaart. Zekerlijk is het niet van inenfchelijko farmulierc n , matr alleen omtrent Gods woord , ons verzekerd , d it ht.-t beftaat tot in eeu^igheid. Eandem fere fententiam p^^^e^^us est Vir Ven. R. B. qui edi voluit Cogitationts ver- nacnlas, dicras : Be Jfn mtnsch en zijne bandelingen? edit, a Societate: Tot Nnt van 't Algemeen, Vol. XVI H. Amfl. 1822. p. 3S 55- fr) De zedelijke totftand dtr Nederlandfrhc Natie op net tivde dtr achttienJe eettw, Amft, i?Q(. p. ISO. (y) O*twrp tit eene AlRewene Chartsterkttnde. Dtrdc fin bit-it * hehtlztK-ie htt *t ifa*! c'la'arttr tt jrs'7- P- '*? THEOLOGICA. 273 aarzekn zij veclal en drakn lang, eer zij iet van gcwicht ondernemen ; met eenc bevende hand^fchoor- voetende , komen zij tot een bcfluit , en ah dat ge- nomen is, tot de uitvocring ; hunne zucht om in den oudcn plooi te btijven , is zoo groot , dat zif liever het oude oplappen en zich gebrekkig bchelpen , dan vat nieuvfs daarftelien. Tegen groote vcratide* ringen en gcwaagde fprongen zien zij op , ah tegen eenen onoverkomelijken berg. Praeterea , quod a maioribus accepernnt inftitutum , fuam exiftimant posfesfionem , quA exturbari nolunt. Accedit pie- tas erga parentes et proavos, qui liberis et ne- potibus facra repurgata tradiderunt , farta tectaquc confervanda. Zij zijn , inquit Cl. H e r i n g a , (2) gehecht aan het oude , naarmate zij de gedachtcnis van gelicfde Ouders en geeerbtedigde Leermcefters zcgentn. Zij zijn afkcerig van het nieuwc^ naar- mate zij huiverig zijn voor ondankbaarheid en on- eerbicdigheid jcgetis de gctrouwe Leidslicdtn htitiner jet/gd . Vooral tneenen zij hen nog iia twtinsn dood te beleedigen , wanneer zij crkennen , dat de zali- gen gedwaald hebben , dat hunne ifirigtirrgcn gc~ brekkig warcn , en dat een nicr/w giflacht hun werk verbetcrcn kan. Hoc meer goede vruchtcn men de nakomclifi^fL/mp van dt zorg en arbcidzaan.hdd dtr I 'cor orders z>et plnkken , hoe afk eerier men worrit van t Rudrt -,'tr , V'ul. f. p. :6. , a 74 C O MM E N T A T I O van het verfloren dcr inrigtingen , door hen geflieht^ en van het verzaken der gevoehns , door hen gc- koefterd tn ingeplant. De Godsdienst zelfleert eencn fluijer te werpen op de gebreken van eerbied- waardige rnenfchcn , en vooral , van hen , na htm" nen uitgang , n-cts te vermelden^ dan wat goed en lofivaardig is. Men fchijnt zich dus tegen hen te bezondlgen , wanncer men hunne gcvoeletis , handc- lingen , gcwoonten afkeurt , en dezelve met andere venvisfelt. Men denkt aan vrome Voorouders , ah aan verhetrlijkte Hemellingen^ wier geloof en wan* del ons ter navolging zijn voorgefleld , en wfer werken hen volgen. Zij zijn de eer , en de [roem van hun nage/lacht : zoude dan het nakroost hen en zich ze.If onteeren , door vmver te werpen , wat zij gcfticht helbcn ? Vident etiam noftrates bona , olim raagni aeftimata ,fibi erepta importune novandi ftu- dio : proinde, quae iis intacta nianferunt, ea ftu- diofius retinent. Ufu didicerunt, mulia nove in- venta et intrufa parinn esfe fructuofa: nolunc igi- tur plura ex hoc genere pericula facere. In pro- verbia abierunt haec : TIQTI omnis mtttano est emen- datio'{a^ [smites antiqjtf ?wn funt fummovendi (^} ttf te commisceto ci*tn novantibus* (c) Quae, fi va- lent (/) j a c. H ill 1 we?iden : want elke nieumgheld in de zaak , bij welke alien een onCchatbaar belang hebben, boczcmt reeds vrecs in en wekt flapende drift en op. Som- migen onzer Rehjders zijn zoo onverfchilUg ten aanzien van hunne verbintenis met eenig Kcrkge- nootfchap) dat zij flechts een voonvcndfel noodig hebben 9 om ztch aan onze kerkgemeenfchap te ont- trekken ; en hoe vele voonvendfelen zonden zij vin* den 9 die den fchijn van voldoende redenen zouden vertoonen / Andere , vervoerd door onedele drlften , zullen waarfchijnclijk allerlei fwisien en verdeeld- heden \veder doen opwakkercn ; en het gevolg van dit alles zal zijn^ dat de plaatfen in onze Bede- hulzen ledig zullen flaan , en de ware belangen van den Godsdienst , op de klippen van wantroitwen , lief deloos held en bitterheld^ fchipbreuk zullen lij- den. Ad has qucrelas , Regis augustisfimi nomine, die duodevicefimo Mariii , haec relpondit Vir Illu- ftris Repelaer van Driel: (/) Het Synode wordt (f} Vid. Epiftola , tot antvtoord nan de Clasfis van Amsterdam , gefthreven door zijne Excellentie , den Commisfaris-Generaal vcor ket Onderwij'S) Kunften en ff^etenfchappen ^provijtoneel belast v.et de zaketi der Hervarmde Kerk , adiecta libello, in ann. e mo- do iJtud?,to , p, 17 30. et uenuo edi*a a Viro Ven. Gerh. van dcr T It E O L O G I C A. -*i *&/,'// than* met opgirocpen , om leerflellige gefchtt- kn ic beJJ is/en; maar om dc Ktrk te bcflurrn. II' at de leer zelve bctreft, zijn dc vcrpligtingcn van deszdfs ledcn^ en die van alle andere Kerkbcftu- rcn , btgrepen in het 9 clc /Irtikel van het Algemccn RiigltfRcm , kctwclk met ronde woordcn van hen vur- chrt , tic ha rid having van (It Leer der liervormdc Kcrk. Postquam eodem anno prima Synodus in rcgno Bcl^ico convcncrat, oblatus ei est libellus a non* nullis doctrinae Christianae hiterpretibus in Hol- landiil auftrali , fulicitis de novi\ regiminis ecclc- fiasrici iorn;;l et fcifcitantibus de iniuarione doctri- nae inde mctuendd. (g) In eo , praeter alia ^ quac- rebant hacc : hoedanig hct algcmcen reglement van KerliC'ijk Rcfluur , in vergelifking met de vorige regltmenttn , vfaaraun zij door afgclegde behften , door underteekening en phgtige eeden onloitn'akehjk verbotiden zijn , mott worden befchzuwd, met nw.t de ondtrteckenirg der formuliertn van tcnigheld ,- de belofie van gcen accomod.itie met de Rvnonfl-nin- ten? of de vorige rtglemenlen nu zo::den rnucten worden buiten kracht en wcrking ^ en dus der Tuuk. in Handhotlt voor llcrvcrtnd* Prcd;koor dc gemecnte tc bchandden , ook in die leeringsn , die anden welligt noolt mecr op den kanfel blj voorkeur zouden warden gekozen dat de Heiddbcrgfche catechismus, ook zonder des- zdfs gcbrckcu of dc voortgangen dcr ultlcgkundige en Uerftellige wetenfc happen in onze dcigen bovcn die dcr 1 6 rf(? eeuw te ontkennen , zich voor zoodanig on* dsnvtjs , vooral door deszelfs praktifch&n geest , ah Mcrin nog nimmer overtro/en , aanbeveeh , gdijk toij dti alle* volmondig mecnen tc moctcn toeftem- mcn dan eischt de bchoefte van onzen tijd en van onze gemcenten , dat wij ahhans geene gelegenhcid of ver minder en of onvruchtbaar maken , die jlrek- ktn kan , om het onderwifs in de geloofs- en zedeleer U bevurderen. Neen / by de kennelijke minder leer- ftellige ftrekking van onze dagen , zij altham dc Synode behoedzaam , hi era an in gecne dccle bchuly- zaarn te zijn, maar zoeke veeleer de gelegenhcid tot dat onderwijs , en in ft and te houdcn , en te bcvestigen , en te verbeteren / Quod de Theologiae theoreticae partibus dixi- mus, id ipfum valet de practicis. Quani plures enim hodie ab orationibus iacris alien! funt, qui- bus officia iustitiae , castitatis , modestiae , frngali- tatis 3 veracitatis et omnino omnium virtutum acca- r.i- T H E O L O G I C A. 289 rate , exponuntur , ftrenue inculcantur , animi , mo- ruraque pravitas fortiter perftringumur et damnantur. Attamen huiusmodi admonitionibus et reprehenfioni- bushodie non minus, quam olim ,opus estdiristia- nis in conventibus facris. Quapropter grato animo obtemperandum est inftituto, ad hodiernum ufum perquam accommodate, (p) Caeterum nolo repe- tere , quae ad hanc caufam pertincntia iam fupra notavi , pag. 87 , 88. 153 160. In utroque illo genere doctrinarum , cum theore- ticarum , turn practicarum , quae , ducc Catccheft Palatimt , in conventibus facris flint tractandae , non paucae funt oppofitae placitis hominum male fano- rum , qui imprimis htiius libelli amatores et propu- gnatores haberi cupiunt, e^tcnus autem a Catechis- mo prorfus disfentiunt , qufttenus inclinant ad ratio, nem pfeudomyiticam , enthufiasticam et fanaticaui. Sf enim fanctorum hominum cum Deo coniuncrionem , quae phantafiae et fenfuum est , non intelligence et voluntatis , quaerunt , earn ignorat Catechismus , eius- que improbandae opportunitatem praebet , resp. i. 3^ 5i 55- & 1 ' 84. 116. Si Spiritus fancti efficaci- tatem iactant, qua hominum animi, fine Euangelii aliorumve adminiculorum ope , colluftrentiir ec emen- den- C/>) Hanc quoque utilltatcm laudarunt Triumviri, in iis, quae modo attuiiinus. Neque cam neglexerunt liroefius, p. 28?* H. II. in Sywbolis faepiui laiulaiis, p. i"H. et Cl. B c i: man- it 11 s , loc. I. p. 123. 2,90 C O M M E N T A T I O demur, Catechismi Scriptores fententiam profitentur tsti opinioni contraria'm , resp. 3, 19. 22* 53. 5}.. 65. 98. 103. 117, 123. Si regeneratioriem et vi- vificationem urgent, quae fiat certo temporis punc- to, fi converfionem postulant, quae definito tern- pore ac modo inchoata et perfecta fit , fi moeftitiam rcquirunt , a qua" abest hilaritas , deprehenduntu-r aberrantes a Catechismi doctrini, resp. 28. 52. 88 90.94.115. Si homines nondum renatos trun- cis et ftipitibus asfimilant, renatisque omnem fanc- te vivendi facultatem abnegant , Catechismo oblo- quuntur, resp. 6 8. 13. 56. 60. 84. 85. 114. 115. 127. Si fidem fine virtute beneque factis quicquam valere , vitaeque fanctae neglectionem compenfari posfe putant commotionibus , anitnum vehementer , mox contriftantibus et in orcum de- trudentibus , mox hilarantibus et in coelum evehen- tibus , errorem periculofisfimumin Catechismo con- futatum , fi velint , vident, resp. 20. 21. 43. 45. 49. 58. 62. 64. 81. 8691. 103. 114, 115. 122127. Si homini pio, modesto et de falute iud iblicito , opus esie dicunt perpetua haefitatione et dubitatione de fidei fuae veritate , fi periculi ple- nam esfe putant certain fuhitis aeternae fpem et exfpectationern 9 nequaquam faciunt cum Catechis- mi fcriptoribus, resp. i. au 26 2'8. 31. 32. 39 42. 44. 45. 52 58. 66. i'4. 86. 115. 117. 120. 129, Mis aliisque opinionurn conimentis contradi- ccndi oppoi'tunitatcm fi aliur.de qiiaeram Homile- tae ? T H E O L O G I C A. tae, errantibus molesti et iniqui videntur vitupera- tores, nee placent auditoribus meliora dudum pro- fesfis. Verum, lege iubente et Catechismo anfam praebente , fine ofFenfione aut taedio auditintur ,quae e fuggesto facro istis erroribns opponuntur. (^) Quantd cura* laborent hodie veteris fuperftitionts et hierarchiae Romanae patroni, ad alliciendos Re* formatae Ecclefiae focios et alumnos , nemo dili- gens reipubllcae Christianae fpectator ignorat. Fue- re tempora , quibus inepti , litigioli , illiberales et fere inhuman! haberentur Homilecae , data" op- portunitate operam dantes refellendis Romanae Ec- clefiae erroribus. Nee defunt etiamnum, aut Eu- angelii interpretes , aut nostrae Ecclefiae focii , quos taedet disputationum istarum , qui propterea aegre tractant , aut tractatas audiunt Catechismi Pa- latini fectiones , de huiusmodi comroverfiis fcrip- tas. Veruntamen quisque prudentior , videns , quid tempus postulet et res , probat cunun fidemqne Oratorum facrorum , auditores monentium , in fide confirmantium , et contra Pontificiorum nove inven- ta placitaj, fuperflitionem et hierarchiam, imprimis contra lefuitarum artes et fallacias probe inftruen- tiinn. Quod ut opportune neque invitis audienti- bus fieri posfit, plurimum iuvat inditutum , quo doctrina Christiana, duce Catechismo Palatino , ex- po- (f) Conf. Doc:. lletUlingius, Wt. I. Vo!. II!. p. 45. 46. etBroefius, !i!>. I. p. 29 -y 2 ' T 2 292 C O M M E N T A T I O ponitur et defendittir. Mcae qui iuventuti diffidant , audiant quaelb aetate iam provcctuin Theologum , vere liberalem G u i 1 i e 1 m u m B r o e f i u m (r) , haec profitentem : Waarlijk ! gclijk er wapenen u- gen het Jezuitisine zijn , die dc Protefiantcn met elkander gemsen , en enkele gezindten voor zich in het bijzonder hcbben; zoo hclpt in de Hcrvormde kerk de gezettc verklaring van den katechismus de- zen vyand afweren. Hierdoor toch wordi de Chris- telyke geloofs- en zedeleer zoo duidelyk uitecn ge- zet , dat men flechts gezond menfchenverfland be- hoeft te bczitten , um het hemchbreed onderfcheid tusfchen deze leer en de grond/lellingen van het Pausdotn te leeren kennen. Daarbovtn geeft het Heidelbergsch opftel er op verfcheidene plaatfen de fchoonfle aanletding toe , om de dwalingen zelve , aan welke laatstgcnoemde party nog altyd vast houdt 9 nadrukkelijk te wederlcggtn : zoodat het in het helderst dagltckt komt , wat er van wcnschheid en Christendom worden zou , wanneer die* gehjk in de midddeeuw , wetr over at ingang kregen. Laat het dan nog voor vljf en twintig en meer jaren ver- drietelyk geweest zijn , dat dtt Uerboek telkcns op de oude verbasteringen van ha Evangelic terug kwam ; te dezer da gen , waarin m;n er met vcr- nieuwde krachten op uit is, o?n die vtrbasteringen over a I door u drijven , heeft het otidcrwfs van den ka* (r) In libro raenflruo faepe laudato , p. 7.95, a$>6. T H E O L G I C A. 293 katechismus dewege tc grootcre waardc , ja mag voor dringende behoeftc gehouden worden , ten einde den Proteflant in het geloof zijner vadercn te fler- kcn. Haec Broefius. Eandem fentcntiam Herm. Bourn an, Vir Cl. pads ftudiofisfinnis, profite- tur , (V) "his verb is : Eene mcer gcwune , maar tiiet minder behartigingswaardigc gelegenheid , tot voor- dragt der Proteftantfche, in tcgcnflclling dcr Room- fche kcrklcer en tot onhvlkkeJing der gronden van onze behjdenis , wordt aan de Hervormde Lcerarcn aangtboden , by de behandeling van den Heidelberg- fchen Katechismus. Mijne Broeders toch zulhn het met my geheel\ onraadzaam achten , daarby dc voordragt der leerflellige waarhcden , waar zif pas- fen zotide , voorbif te gaan , en ecn ondenverp te kiczen , dot vreemd is aan den inhoud der afdee- H fj gi dieverklaard en toegepast moe. 298 C O M M E N T A T I O convcntus , non tantum pomeridianos , fed pror- fus omnes , e quibus pulfus fugatusque est Gate- chismus , veritatis divinae interpres. Quotquot vero auditores post prandium fomnum capiunt, in- ter audiendum fermonem, duce Catechismo habi- tum , quidni et fopori fefe dent Homiletam audi- turi de quocunque alio argumento disferentem? At multi , inquis , intelligentiores fastidiunt anni- verfariam eiusdem argument! repctitionem : varietate deleetantur , novitate alliciuntur. Audio , ac denuo cum folertisfimo Broefio (2) fie respondeo : Het is zoo , aan dit onderwijs ontbreekt niet zel- den de glans der nieuwheid ^ door welke zich de leer rede in de gtwone morgen- en avondbeurten v&raangenaamt. Maar hoe? blijkt het nit de graag* te 9 waarmede veltn tot de behandcling der jaar- ttjkfche feest- en Ujdewflofen opkomen , met dui- delijk genoeg , dat het gemis van memvheid hier minder afdoet, dan men oppervlakkig denken zou? W&et menig Iceraar dit gemis ook door zijne be* yalligc en uitlokkende voordragt met aanmerke- iijk tc vergoeden f Ecjlaat al verder het nieuwe bij de verklaring van cerf vrijcn tekst , dikwijls niet vcel metr in den vorm der leerrede , dan in het onderwerp , waarover gefproken wordt ? Doc/2 laat ons die bedenking eens volkomen toegc- vcn ; laat ons crkcnncn , dat de lecraar over elke Zon- O) In fcripco msnflruo , loc, 281284. T II E O J, G I C A. 299 Zotidagsafdeciing hctidfdc hcrhaalt *dat men reeds eem of inter m alcn nit deszelfs mond vernomen hecft ; ctlieye ! is dit daarom nitttdoos ? IPti voor- onderftellen , dat die Iceraar ecn man is , vfitn htt mch aan kundc , noch aan hartelijke in genomes hcid met het Evangelic hapert , en dU dus , noch nietigc din gen te berde brengt , noch uit JlorJig- heid , gclijk men het heet , de oude Ics opzegl : maar is er dan aan te twijfckn , of de gedurigc herhaling van hct reeds door hem voorgedrage? RATIOXE DEFENDITUR Pag. 99. SECTIO PRIOR , LAUDANS CATECHESIN PALA- TINAM ~ 106. PARTICULA PRIOR , LAUDAXS ARGUVENTITM CATECHISMI PALATINF Pag. 107 . I. Suiiimt doctriuae Chriatiauau, . . . . - joy. 3><; C O TN" S P t C T U S. 5. 2. DC Deo uno , tumuli Procrealore , Coiiserva- toie et Guberuatore Pag. 109. $. 3. De humano gtmere , primum integro , deinde deprayato ac misero ill. . 4. De voluntate divina , homines beandi, Euan- gelio patefacta 116, , 5. DC lesu Christo , unico jDei Filio , homine mirifice uato , sanctii eius vitd > morte cruen ta , sepultur^ , reditu in vitarn , asceusu in coelum et imperio coeiesti. ...... 117. >,. 6. De salute a Christo homiuibus aliata. . . 121. . 7. De Spiritu Sancto. ......,.. 128. $ 8. De fide , conversione , bonis operibus et pre- cibus. ............... i3o. $. 9 De Ecclesid et disciplind ecclesiastica. . . iSg. 0). 10. De Sacramentis. l44 . 11. De felicitate et miseriu vitae post mortem fu- turae. . ............. l5i. $ 12. Delectus rerum sapieuter habitus. ... i53. $. l5. Religionis mysteria parce tractata 161. (). i4, Controversiae varie tractatae i63. . i5, Doctrina Sacroruni librornm auctoritale con- Krmata . . , 179. PARTICULA POSTKRIOJI , LAUDAN.S FORM AM CATECIIISAII PALATINI , Pag. 186. $. i. Forma catecliismi uou uno nomine laudaiida. l86 . 2. Tota eius disciplina ad usum fructuuique dis- cenlium dirigitur. 187. $. 3. Singuiac eius partes ex ordiue traduutur. . 191, ^. 4. Rerum tractandarum series partim ad formu- las , tongiuqui teraporis usu tritas ac celebra- tas , casque non improbabiles , coniponitur. 197. (!; 5. titiiversa i'cie dictio ad librorutu sacrorum exeinplum conformatur. ....... 208. ^j. 6. Brevitati et perspicuitati opera d.-itur. . . ^i3. \\. 7. Quaerezuio ct respoudeudo acuilur iugtiiium , cxercctiu" nicmoria. ....,* , ... 216. S.8 CONSPECTUS. 3o 9 tamen, utvidetur, minus recre, quum Ulpianus, in Icge I. ff. dc cond. sine causa , contrarium toti- dem verbis doceat , dicens : qui autem promisit sine causa, condicere quantitatem non potest, quam non dcdit , sed ipsara obligationem. Sed, etsi ob caussam promisit, causa tamen secuta non est, dicendum est, condictionem locum habe- re " (.). Eodem fere redeunt , quae cauta fuerant veteri Jure Francico. Pothierius (3) vitia, quae con- tractum nulltim reddere possum , tradit : errorem , vim, dolum, laesionem ; quae, si uno amplccti velis verbo , nihil aliud sunt , nisi defectus libcri consensus, quippe qui singulis his turbatur. Prae- terea addit defectum caussae et vinculi , quo pro- mittens obligatur ad solvendum , quod promisit. (Dtfaut dc lien dans lapersonne , quipromet} (4), De- CO Cf. cl. Ernst, in Disput. , quae est in BiM. du Ju- risc. ct du Publ., Tom. J. Liv. 3; qui tamen in nota, ad pag. 258* recte 1. 7. . 4. fT. de pactis , quam nonnulli , in quibus Merl. , allegarunt, refert ad causam civilem obli- gandi. (a) Add. cf. Yssel de S chopper, I. 1. p. 117. seqq. , qui plures leges ad panes vocavic. (3) L. 1. n. 16. seqq. (4) Poth. , n n . 47 et 48. latius egit de hoc requisite, co- dice recto, ut videtur, omisso, quum vlx cogitari possic conventio, sivc valida, sive non va'ida, in qua hoc vlnculum deficit. io COMMENTATIO. Denique vicia , quae inde oriuntur , quod contra- hentes contrahendi facultatem non habeant, aut, quod nullum vel non justum sit obiigationis ob- jectum (i). Codice denique Napoleontico quatuor sunt con- ditiones , ad validitatem cujuscumque contractus essentiales : i. Consensus. a. Facultas contrahendi. 3. Objectum. 4. Justa causa obiigationis (2). De singulis jam separatim nonnulla nobis erunt dicenda , et primura quidem de tribus prioribus 9 de causa sequentibus capitibus acturis. . a. I. De Consensit. Sine consensu nullus existere potest contractus. U 1 p i a n n s (3) , jam docet : nullum esse con- tractum, nullam obligationem, quae non habeat in se conventionem " (4). Consensus igitur ab utra- (1) Add. Merh, 1. 1. . 6. (2) V. A. 1 1 08. C. C. CO v ' Lex. I. . 3. ff. de pactis. (4) Conventionem hie pro eonsensum usurpari ex sequentibus manifesto appaiet. J U R I D I C A. ii utraque pane, turn stipulantis, turn promittentis adesse debet; nam , quod articulo 1108. tantum requiritur: le comentement de la panic, qui ? oblige , " hie vitium redactionis locum habere, probatione vix indigere putemus. Etenim , quum conventio sit duorum pluriumve in idem placitum consensus, et, quum convenire videantur, qui ex diversis animi motibus in unum consentiant (i): intelligi vix potest contractus sine omnium con- trahentium consensu (a). Consensus , quum variis modis soleat turbari , mine est, ut de illis videamus. Tollitur igitur : errore, vi, dolo, laesione, quibus omnibus hoc commune est, quod non ipso jure contractum nul- lum reddant , sed illud tantum efficiant, ut agi possit ad eum nullum declarandum aut rescinden- dum (3). Haec actio, nisi lex brevius tempus statuat , instituenda est intra X. annos , qui cur- runt a tempore, quo error, vis, etc. cessavit (4). Caeterum singulis suae regulae praescribuntur. i. Error a Pothierio (5) dicitur: le plus grand (i) V. L. I. ff. de pactis. (a) V. Delvincurti us, Court du Codt Civil, T. 5. p. 93. (Ed. In 8vo, Bruxellis 1827.) Add. Ct. Ton ck ens, in Diss. inaug. de modis, quibus consensus in contractibus vitiatur. Ultrajecti, 1827. pag. 12. (3) V. Artt. 1 1 09 , 1 1 1 8 , 1119. C. C. (4) V. Art. 1304. C. C, (5) L. 1. n*.' 17. ia C O M M R N T A T I O grand vice des conventions ; " nam , non vi- dentur, qui errant, consentire " (i). Cave autem hoc ad omnem qualemcumque erro- rem extendas. Secundtim art. mo, ut nullum reddat contractum , error versari debet in ipsa sub- stantia rei, quae in obligatione est. Excluditur igitur omnis error in rei qualitate (a); dum al- tera articuli pars expresse declaret , errorem in persona contractum non vitiare , nisi ea ipsa prin- cipalis causa fuerit , quae alteram ad contrahen- dum compulit (3). Quaeritur de errore in motivo , uti dicitur a Francicis scriptoribus , sive in ratione, quae ali- quem ad contractum ineundum impulit , puta , si quis false credens , equum suum esse mortuum , propterea alium emit. Toullierius ^4) ad* mittit et talem errorem ad contractum nullum reddendum , quia in eo falsa causa latet , adeo- que incidit in art. 1131. Attamen, quo- niam credimus , plurimum interesse inter hunc motivum et causam , potius assentimur Pothie- r i o (5) , docenti , propter talem errorem contrac- tum nullum declarari non posse , nisi expresse hie (1) V. L. 1 1 6. ff. de R. J. (2) Cf. tamen Ct. To nek ens, I. 1. pag. 1820, qui distin- glt inter qnalitatem essentialem et accidentalem. (3) Vide plura talium generum exempla apud eundem , pag, 20 24. (4) To till. , It droit civil Franf at s , T, 6, n. 37. (5) L. 1. n. 20. J U R I D I C A. 13 hie motivus contractui , tanquam Conditio , adjec- tus fuerit ; quoniam caeteroquin revera constat , contrahentem contractum inire voluisse , neque ex eo , quod dixit , de motivo illo impellente concludi potest, eum, deficiente eo, non contracturum fuis- se. Praeterea non videmus , quomodo error ille in motivo trahi possit ad ipsam substantiam objecti , quae lege expressis verbis requiritur. Porro ultro intelligitur, hie semper agi de errore facti, nunquam de errore juris , dum constet, juris quidem ignorantiam cuique nocere (i). 2. Cum aliquis vi coactus sit ad contractum ineundum, de hoc contractu non tenetur; nam, quamvis coacta voluntas , voluntas quidem sit , et , qui mavult, velit (2); tamen talis voluntas libera dici nequit, et praeterea, ,, nihil consensui tarn contrarium est, quam vis et metus " (3). Olim autem in Francia haec magna differentia erat inter errorem et vim, quod ille contractum nullum reddebat , haec tantum locum faciebat res- cissioni (4); Codice vero omni discrimine subla- to, (1) V. L. 9. pr. ff. de Jur. et fact, ignor. Add. Malle- villius, Analyse raitonnle de la discussion dn Code Civil au Comcil a"Etat, ad art. mo, et De I vin c., 1. 1. , pag. 99. seq. Vid. etiam art. C. C. 2052, ibique Pa ill ie tins, Manuel de droit Fran fats. (2) Vid. lex 21. . 5. ff. quod metus causa. (3) V. 1. lex n6. dc R. I. (4) Cf. Poth., 1. 1. 11. 21. Add. Delvinc., 1. 1. pa^. ioa. 14 COMMENTATIO to, uterque aeque est causa nullitatis (i) e * quum , secundum priorem legis redactionem , non omnis vis hanc causam pareret, quod admodum vitiosum videbatur (2), jam omnis vis contractum nullum reddit, sed definitur, quid lex vim intelli- gat (3) , scilicet earn tantum ; qui est de nature a faire impression sur une personne raisonna- ble," rattone tamen habita aetatis* sexus ac conditionis personarum, quia iniqiuim videbatur requirere eandem fortitudinem in viris ac in mulie- ribus , eandem in juvenibus ac in senibus, etsicpor- ro (4). Praeterea vis tantum intelligitur, quae infert metum periculi magni (5) et praesentis: metum enim praesentem intelligere debemus, non suspicionem inferendi ejus " (6). Jus- tarn vero metus causam non praebet, si quis sola reverentia parentum ductus , modo absit vis , ali- quid fecerit (7). Non tamen requiritur, ut vis adhibita sit ab alte- (0 v - A. c. c. 1 1 ii. (a) Cf. Mai lev., art. modo laud. (3D V. A. C- C. ma. (4) jus Roraanum tantum agnoscebat metum , qui in constan- tissimum hominem cadat, L* 6. ff. quod metus causa. (5) Cf. Metum non quemlibet timorem accipiendum , sed majoris malitatis," (vid. lex 5. ff. quod metus causa). (6) Cf. L. 9. pr. eodem. (73 V. A. C. C. 1114. De metu reverential! cf. ct. Tone- kens, l. 1. pag. 39. seq., quique ibicitatur, Toullierii, locus. J U R 1 D I C A. 15 alterutro contralientium , aut in eum ; sufficit , earn adesse, quamvis illatam a tertio quodam , tarn in ipsum contrahentem , quam in ejus adscendentes vel descendentes vel conjugem (i). Denique admonitione vix indiget, si de vi lo- quamur, semper intelligi vim injustam , non jus- tarn (a). 3. De tertia causa, quae vitiat consensum, sive de dolo, admodum brevis est lex nostra, quaprop- ter recte fecisse videtur Delvinc. (3), qui hie multa e Jure Romano supplevit. Quin imo, quum doltis Codice non definitur, nihil obstare vi- detur, quominus retineatur definitio Labeonis, di- centis earn omnem calliditatem , fallaciam, ma- chinationem ad circumveniendum , fallendum , decipiendum alterum adhibitum" (4). Cum nihil magis incertam ac periculosam redde- ret conditionem pactorum , quae , conservari , civi- tatis maxime interest, quam si facile concederetur eorum rescissio vel nullitas propter dolum , qui saepe praetexitur, ut quis, poenitentia ductus, se liberet ab obligatione stia: non satis caute agere possum legislatores in eo admittendo. Inde requi- ri- (i) Vidd. ait. C. C. mi et 1113. (a) Devi justa vid. ct. To nek ens, I. 1. pag. 38. (3) L. 1. p, 103. seqq. Caeterum , quum , quae de eo ca- vcntur,ad verbum fere descripta sum e Pothierifl ,0p. laud. n. 28. seqq., hie omnino hoc loco consulendus est. (4) V. L. I. $. a. ff. de dolo mulo. 16 COMMENTATIO ritur , ut adversus contrahentem a contrahentc ad- hibeatur (secus ac modo vidimus de Vi) , et ut talis sit, ut constet, sine eo alterum pattern con- tracturum non fuisse. Inde etiam dolus num- quam praesumitur , sed probari debet ab eo, qui eum allegat, quamvis haec probatio fieri possit per praesumtiones , quod concedendtim erat, quo- niam admodum raro accidit, ut per testes, vel alio modo fieri possit (i). Error antiquitus aeque ac vis locum tanttim fa- ciebat rescission! , non nullitati (2). 4. Quum aequitas requirat, ut in contractibus (inprimis in Commutativis) unusquisque contra- hens accipiat aequipollens ejus , quod dat, et quum in id solum ejus voluntas comparata esse possit, inde sponte sequitur, consensum turbari laesione alterutrius contrahentis. Attamen laudandi omnino videntur legislators nostri, qui non minus caute, quam doii ejus re- gulas (1) Cflf. artt. C. C. n 1 6 et 1353. De dolo causam dantt et incidente , uti et de dolo personal! ec reali nihil dicimus, quoniam in hac parte breves esse cogimur: qui plura de his cupit, adeat Toullierium, 1.1. n. 8695* et inprimis Del vine., I.I, qui hie copiosus est. Add. Mai lev., ad art. ii 1 6. (V). (2) Vid. Poth., 1. 1., n. 19; Merl. , 1. 1., in voce c- vtniion , . 6 () De dolo causam dante et incidente omnino addatur Ct. Tonckens, 1. 1., pag. 44. seqq J U R I D I C A. 17 gulas praescripserunt (i). Jure veteri Francico hoc summum erat principium , majores propter laesionem non restitui, nisi fuerit enormis, qualis habebatur, si dimidium pretii cxcedcret, salvis non- nullis contractibus , propter quos restitutio sem- per denegabatur; minores vero propter laesionem qualemcumque omnesque contractus (2). Jure hodierno doctrina super minores baud multum mutata est, nam hodieqtie minor ad rescinden- dum contractum qualemcumque agere potest, quo aliquo modo laesus est; et, si emancipatus est, ad eos tantum, quos per se facere nequit (3); nisi utroque casu laesio pendeat a casu fortuito non praeviso (4) ; quoniam restituitur tamquam laesus, non tamquam minor (5). In hereditatis di- visione autem minor cohaeres ultra quartam partem: in emtione venditione minor venditor , ultra septem duodecimas panes laesus , tantum restituitur (6). Imo sunt et alii casus , quibus restitutio proprer laesionem minori recusatur, quos tamen hie enu- mcrare ab argumento alienum foret, quum ad ni- mias CO Proinde omnia, quae supra de dolo hac in re dixiraus, et hie valeant. (a) Cf. Poth. 1. 1. n Q . 34. sqq. (3) Cf. a. C. C. 1305. (4) Cf. a. C. C. 1306. Cs) Vid. lex 9. . 5. ff. de Jurejurando. (6) Cf. a. C. C. 1314. junctis ant. 887 et 1674. PINT. B i8 COMMENTATIO mias digressiones nos duceret (i). , Praeterca rec- te observare videtur Toullierius (a), rescis- sion! contractuum minorum propter laesionem tune demum locum esse, si per se valeant, id est, si observatae sint formae, quae in iis requirun- tur; quum caeteroquin eo solo impugnari possint, quod deficiant hae formae. Majoribus vero restitutio propter laesionem non conceditur, nisi casibus lege expresse memora- tis , quales sunt soli mox dicti , hereditatis divisio et emtio venditio (3). Restitutio igitur in integrum propter laesionem proprie introducta videtur in favorem minorum , quum majores ipsi scire debeant, quid agant, et sibi imputare, si ex imprudentia sua damnum pa- tiantur. Nam laudati articuli exceptiones potius, quam regulam constituere videntur* Denique ex regula ista ? qua nullus est con- tractus sine consensu, alia sequitur regula, nemi- nem scilicet posse suo nomine (4) promittere aut sti- CO Continentur artt. C. C- 1308 131 ! (2) L. 1. T. VII. n. 579. seqq. Egregie probare videtur hanc doctrinam articulus 1311., Quo cavetur, minorcm non am- plius instiiuere posse actionem ad nttllitatem* aut ad rescissio- ncm, si major ratum habueric contractum, qui sive forma saa nvllus , sive rvscisioni obnoxitis fltit. (3) Cf. a. C. C. 1313. junctis artt. 887 et 1*574. Add. Ct. Tonckens, 1. 1. pag. 62 64. (4) Alieno nomine omnino potesi, tuta, mandatarium, tuto- re.ri , etc. J U R I D I C A, 19 stipulari in alius locum; nisi priori casu ipsc in- demnitatem promiserit , si tertius obligationi satis- facere recuset (i); aut posteriori, quod tertio stipuletur sit conditio stipulationis , quam sibi , aut donationis , quam alii facit (2). Nam , si neutra harum clausularum conventioni addatur , nullum sortiri potest effectum , neque in- ter ipsos contrahentes , quorum haec non fuit voluntas , neque ratione tertii , qui in eum non consentit. Praeterea constans juris regula est, conventionem legem quidem facere contrahentibus , ratione tertii vero nihil efficere (3). Nam res, in- ter alios acta , aliis neque nocere , neque prodesse potest (4). Exceptio tamen est in heredibus , caeterisque successoribus (ayant cause) , pro quibus semper, nisi con- CO s Si quis velic alienura factum promittere, poenam, vel quanti ea res est, potest promittere." Sic Ulpianus in lege 38. . 2. ff. de V. O (2) Off. a. C. C. 1119, ii 20, ii 2 1. Add. omnino Pu fen- do rf, de jure naturae et gentium, lib. III. cap. 7. . 10. Grotius, de jure belli ac pads, lib. 3. cap. 21. . 30; et Inlcijdingh tot tie Hollandiche Rccfitigcleerdheid , lib. III. p. i. . 828 et seqq. (3) Cff. artt. C. C. 1134 et 1165. (4) Caeterum, qui de hac doctrina plura cupit , omnino adcat Poth. , 1. 1. n v . 5484. ubi copiose et accurate exposuit ra- tiones, quibus nititur, et plures attulit casus, quibus , quamvis tcrtius in conventione nominetur, tamen nobismet ipsis stipu- lari aut promittere censemur. B a ao C M M E N T A T I O contrarium expresse declaratum sit, contraxisse censemur (i), quoniam heres sustinet personam defunctL De Facilitate Contrahendi. Regula generalis haec est : omnes possunt contra- here , nisi qui lege prohibentur (2), quales sunt: 1. Minores, 2. Interdicti , 3. Mulieres nuptae , 4. Omnes , quos lex certos contractus inire ve- tat (3). i. Sublato discrimine Juris Romani inter impube- res et adultos sive minores , vetitum general itercom- plecitur omnes , qui annum XXI nondum impleve- runt (4) , remanetque tantcmmodo differentia quae- dam inter emancipator et non emancipates , quorum illi nihil per se agere possunt sed semper indigent auctoritate tutoris , cui aliquando accedat consensus concilii familiae necesse est (5) ; hi vero alia per- se CO cf. a. c. c. ma. (a) Cf. art. C. C. 1123. (3) Cf. art. C. C. us.;. (4) Cflf. artt. C. C. 388 et 4^8. (5) Cf. sect. C. C., cui inscribitur: // I'adminlnration da Tuteur, (art. 450463). J U R I D I C A. *i se agunt , in aliis indigent auxilio curatoris aur consensu concilii familiae (i). Attamen, qtiamvis minor ne donationem quidem accipere possit sine auctoritate tutoris, aut, si cmancipatus est, sine auxilio curatoris (2), hodie veruoi adliuc est, quod dixit Justinianus (3), placuit meliorem conditionem licere eis facere, etiam sine tuto- ris auctoritate," quippe quum majores, qui cum iis contraxerunt , eorum incapacitatem oppo- nere numquam possunt (4). Solis minoribus actio ad id datur , et in casibus lege praevisis, scilicet, si sine tutoris auctoritate contraxerunt, dum hoc fiat intra decem annos, qui currere in- cipiunt a tempore, quo majores facti sunt (5). 2. Contrahere nequeunt illi , quibus bonorum administratio interdicta est, quique in omnibus minoribus assimulaiitur (6) ; unde omnia, quae de his diximus, et hie applicantur. 3. Mulier nupta contrahere nequit in casibus lege definitis. In plerisque enim indiget consensu inariti vel auctoritate judicis (7); imo donationem ac- (1) CfF. artt. C. C\ 481405. (2) CfF. artt. C. C. 935. Cujus haec tantummodo vis est, quod ipsc minor, si douatio damnosa ei esse apparet, ad earn rescindendam agere possit. (3) Princ. Inst. de auct. tut. (4) Cf. art. C. C. Has. (5) Cf. art. C. C. 1304. (6) Cf. a. C. C. 509. <7) Cf. C. C. lib. I. tit. 5. cap. 6. (am. aia aatf.) Add. tit. sa C O M M E N T A T I O accipere nequit , nisi eadem forma. Caeterum, quod ad acrionem nullitatis attinet , idem valet , quod modo de minoribus diximus (i). Olim in Francia secus fuit , et potuit mulier nupta neque se aliis neque alios sibi obligate, quoniam mino- rum contractus nulli sunt in ipsorum minorum favorem , mulierum vero inprimis in favorem ma- riti in ejusque potestatis reverentiam (2); quae doctrina recte abrogata videtur codice , hac tamen restrictione retenta , quod et maritus earn actionem habeat (3). Decem anni ratione mariti currunt ab inito con- tractu, ratione mulieris ejusque hereduma dissolute inatrimonio (4). 4. Denique sunt, quos lex certos contractus inire prohibet. Exemplum est in emtione ven- ditione inter conjuges vetita (5), et hue referen- das tit. Cod. de Meth. proc. in reb. Civ. , cui inscribitur: Autori- sation de la femmo marine , (am. 861 864.) (I) Cf. a. C. C. 1125. GO CfF. Poth., 1. 1. n. 52. Merl., 1. 1. par. 4. Add. Delv. , 1.1. Tom. I. pag. 394, 396399. C3) Cf. a. C. C. 225. (4) Cf. Del vine., 1. 1. T. VI. pag. 6. Nam, quamvis haec distinctio quidem non inveniatur in arc. 1301., nulli tamen dubhamus earn admittere , quoniam ratio, cur tempus demum currat a dissoluto matrimonio, tantum est, quod antea ab uxo- re institui nequeat; qua ratione in marito cessante , cessat quo- ijue effecuis. 00 Cf. a. C, C, 5595. J U R I D I C A. das csse communitaus , quibus contractus non licet, nisi modo lege praescripto, docenua t Mallevillio (i). Plura sunt, quae tamen exponere hujus loci non videtur, quapropter haec exempla sufficiant (2). $. 4- De object o. Quuui contractum supra esse vidimus conven- tionem, qua quis se obligat ad aliquid dandum aut faciendum , nemo temere statuet , talem con- ventionem ullo modo existere posse, nisi res quae- dam adsit circa quam versatur. Objectum igitur in essentialibus ejus requisitis numeratur (3). Definitur autem objectum, quod sit res, quam alter contrahens daturum , facturum , aut , non fu cturum se obligat (4). Rcm , hoc loco sumi scnsu latissimo atque appli* cari ad quodcumque homini utilitatem , lucrum aut voluptatem quandam affert, turn aliunde apparet, turn Ci) L. 1. ad art. 1125. (2) Alia affert. R o g r q n , Code Civil txpliqnt par ses mo- tifs et far des exemflss , acl art. 1124. (3) Cff. am. C. C. 1108 et 1126. (4) Vid. a. C. C. 1126, quern Malic v. , repetiiionem art. uoi. dicit. Cctcrum ad verbum descripta esc haec detinicio ex 1'oth. , 1. 1. n 9 . 53. initio. a* COMMENTATIO turn inprimis ex ipsius definitionis sequentibus ver- bis. Nimirum objectum non tantum situm esse in ipsa re, verum interdum etiam in nuda ejus pos- sessione , uti in deposito; aut in mero usu 9 uti in locatione conductione ex sequent! articulo do- cemur; dum ipsa definitio ostendat, rtm etiam intelligi factum et facti abstinentiam. Unde omnino juris nostri principiis consentanea videtur divisio objecti proposita a Merlino (i) , in dationem , factum , et facti abstinentiam. Res autem , quae objectum contractus est, debet esse in commercio , id est , tails , quae emi vendi potest inter privates homines (2) ; verum non requiritur , ut tempore contractus jam existat , modo in posterum existere possit , nam : ks choses futures peuvent etre Fobjet cFunc obHga- tion " (3), Quae tamen regula hanc patitur exceptionem , quod pactum de successione non- dum aperta , sive ab ipso domino , sive ab alio , quamvis ejus consensu initum , non valeat; qua- les pactioiies Justinianus recte dicit ; odio- sas (i) L. 1. . 3. in medio relinquimus qiiaestionem , quid sta- tuendum sit de iis, quae dicit vir Cl. in reprehensionem quatuor illartim contractuum specierum JuriCons. Rom. CO Vid. artr. C. C. 1128 et 1598. Quaestionem , quaenam res in hotninum commercio esse dicantur, quaenam non, co- piose tractavit Toullier, 1. 1. n. 157. seqq. (3) Vid. a. C. C. 1130. Haud secus veteri jure Hollandico, Ue quo Cf. Grotius, //. etc. 1. 1. $. 41. J U R I D I C A. *5 sas et plenas tristissimi et periculosi eventus , et contra bonos mores " (i). Jure Ro- mano autem valebant tales conventions , modo ipse , de cujus hefeditate pactum est , voltmtatem suam eis accommodaverit (2). Secus vero jure nostro , ut modo vidimus , et , ut nobis quidem videtur , recte , quoniam ille domini consensus nihil aut parum certe detrahit jus- tis atque aequis rationibus , quae hoc vetitutn introduxenint.' In gratiam autem nuptiarum per- missae sunt donationes omnium bonorum , tempo- re mortis relinquendorum , a parentibus et cogna- tis non tantum , verum etiam ab extraneis in fa- vorem conjugum liberorumque ex hoc matrimonio nasciturorum (3). Contra vero non potest esse contractus objec- tum res, quae tempore contractus existere jam desiit (4) , quoniam tune revera nullum objectum fuit. For- (i) Vid. lex ulr. Cod. dc Pactis. GO Ibidem. (3) Vid. a. C. C. 1082. Aliae sunt exceptiones in commu- nione bonorum conventional! inter conjuges, inprimis in spe- cie, art. 1514. (4) Arg. art. 1601, ubi specialiter quidem agitur de em- none venditione. Verum, quum lex admodum brevis sit in exponenda generali objecti doctrina, recte fecisse videntur plerique interpretes , qui earn suppleverunt ex ii$ , quae de emtione vcndftione specialiter traduntur. a6 COMMENTATJO Porro, quum nemo consentire possit in id, quod non noscit, objectum contractus non esse potest nisi res certa et determinata in specie, quamvis non requiratur , ut praecise constet , quid , quale , quantum sit (i) ; imo , quamvis de rebus fungi- bilibus vix sufficere videatur , si earum species determinata sit , quoniam hae facile ad minimum aut ad nihilum sic deducuntur , tamen hoc sufficit , modo earum quantitas determinari possit, sive ex contrail entium voluntate, sive alio quodam mo- do (2), Olim objectum esse potuit res alius quam debitoris (3) ; quod tamen Codice abrogatum est (4). Multo minus quis potest sibi rem suam stipulari , ,, nam res, quae jam actoris est, non magis ejus fieri potest." (5) Quum autem conventiones in utilitatem partium meuntur, res, quae stipulanti plane inutilis est, earum objectum esse nequit (6). De- (i) Ut est in lege 74. ff. de V. 0. 00 Vid. n. C. C. 1130, et exemplum apud Del vine., 1. 1. pag. 109; add. Toull., 1. 1. u. 144. (3) Vid. Poth., 1. 1. n. 133. (4) Arg. art. C. C. 1599. (s) Vid. . 15. Instt. de actionibus. (6) Vid. Toull., 1. 1. n. 146. seqq,, aliique. Add. Cic. , de Off., lib. I. c. 10. Ubi verissime : nee promissa igitur servanda sunt ea, quae sint iis , quibus proraiseris, ,, inutilia. " J U R I D I C A. 27 Deniquc, si factum est conventions objectum, debet esse possibile; nam : ,, impossibilium nulla obligatio cst " (i). Possibile autem intelligen- dum esse illud, quod per sc fieri potest, qtiam- vis forte contrahcns id facere nequeat : de hoc omnes interpretes consentiunt. Pro impossibiii etiam habetur quodcumque contra leges aut bo- nos mores est (2). Quum vero ad factum nemo praecise cogipossit, obligationes , quarum objectum in faciendo autnon faciendo consistit , aestimantur secundum id , quod interest alterius , alterum obligation! suae non ste* tisse (3). Ceterum animadvertendum est , nonnullos inter- pretes, duce Pothierio , rationem, cur aliquis suo nomine loco alterius neque stipulari, neque promittere possit , quaerere in vitio in objecto , sic fere disputantes : ,, si quis pro alio suo no- mi- (i) Vid. lex 185. ff. de R. J. Ca) Cf. Poth., 1. 1. n. 137. Add. Grotius, qui in ope- re laudato, Inleijdingh etc., 1. 1. . 42. haec habet: De vtrbindttnissen zij'n niet alleen nietig t daardoor belooft werd eett onmogelijkc zaek : als om te leveren ten beat, dat dood is, ofte ecn zatk , die door t'aangeboren rccht ongeoorlooft it, maer ook daerbij ijet belooft werd , dat na de burgerwtt ende de zedcn encerltjk werd gehouden , ah om ijet kwaeds te doen , ofte mijden , ofte ont kwij't te schelden de straffcn van een ongcdasn kwaed. *' Ceterum in notis ad hunc locum plures citantur loci e Jure Romano. (3) Vid. a. C. C. \\^. a8 COMMENTATIO. mine promittit, impossible promittit: si sti pulatur rem agit sibi inutilem " (i). Nolimus investigare, utrum sic recte ratiocinen- tur, nos vero potius illud ad locum de consensu retulimus , quoniam revera in tali specie consen- su deficiente, legis ordo nobis servandus videba- tur. CAPUT SECUNDUM. DE CAUSA OBLIGATIONIS. Dtf Fontibus, unde haustus sit Codicis Civilis locus , de causa obligationis* Doctrinam Codicis Civilis super causa obliga- tionis plane superstructam esse iis, quae de ea tradidit in praestantissimo opere saepius laudato, Po- 0) Cf. V. G. Del vine., 1. 1. pag. 109. seqq. Toull. I, I. n w . 130. seqq., et 148. seqq. J U R I D I C A. 29 P o t h i e r i u s 5 non est , quod dubitemus. Hac de re oranes consentiunt Interpretes , hoc ipsi con- fessi sunt legum nostrarum auctores (i), adeo ut, quae in genere dicit Mallevillius de con- tractibus (2): Le mcilleur commentaire de ce ,, titrc sc trouvc dans le Trait 6 des obligations de P o t h i e r , dont il rfestguere , quc rextrait^ etc. in specie er causae applicentur. Unde Cons. Yssel de Schepper merito statuisse videtur , quae ab eo ad hunc locum exponuntur , posse ha- beri pro justa interpretatione loci Codicis (3). Quum vero constet , totum hoc P o t h i e r i i opus solo fere Jure Romano niti fundamento, ex eodem quoque jure dispositions juris Francici saepius esse illustrandas atque explicandas , ultro intelligi- tur. Valet hoc inprimis de nostro argumento , quod in Codice brevissime non tantum absolvi- tur, verum, de quo, quae ibi traduntur, ab ob- scuritatis vituperio liberari vix possunt. Quamvis igitur, quod in introductione jam monuimus, hanc Juris Romani partem , propter satis probabiles , uti speramus , rationes , de industria tractare omit- tamus, passim tamen ad perennem ilium cujus- cumque juris fontem recurrendum erit nobis, haud im- (1) Vid. V. G. Fa vard, in Expoti det Motifs etc., Tom. 5. pag. 103. n. 160. (2) In opcre laud., in praef. ad Tit. III. lib. III. Cod. Civ. (3) In diss. laud. pag. 37. 30 C M M E N T A T I O immenioribus praecepti amp. Bigot Prdameneu: ,, // " (/ droit romain) it aura pas Yautoritt de la lot Civile de France 9 il aura r empire 9 que donne la raison sitr tons les peuples. La raison est leur hi commune. Cest un flambeau , ,, dont on sent spontane'ment la lumiere. Elles ,, seraient bien mal ent endues , les dispositions du Code Civil relatives aux contrats , si on les en- visageait autrement que comme des regies 616- mentaires d'e'qitite' ^ dont toutes les ramifications se trouvent dans les lots Komaines , c*est la , que ,, sont les ddveloppements de la science du juste ,, ou de rinjuste ; Jest la , que doivent puiser ceux 9 ,, qui voudront y faire quelque pr ogres , et en ,, general tous ceux, qui seront charge's de la ,, defence ou de P dxdcution des lois , consignees ,, dans le Code Francais " (i). Denique antequara huicce paragrapho finem im- ponamus , de Jure Romanq in genere hoc mo- nendum restat , vocem causam, eo, innumeris oc- currere significationibus (2) , quae , ne inter se confundantur , omnino cavendum est. E maxim e notandis duas hie excitabimus (3). All- ( i) Expos& des Motifs etc. , Tom. 5. pag. 4. n. 59. Ca>-Quae vide apud Brisson., de verb, signif. in voce , ct apud Calvinum, in Lexico Jur. Cs) Qi plura cupit adeat Cons. Yssel de Schepper, \n diss. laud. , cap. 3. , ubi late de hoc argumento agitur , dum rap. c. ad calcem explicationnm singularum Condictionum de qui- J U R I D I C A. 31 Aliquando enim , si latissimo usurpetur sensu , cau- sa obligations , dicitur legate illud fundamentum , unde oritur obligatio, quo sensu ipsa conventio obligationis causa est, aeque ac delictuin, aut quasi contractus , aut quasi delictum. Earn vero longe difFerre a causa ista essential! cujuscumque conventionis requisito, non est, quod ulterius pro- bctur. Praeterea differt eliam a causa ilia emit obligandi , qua contractus a nudis pactis distin- guuntur (i), quaeque pro varia contractus specie sita est , aut in praestatione rei vel facti , aut in soletnnibus verbis, aut in consensu, aut in lite- ris, (2) dum causam , de qua hie agimus, semper sitam esse in praestatione rei vel facti, hujusve abstinentia vel aliquando in mera liberalitate , mox videbimus. Ceterum , quuni causa obligationis , Jure Romano aeque minus ac jure Hodierno, definiatur ab ipso legislatore , tamen in hanc definitionem hie non inquiremus , putantes , earn , quam mox dabimus , secundum hoc etiam hie accommodari posse (3). quibus tituli sunt in IT. lib. la. , adjecit significationem qua in singulis occurrit vox causa. (i) Cf. Ilcineccii Rtcit. I'M elem. Juris C/y. secundum ordinem Instt., . 775 et 779. (i) Cf. Heyn., ibidem, . 780. (3) DC causa oblirjationis secundum Jus Rom. egit Cons. Yssel de Schepper, ad finem (. c. 3., ubi collcgit atque c.xplicuit varias leges qune hue pertinent. 3* C O M M E N T A T I O 2. Definitio Causat. Numquam , quale sit illud , de quo disputabi- tur, intelligi potent, nisi, quid sit, fuerit in- tellectum prius. Quare hoc primum videamus , quid sit hoc ipsum , quod quaerimus. " Cui C i c e ro n i s (i) aureo praecepto satisfacere num- quam difficilius , quam hie esse , si statuamus , non temere facturi videmur > nam , tacente lege , Interpre- tes , pro lubitu causae definitionem sibi fingentes , ex hoc opere non omnes aeque felici successu se expediti sunt; quod si probare poterimus, nemo mirabitur, eos in magnos incidisse errores ex- ponentes doctrinam , quam falsis superstruxerunt fundamentis; quorum erroriim nullum occurrere frequentius , quam eum , quo causam obligationis cum ceteris requisitis passim confundunt, mox vi- debimus. Conabimur itaque praecipuorum doctrinam ex- ponere, atque, ubi opus erit, qua par est, mo- destia refutare, ut tandem eligamus ? quae.nobis prae ceteris vera ac legislatorum menti consentanea videatur. Pri- (0 De republ. lib. ?. cap. 24. Add. de Orat. , lib, I. cap. 48. J U R I D I C A. 33 Primum igitur est, ut nonnullorum tradamus definitiones. Initium facimus a Toullierio, qui sic ait (i): ,, Par la cause d'unc obligation , ou (Pun contrat , ie Code enUnd le motif *, qui determine & f'aire la promesse , qtfil contient y le pourquoi die a 6t6 faite. " Haud multum secus Delvincurtius (a) : On entend dans not re droit par cause du contrat *ce qui determine les parties a con- trader. " Eodem adhuc modo Merlin us earn dicit (3): ce qui donne lieu a F obligation m^me , le motif \ qui forte ci la contracter. *' Quaeri hie forte posset, quid laudati scripto- res per istum motivum intellectum velint. Del- vincurtius hoc ulterius non explicuit. Verisi- rnile videtur, eum liac in re non dissensisse a Toullierio, quern nihil aliud imellexisse, quam causam earn , quae contrahentcs ad contrahendum impulit, dubium non est. Fatemur quidem , hanc sententiam magnam ha- bere veritatis speciem , ac grammaticae vocis sig- nificationi admodum esse congruentem (4) ; atta- men (0 L. 1. n. 166. (a) L. 1. pag. 119. (3) Questions de Drcit , in vocc: Caute , . i. (4) Vid. Dictionnaire dt rAcadtmit, in vcce : cause, principe, tt qui fait, fa'tinc chose tst. PINT. C 34 COMMENTATIO men, eum Codicis principiis adaptari non posse, probatu baud difficile credimus. Qiuim sileat lex, adeoque ex ea , neque probari, neque improbari directc possit, adeamus Pothie- rium, et videamus , num cum ejus doctiina con- sistere possit. Eum autem totidem verbis decla- rare propter errorem in causa ista impellente sive motivo , contractum non vitiari (i) , supra vidi- mus (2). Adde, quod alio loco (3) : Lors- que r engagement a . . . une came fausse , /Vtf- gagement est nuL " Secundum Pothierium igitur manifeste falsa est definitio, qua causa et motivus pro una eademque re habentur. (4) Prae- (j) L. 1. n. 120. (a) Cap. I. . a. n. i. (3) L. 1. n. 42. (4) De quaestione , utrum fslsus motivus contractum nullum reddat, an minus, disputarunc Barbeyracius et Pu fen- do rfi us. Supra 1. 1. cap. I., exposuimus spcciem, quam ad panes vocavit Fothier ius , ad dirimendam hanc litem , in qua B arbeyracii sententiam tuitus est. Operae pretium erit, hie eum locum describere : B a r b e y r ac," ait, fait tris bien observer rincorsseqncnce dc cttte raison , car , j';/ cn est pas mains vrai , que Ic tcstateur a voulu le /sgs , et qu^on ne peut pas conclure de cc qiSil a dlt , stir le motif \ qui le portait & legtier , qtfil ait yotiln falre A&pendn son legs de la vt~ riti fie ce motif ^ cnmine d^ttnc condition , si cela n j est pat justifii d'ailltnrs: de mcine , et a Lien plus fartt taison , doit on decider , a regard des conventions qne ftrretir dans le motif, qui a porte" rune dcs parties a contracter , '/- flue pas snr In convention et ne ren:pecJie pas d^etrc vala- lle , parcequ'il y a moins lieu de prei timer , qne let parties aicnt votilu faire dependt e letir convention dt In \erit& de ce motif, comme d'ttnt condition; les conditions dsvant t^inter- prtter^ pro ut sonant, et les conditions, qui ne pettvcnt Itre oppose" cs > qne par la vtlonte des deux parties, dtvant **J supplier hi"* t-h** difficilemcnt que dans let legs. (i) L. I. n. 140. C 2 36 C.OMMENTATIO mur, eum nihilominus contendisse in motivo isto sitam esse causam obligationis , in quam si ap- plicare veils, quae modo djximus, etsi verissima sint, aperte negligis articulum Codicis Civilis 1131. Qua re bene perpensa , non videmus , quo modo ipse vir Cl. abesse possit , ut hanc doctri- nam missam faciat, nisi malit ipsius legis dispo* sitiones negare.- Accedit denique , quodneque articulus 1108. 9 ne- que articulus 1131. causam requirat, quae ipsi conventioni aut contractui ineundo occasionem praebet, verum uterque postulet causam obligatio- nis in convcntione , qua de re mox ad finem hu- jus latius (i^. Hisce igitur ducti rationibus , memoratas defini- tiones rejiciendas putamus, nostraque facimus ver- ba Cl. Zachariae: Sie ist irrig (loquitur de , , motivo") , wcnn man darunter den Grund ver- steht) welchcr den Willen der Par they en mrklich bestimmt hat " (2). y Sufficiant haec igitur d e T o u 1 1 i e r i o. Jam paul- lo accuratius etiam videamus d e M e r 1 i n i doctrina , qui earn miro modo explicuit atque probavit. Primum quidem Vir Cl. definitionern suam mox tra- (i) Neque obstat, quod in art. 1132. mentio fit de causa eoaventionit , ut sequentis Capitis . 2. ostcndere conabimur, O) HanJbuch Jes Franzosiscltn Civilrechts , Tom. II. .345. iu uo;is r>. . J U R I D I C A. 37 traditam sic explicat, quod causa obligations, quam alter sibi imponit , sit : Ou cc , que Pautre partie lui donne , ou ce qitelle ? engage a lui donner , ou le risque ^dont die se charge" (i) Quum nemo dubitet , quin i. illud : ,, ce , que fau- tre partie lui donne , " nihil aliud sit , quam objcctum (2); 2. hoc et causam difFerre, quod ipse M e r 1 i n u s in opere suo : Repertoire de Jurisprudence (3) , bene vidit ; ea , quae dixit , quaeque modo retulimus, aperte falsa sunt. Porro exemplum, quo ad illustranda ea utitur, quamvis per se recte se habeat, minus accurate eum in- terpretatum esse , nemo non videt. Dedi tibi rem immobilem in solutionem legati 2000. florenorum, tibi relicti testamento a patre meo , codicillo vero , me inscio, ademti. Contractum nullum dicit prop- ter falsam causam: Ou , si I'on veut , parceqtSii ,, tfy a point d* obligation sans conscntemcnt , et , qifaux yeux de la hi , se tromper , tfest pas consentir. " Aeque ac si idem esset consensus ac causa; quae difFerre, patet turn ex ipso Mer- lin o , qui in Repertorio suo de utroque separatim egit , turn ex Codice Civili , ubi alia de consensu , alia de causa occurrit sectio. Videamus autem , quid dc ipso casu proposito sit statuenduui. Ne- que (i) Questionf tie Droit, 1. I. (i) Cf. nrt. C. C. 1126. (3) I- 1. 3 8 COMMENT ATIO que declarare dubitamus , hie nullum locum habuisse errorem , certe non talem , qualem lex admittit , in ipsa scilicet rei, qtiae in obligatione est, sub- stantia (i). Res scilicet fmt 2000. florenorum , qui revera a patre Icgati erant; de his etiam putavit; causa vero a parte filii fmt, ut liberare- tur a debito suo , attamen liberatus non est , quippe qui nihil debuit , adeoque falsa reperta causa, nulltis est contractus (2). Recte omnino perstrinxit M er 1 i n u m Cl. E r n s t i u s propter- ea quod causam aperte confundat cum consensu in eo exemplo , ubi de necessitate causae dixe- rat: ,, Void cTailleurs un exempts 9 qui la rend trs sensible " (3). In idem vitium passim incidit To ul Her ins, quod, ut probemus, liceat nobis alterum excitare exemplum , ad quod provocat (4). Cajus Titiae , quam ncptem suam atque heredem putavit , hoc nomine (en avancement tfhoirie*) dedit fundum Cornelianum. Verum, suppositione partus detecta, Titia comperitur non csse neptis Caji, sed extra- nea. Donationem nullam dicit, propter defec- tum (j) Cf. art. C. C. i no. (2) Vid. art. C. C. 1131. To u 11., 1. 1. n g . 168., hie etiam consensus defectum adesse docet: eodem exemplo usus est Poth. , I. 1. n. 42., qui illud eodem modo ac nos ex* plicuit. f3) Cf. Cl. Ernst., 1. 1, pag. ss8, (4) L. 1. n". 170. J U R I D I C A. 39 turn causae, quam sitam , docet: dans la qua- Ut4 de fjidce et (Therititrt." Videamus , an be- ne, Non credimus , quamvis haec qualitas causa quidem impellens sive motivus fucrit donationis, quern To u 1 1 ier i us causam ob)igationis dicit. Mox autem vidcbimus , earn in donatione sitam esse in liberalitate donatoris , quam hie in specie re- vera cxercere voluit. Ratio vero , quare nulla sit bacc donatio , est defectus consensus , qui hie secundum articulum mo. vitiatur propter erro- rem in persona (i). Pariter errare videtur Toullierius, conten- dens, rationem, cur nullits sit contractus de re, quae tcmpore initae conventionis jam pcriit, in defeciu causae esse positam. Nam , quamvis verum quidem sit, plerumque, ubi deficit objectum , eriam abesse causam , tain en in tali specie ipsius object! defectus proxima est nullitatis causa (2). Neque hinc concludendum , nulliim esse inter utrumque discrimen , qutim in postcrum apparebit , saepius de- siderari causam , ubi adest objectum. Nullo tandem modo clarius elucet hujus objecti et causae confusionis periculum et perversitas , quam (i) Ct. Yssel tie Schepper, I. 1. pag. 149., nulliratem hie etiam in clefectu causae ponit ; ast pace Viri Ct. dicatur, vidctur sic, quamvis aliis verbis, redire ad ea, quae dicit To ulJ., quern recte antea reprehendit. (a) Plura de his Toullierii crroribus habec Cl. Ernst, i. 1. pag. 155 et aS6. 40 COMMENTATIO quam ex ipsis falsis consequentiis , ad quas duxit T o u 1 1 i e r i u m , qui , sua doctrina motus , non dubitavit declarare contra expressa legis verba, de- fectum causae emtionem venditionem , eique simi- les contractus non semper reddere nullos (i). Praeterea hie verbo momendum , causam aeque minus confundi debere cum conditione , quod all- quando fecit Toullierius (2), quodque tamen apcrte falsum esse , vel ex eo apparet , quod con- ditio certe non sit essentiale contractus requisitum , quod tamen dicendum foret, si idem atque causa fuisset. Minus recte igitur donationem propter nuptias , nuptiis non secutis , nullam dicit , 5 , par- ,, ccqu* alors la donation reste sans cause. " Causa fuit sola donatoris liberalitas , quae adfuit , condi- tio matrimonium , quod deficit , deficiensque con- tractual nullum facit (3). Hanc igitur sufficiant de T o u 1 1 i e r i i et M e r- lini doctrina, quam, veritatis studio ducti, rejiciendam putavimus. Propter eandem cau- sam accipiendam credimus ea , quae dixit Zachariae (4): ,, Der Verpflichtungsgrund der Ci) L. 1. n. 173., quern locum egregrie refutavic Ct. Ys- sel de Schepper, 1. 1. pag. 142. seqq. (2) L. 1. n. 170. O) De differentia inter causam et conditionem late egit D u- rant on, Trait 4 des Contrail, etc. n. 314. seqq. Add. Cl. Ivrnst., 1. 1. pag. $56. (4) L. 1. .. 345 , J U R 1 D I C A. 41 der Vertragc ist nun im allgemeinen tntvtedtr tine Leistung , gegen welche , oder , unker der en Vorbehalte ein gewisses Versprechen gegtben wor- ,, den /;*, oder der freye Entschlusf, dem slndern tine Wohlthat zu erzeigen. " Teneamus igitur hoc: causa obligationis est ra- tio juridica , quae facit, ut conventio obligatio- nem producat; unde minus recte a multis Fran- cicis scriptoribus dicitur : la cause du control ," vel de la convention." Causa, quam requirunt Codicis Civilis articuli 1108 et 1131 1133, non est causa , quae ipsi contractui cxistentiam tri- buit, verum causa, quae facit, ut ex coriventione obligatio oriatur , quam opinionem inprimis con- firman credimus ex ipsis articuli 1108. verbis , quibus requiritur ad validitatem convention! s causa licita obligationis: quam vocem hie non incon- sulto esse additam , suadet articulus 1131, quo iterum dicitur obligationem non conventionem sine causa esse nullam (i); dum ab altera pane, quominus sic accipiatur pro legali isto fundamen- to , unde obligatio manat , qualis est ipsa conven- tio, (i) Propterea igitur minime admittenda videtur definilio Ct. Sandberg, in Diss. laud., pag. 5. causam dicentis : id quo contralicns fertur ad promissionem et acccptationem." Inde nimirum sequitur, eum continue cogitasse de causa ipsius conventions, non obligationis, quam producit. Cf. v. c. pag. 7 et 8, pag. 17. seqq. pag. 34. Caeterum est bacc ipsa Toullierii definitio, de qua latius supra cgimus. 42 COMMENTATIO tio , impedit hoc, quod ipsius conventionis re- quisitis annumereuir. Porro causa ilia obligationis sita est in con- tractibttsonerosis commutativis in praestatione ejus, quod alter debet. Sic in em done venditione causa , quae facit , ut emtor ad pretium solvendum oblU gatus sit , est pracstalio rei venditae a venditore facta aut facienda , et sic vicissim. In contrac- tibits oncrosis aleatoriis consistit ab utraque parte in periculo, quod altera pars in se suscipit ; sic ei , qui donium suam adversus incendium assecu- rat , causa obligations est periculum, quo assecu- rator certo casu tenetur de domo restituenda, et vicissim. In contractibus denique graluitis libe- ralitas , quam alter in alterum exercere vult ei sufficiens causa est obligationis, quam sibi impo- nit. Conveniunt haec omnia cum iis , quae tradidit Pothierius (i). De solis contractibns com- mutativis fortasse dubitari posset. Nam in iis cau- sam positam dicit in eo , quod alter dat aut dare se obligat. Attamen, ex omnibus, quae ad ea latins explicanda dixit, credimtis tute accipi pos- se, eum de pracstatione rei potius, quam de jpsa re , coguasse. Praeterea eum verbo donncr hoc loco Lisum esse lato sensu 9 ita , ut sub eo tarn factum, quam dathnem comprehendat, extra du- C L, i. n. 43* J U R I D I C A. 43 dubium est , modo conferas exempla , quae pro- posuit ad finem . 43. ct initiutn . 44. Unde recte fortasse M e r 1 i n u s , ceterique scrip- tores laudati causam obligationis dixissent catisarn, quae contrahentes ad contralicndum impulit , mo- do (quod manifesto non fcccrunt) cam intcl- lexissent pfaestaiio'nem ejus, quod alter dcbet , quippe quae certo nomine semper dici potest motivits, cur alter se obligct. Bene igitur rursus Cl. Z a c h a r i a : Sie ist richtig , wcnn man unur dcm Bcsiimmungsgrurufc odcr dcm Mo*> tif den Rechtsgrund dcr bind end en Kraft der Vtrtrage versteht , welcher von den Gcsclzen ah dcr Bestimmung'grund des Willcns dcr Par- they en betrachtet wird" (i). Denique habet doctrina a nobis jam exposita hoc, quo se comirendat, quod modo bene cavea- mus , ne ab ea aberremtis, nullum amplius super- sit periculum, quod in vulgarcm ilium incidamus errorem , quo causa cum objecto confunditur , qiuim revcra intersit inter rem ej usque pracsta- tioncm^ ut sequent! latius probaturos esse spe- ramus. (i) L. 1, in notis n*. i. S-3- 44 C O M M E N T A T I De causa obligations, essential* conventions requisite. Nullus non fuit Juris Francici interpres 9 quin in explicanda doctrina de causa obligationis mag- nas expertus sit difficultates , pro maxima certe parte oriundas ex brevitate atque obscuritate loci Codicis Civilis super hac materia. Imo tandem nonnulli eo usque processerunt , ut contenderent , earn plane conventionis requisitum non esse. Hujus doctrinae princeps fuit Cl. Ernstius in disputatione supra laudata. Nam , quamvis cum Ct. Yssel de Schepper (i) credamus, consilium viri Cl. praecipue quidem fuisse , ut ostenderet , legislators , earn in essentialia requisita referentes , non bene egisse; tamen , si ejus doc* trinae annuas, fieri nequit, quin simul legis dis- positiones ita corruant , ut contractus propter de- fectum causae nullus declarari nequeat (2). Attamen , quoniam valde periculosum credimus , nisi (1) L. 1. in nota ad pag. 36. (2) Cf. Ct. Hinlopen, in Commentatione Juridica, quae est in Annalibus Academiae Ultrajectinae , anni 18291830, qui Ernstii sententiam secutus , earn etiam sic accepit, ut tria tantum siut essentialia requisita; consensus, capacitns, ob- jectum , pag. 32. ssqq. J U R I D I C A. 45 nisi summa urgeat necessitas , leges ita interpretari , ut nullum sensum, nullam vim liabeant (i), non abs re visum est, in earn quaestionem aliquanto diligentius inquirere. Videbimus igitur, num revera secundum juris nostri principia causa obligations in quacumque conventione, velut essentiale rcquisitum cum tri- bus ceteris adesse debeat ? Quod si probare po- tuerimus, videbimus, num lex ita scripta a sana ratione non abhorrere dici possit ? Priori quaestioni primo obtuitu videri posset vix probatione ulterior! indigere , quin ei sit affiv- roando respondendum , quum articulis 1108. et 1131. totidem verbis dicatur: une cause licite dans r obligation est une condition essentielle four la validite 1 d* une convention. U obligation sans cause , etc ne peut avoir aucun efet. " Neque haec negat Cl. Ernstius. Contendit autem, secundum rerum naturam hisce articulis locum esse nunquam posse. Verum , quae dicit , ut hoc probet, nobis potius scriptorum franci- CO- (i) ,, Lorsqu'une clause est susceptible de deux sens, on doit plnttt rentendre dans celui , avec lequel die peut avoir ^uclque effet ) que dans le sens , avec lequel elle n'en potirrsir produite aucun." Sic dicitur in art. Cod. Civ. 1157. Quae si valeant de privatorum conventionibus, quanto verlor* sunt de Icgibus, quae omnium civium fortunam ac conditio- r.cm regunt. 46 C O M M E N T A T I O corum erroneas sententias , quam legis vitium probare videntur. Si la came ," ait (i), dans Us contrats a litre ondreux esf ce quo chacune dcs parties dolt resptctivcmcnt a fautre^ elle se confond avec fobjet-ds la convention , et , d&s - lors 9 // nc sert a rien de faire d^une seule et meme chose deux ttemcns Spare's , et de pre'scrire quatre conditions , lorsque , fl^w la r6alit6^U ri'en existc ^w^ trols " (2). Et recte sic forte disputaretur, si verum esset, causam consistere in eo, quod: chacune des parties doit respectivement a Pantre* " Ve- rum eos, qui reai sic explicuerunt , vebementer errasse, illaque verba apud Pothierium ita esse intelligenda , ut causa non sit ipsa res , quam alter debet, verum ejus praestatio , superior! satis a nobis esse probatum sperainus. Jam vero, ipsam rem ejusque praestationem in- ter se arctissime essejunctas, nonnegamus, revera tamen differunt , imo , quamvis, ut supra jam con- Co L. 1. pag. 253. (a) De solis contract! bus commutativis eandem jam antea professus fuit doctrinam Duranton, I.I. Tom. I. n. 299 et 311. initio. INec mirum , cum et hie in illis causam dicat: de funs des parties ce que fautre doit faire pour elle et vice versa." De ceteris autem minime Cl. Ernstio as- scntitur. Vid. I, 1. n*. 300. seqq, n. 314. seqq. J U R I D I C A. 47 concessimus, sic causa sine objecto coghari ne- queat (i), interdum tamen evenit , ut, existente objecto, causacleficiat. Exemplo rem probemus; vendo tibi ignorans ignoranti rem tuam. Venditio nulla cst, nam , quod alieujus est,non amplius ejus fieri poicst (2). Objcctum tamen ab utraque parte adfuit , defuit autem causa obligationis , quae a parte emtoris fuit, ut rem sibi aequirerct , quam revcra non acquisivit. Plura talia possent afferri exempla. lis tamen abstineri posse credinnis, quoniam , si laudatum stet , valeant quoqtie cetera necesse est, Si vero in facto versetur obligatio , libenter fateimir, alterum cum altero confundi , quoniam factum non adest , antequam praestitum sit , neque praestari potest , nisi eodem tempore et ipsum oriatur. Credimus igitur cum Cl. Ernstio ("3), legis- latores nostros bene facturos fuisse , si in novas leges ir.seruissent ad locum de objecto talem arti- culum : Un fait ne\peut etre la malilrc cTun con- (i) Nam, ut res pracstctur adessc dcber. Ubi igitur objec- tum deficit, contracms tarn proptcr hoc, quam prop;er causac defccrum, impugnari potest. Ca) Vid. . 14. Jnstt. de actioai/jrts^ quam rcgulam etiam juris nostri csse , ut certe cst, e Cociicis nullo alio loco, nisi ex art. 1131., probari potest. In loco de objecto non dicitur, neque necesse fuit. (3) L. 5. png. a<>4. 48 COMMENT A T I O contrat^ que lorsqifil est possible , non contrairc aux his , aux moeiirs , ou a Fordrc public. " Verum quandoquidem in lege, qua nunc utimur, nullus inveniatur articulus , qui impedit , quominus talia fiicta illicita conventionum objecta sint, prop- ter vitium in eo tali facta impugnari non pos- sunt. Eo autem diligentius servanda sunt ea, quae de causa praecipiuntur 9 quippe quae sola facultatem dant diluendi ea , quae neque ethice , neque aequitas, neque ipsa lex stare patitur (i), Magis adhuc conspicua fit differentia in con- tractibus aleatoriis, de quibus , nescimus quare, nihil dixit Cl. E r n s t i u s. In iis nimirum object um , ut in caeteris , est , quod contrahens daturum , facturumve promittit (2) , causa vero consistit in periculo, quod alter in se suscipit , ejus rei dandae aut non dandae. Sic ei , qui rem quan- dam alteri dat, ut hie sibi reditum annuum, quoad vivat , solvat , objectum est ipse hie reditus , causa vero pericuium quod ejus solvendi alter suscipit. In his saepenumero contingit, quod, quamvis contrahatur de re , quam promittere aut stipulari omnino licet, causam tamen habeat obligationis illicitam. ~ Sic in sponsionibus utrique obliga- tionis objectum est summa pecuniae, quam victus vic- (0 Vic', am. C. C. 1131 et 1133 (z) Vid. art. C. C. m<5. J U R I D I C A. 4$ victor! soluturus est; dc ea per sc quin contra- here liceat, nemo sane dubitabit, neque eo magis victus de solutione tcnetur , quonism ill! non lice- bat , tale suscipere periciilum , neque victori in illud cansani obligations suae ponere. Hoc periciilum a lege habetur causa illicita (i) Idem in ludis obtiner. Tccum alea ludo, pacisci- mur, cum, cui jacienti minor numerus notartmi in superior! aleae parte existat , alteri solutnrum esse ico. florenos. Nullus cs: contractus prop* ter eandem rationem (a) f Denique animadverte et hoc , ut de differentia inter objectum et causam vere existente palara constet, articuhim 1132., quo docetur, valere con- vcntionera , ouamvis non expressa causa, ad ob- jectum nullo mocio trahi posse, quippe cum fieri nequeat , ut conventio , aut viva voce , aut in- strumcnro , conficiatur , nisi exprimattir res , dc qua contrahittir, Quod attinct ad contractus gratuitos , conccdi- mus Viro Cl. (3)9 liberalitatem , quam quis in altcrum exercere vult, scparari prorsus non posse a consensu , quern in contractum dat. Minime vero impedit hoc, quominus tamen hie ipse con- sensus sit causa, qua contrahens obligatur ad id* quoJ (i) Vid. arr. C. C. 1965. (O Vid. art. laud. (\) L, 1. pag. as 3 et aS4' PINT, D 5 o COM M E N T A T I O quod promisit, : Si igitur in alrera hujus . par- te probare poterimus , rectae rationi omnino esse coKsentaxieum , neminem ad qualecumque sine ali- qua causa sc obligare, non amplius erit, quod miremur , causam earn sitam esse interdum in ipsa liberalitate, iibi agitur de iis obligationibus,ad quas exsequendas promittens compelli ntillo alio modo potuit (i). Atqne hoc principium jurenostro om- nino esse acceptuin non est, quod multis probe- tnus. Sufficiat excitasse articulum Codicis Civilis 894: La donation entre yifs est tin acte , par v lequel le donatcur se ddpouille actuellement , et irr^vocablement de la chose dome's en faveur du donaiaire , qui F accepts " (2^. Porro etsi verum fuerit, quod statuit VirCl. (3), obligationern sine causa intelligi non posse (quod minime ita se habere , supra vidimus) , vel hoc nihil contra opinionem noscram probaturum fuisse credimus. Etenim minimum aeque difficile cogitari pot- (r) Conferrj hie potest Pufen do rfius, 1. I. lib. III. c. 5. . 2. ubi haec habet : quum enim bona nostra pleruraque ,, non sol^amns transferre in alios, nisi boni alicujus acqui- ,, rendi causa, quod bonum in donatione gracuita non ita 15- quido apparer, igitur circa actum communi hominum me- ditationi parum cangruentem, nihil temere praesumendum, nisi quantum expressa voluntatis signa ostendr.nt." ) Add. v. c. de Commodcto art. 1888, aliiqae loci de ce- terls contracabus gratuiti*. (;<) L. L pag. 263. J U R I D I C A. 51 potest contractus , qui nullum habet objecuim ; neque to minus et hoc esscntiale requisitum di- citur. Nee minim , quum haec ipsa sit horum requisitorum natura, quod, iis dcficientibus , con- tractus nequeat cogitari. Et quod et de ob- jecto et de causa sectio in Codice inveniatur, non eo proprie pertinet, ut articuli 1108. veritas pro- betur. Hujus autcm ratio haec tantum est, ut , iis regulae generates , quae in quocumque proce- dunt contractu , praeciperentur , et sic evitarentur frequentes repetitiones , dum ea , quae ratione nonnullorum comractuum propria habent, insere-. rentur in locos, qui de singulis hisce agunt. Praeterea Cl. Ernstius inde aliud ad can* sam obligations rejiciendam repetit arguffientum , quod secundum eum , neque in titulo , de donatio- nibus, neque in diversis titulis, ubt de contracti- bus onerosis agitur, de ea verbum dicattir (O Respondents, in pltiribus horum quidcm titulorum causae mentionem non fieri, hujus autem ret rationem inde esse repetcndam , quod in iis, praeter regulas generates articulo 1131 1133. sta- tutas, de ea peculiariter nihil observandum sit, adeoque ne tune quidem aliquid probarct , si de omnibus titulis hoc verum esset, quod trsmen lon- ge abesse credimus. Nam de donationibus in specie hoc negamus, quo titulo, etsi expresse hoc non (p L. I. pag. 254 et 255. D a C O M M E N T A T I O diratnr, tamen occurrere disposiciones , quter doetrina de causa obligations nituntur iterum ar~ gtmiemo sic articulus 894. Mem quoque valeat de pluribus Iceis , ubi agitur cte contractibus onerosis. Exemplum habemus in ariiculo 1138, secundum quern res deblta, quam- vis nondurn praestita, quoniam a tempore initae conventionis siipulantis fir , etiam ab hoc inde tempore, si pereat, creditor*! perit. Ratio in ; apcno est. Objectum tempore conventionis cxsti- tft ^ et , qnamvis postea periit , causa tanien obli- g^tionis stipulatori perduravit , sita scilicet in trans- latione dominii. Haee enim locum liabet solo contrahentium consensu* Si igitur pretium solvic, iliud rcpetere nequit , atit si nondum solvit , adhuc t-enetur. Dcnique provocat Vir Cl. C 1 )^ ad obscnritatem et contradicuones , in quss de ea re inciderunt a uc tores , quo nihil melius ejus falsitatem probare, air* Nobis vero hoc nihil amplius probare vi- detur,, quam ipsartim legum hae in pane obscti- ritatcm, quam nemo, quoad scimirs, negat. Opta- bile igitur omnino fuisser, eos , quilnis cnra no- varum legum in patrifl nostnt corscribendarum de- mandata fuit , super hue matrria dedisse regulas magis accuratas, magisqiic diUicidas (2). Ve- CO L. 1. pag. 255- se- capacitas essemialiter requiri in omni coa- tractu. Qtiodsi alicui dubium quoddam adhuc remaneat , hisce addat expressas articulorum sae pius laudatorum dispositiones , ipsorumquc legis- latorum verba , turn in earum rationibus, tma in disceptaiionibus super iis habitis (0; omnium denique scriptorum consensual , e quibus null us hue usque tale dubium movie. Quacstionera , vero num P o t h i e ri i doctrina dc causa ebligaiibnis Juris Romani principiis , ex qui- bus hausta est, conveniens sit, quam reovit Cl. Ernstius, cuique negando respondic (2), m medio rclinquimus (3), quippe quae non multum facere videtur ad nostrum propositum , dummodo constet Po t h i eri ura vera dociiissc; quod pau- ,, 3 ,iJ33. Cod. Nap. verbotei>us versa sum, (ridd. Cod, Ned. i?pii3;8.) et ceceroquin de causa obligation-Is aiinil c.xprcsse cavciur. (0 Vid. Confirtnce da Code Civil > Tom. 5. pag. 19 et 20. CO L. 1. pag. 245. seqq. (3) Nos vcro opinioni ejus non asscntiri, supra jam i'.;onui mus. Vid. Inic. . i. c.I. Plnra habet Ct. Yssel de Schef>- per, in diss. saepius laud., cujus cap. 111. fere eo tsntnra spectat, ut iradan;ur dltTerentiae iiucr utrumqua ;irs da cauri obligation^. 54 C O M M E N T A T I O cis jam investigandum est. Ejus enim doctrina, cum plerisque interpretibus pro fundamento atque mrerpretatione Codicis Civilis hac in parte assum- ta , fieri nequit, ut alteram probemus, alteram improbemus. Post orania ^ quae diximus , opus vix erit , ut profiteamur, secundum nostram quidem opinionem (quae , utrum vera sit , alii judicent) , P o t b i e r i i doctrinam omnino esse servandara. Faucis tamen exponamus rationes, quae nos ad bane sententiam diixerunt, ut sic et alter! quaestioni initio hujus . positae respondeamus. Causam , ut earn explicuimus 5 quainvis aliquan- do cum objecto aut consensu, si de effectu in contractibus qnaeras , in unum coiiat , per se tamen ab utroque semper diversam esse , in omnique conventione adesse, vidimus. Plures dispositio- nes de ea optimis niti rationibtis, etiam vidimus, et de aliis in posterum idem videbimus. Restat ut videamus , num sanae Jurisprudentiae princi- piis conveniat regula ista , obligationem sine causa Bullos producere elfectus. Profecto quam maxime congruum videtur indoli hom inum , qui nihil agere solent , nisi aliqua sal- tern causa moti 9 si hoc ipsum ad contrac- tus , quod quotidie celebrant 5 applicamus. Nam sic multo securiores erunt de eo , quod adver- sari us promisit, ut perveniat ad scopum, quern contractu sibi pioposuit , dum unusquisque facile sta- J U R I D I C A. $5 stabit fidei suae, quam justa causa ductus obli- gavit. Contra vero, si quis sine ulla causa oblU gationera contraxit, multo proclivior erit qui ei non satisfaciat; dum ab altera parte juris ra- tiones pati non videantur , aliqiiem invitum com- pelli ad pracstandum illtid, quod, nulla raticne motus, promisit. Hoc igitur respectu mcmorata regula admodum salutaris erit cuicumque civitati , quippe quarum omnium interest , pacta privatorum servari. Atque hoc jam spectasse videtur Ulpia- nus, scribens (i): Quid enim tarn congruum fidei humanae , quam ea , quae inter eos pla- cuerunt , servari? " Praeterea cujuscumque rei humanae -haec est na- tura, ut non possit efFectus quosdam producere, nisi in se aliquam habeat causam , tinde hi eifec- tus oriantur , ita ut recte omnino dixisse videatur Favard de articulo 1133: Dans tous les cas n de cctte disposition , // riy a pas ^obligation , on // faudrait admcttre des effets sans cause " (2). lis , quae de contvactibus gratuitis diximus , pauca habemus addenda. Optima nempe ratione videbatur ct iis concedenda causa , propter quam con (1) Vid, Lex. i. pr. ff. de paccis. (2) Vid. Exp. des motifs etc., Tom. 5. pag. 109.; quorum posteriorum vcrborum nullus alius vide'.ur scnsus , quam quod tonventio non possit produccre obJigationtn , quae c$t ipcius cllectus, nisi hii.ius causam in sc hr 5$ COMMBNTATIO contrahens de obligatione sua teneretur: qutim ab altera parte, nisi hoc facttim fuisset , semper pro inittens ab obligatione sua recedere posset , ini- quum dicens se ex liberalitate sua conveniri; ab altera tarn en parte tales liberalitates iis , in quo- rum favorem promissae erant, mox omni effect u destitutae , baud raro magna damna afferre pos. sent. Proptcr has igitur, dicimus, rationes erat et contractibtjs grauiitis causa obligationis conceden* da, imprimis ,, cum promlttens," ut ait Pufen- dorfius (i), posset inptine non promittere, neque debuit alias rationes ipsius fidei super- struere, si perfecte nolebat obligari. Nam," ut pergit , ,, in beneficii negatione tamdiu nulla ,, esi injuria, quatndiu ad illud dandum sola hit- manitatis lege quis adstringitur ; non ubi pos- tea per proinissum jus alteri ad id quaesitum fuit. " Ad hoc autem consilium, duplici modo perveniri poterat; aut scilicet contracttis gratuitos magnis solemnitatibus obstringendo , in iisque obii- gandi causam ponendo , quod ideo minus se com- mendabat , quoniam iis hand raro homines a rebus gercndis absterrentur. Aut, duce Pothierio ipsa liberalitas sufficiens causa obligationis dicenda erat. Atque hanc viam , meliorem existimantes , secuti sunt legislatores nostri , quod , ut exemplo probenius; patet ex articul.o Codicis Civilis 938, quo CO \" i ? 9' Ijl fi " tf - J U R I D I C A. 57 quo hoc docetur : ,, La donation ddmcnt sera parfaitc par le scul consent ement des par* ties: 99 ei, qui in liberalitatcm semel conscnsit, inox ab ca rccedere , integrum non csse. Neque obstat, quod secundum articulum 932. doiiationes iriterdum fieri debeant instrument) coram nota- riis confecto. Requiritur hoc scilicet, non solem- nitatis ergo, sed tantum , ut liberalitas eo nielius probari possit , de eaque certc constet, ut sic fraudibus obviam eatur. CAPUT TEPvTIU M. EXPLICA'TIO, Codicil Civitis Librilll, TV////////, Capi- tis //, Scctionis If^ 9 M agitttr: de causa obligationis. Expositis in superioribus gencralibus , quas no* bis de causa obligationis finginnis notionibus: agemus hoc capita illud, ut scctioncm memoratam articulatim , pro viribus expliccmtis. Praemissis igitur semper ipsius articuli verbis unicuique suam apponemus interpretationem , qua coinprehendemus turn 58 COMMENTATIO turn verborum explicationem , turn quaestionum , quae ad ea forte moventur , illustrationein. Art. 1131. IS obligation sans cause , ou , stir une fausse cause , ou , sur une cause illicit e, ne pent avoir aucun effet." Htmc articulum discriptum esse ex Lege I et V. fF. de condictione sine causa docet Ma lie- villius. In priori fere occtirrit regula obliga- tionem sine causa non valere (i), in altera autem datur talis obligationis exemplum (2). Quid sit causa , supra vidimus , et de causa illicha videbimus ad art. 1133. Quura autem hoc articulo mentio fiat obligatio- nis sine causa et obligationis sub falsa causa , inde sponte sese offert quaestio, num igitur inter utramque intersit ? Non credimus, quidquid hac de re dicant. Extra diibium profecto est, falsam causam hoc articulo intelligendam non esse causam nmulatam , sive (0 v id. supra cap. I. . i. (a) Ut hoc obiter moneamus, testis sit hie locus ,M a 11 evil- Hum favere opinion!, Jure Romano etiam postulari causam, tamquam reqnisitum essentiale, adeoque hanc regulam ex eo ssc pet.itr.rn. J U R I D I C A. 59 sivc earn > quam contrahentes consulto conventio- ni inserunt , ut vera latcat , quum ad sequentem articulum videbimus , talcnr convcntioncm omnino valere, modo alia vera eaquc licira causa sub- sir, (i), idemqtie locum habet , quamvis , partium errore, falsa causa inserta sit, modo iterum vera cxistat. Accipiendus igitur cst locus de causa, quac opinione qiiidern contrahentitim cxistens re- vera deficit; ita tamen, ut conventio aliam can- sam in se non habeat (2> Quod si venim est, eodem redit , utrum talem obligationem dicas sine causa , an sub falsa causa. Exemplo sit ca- sus supra (3) allegatus de herede rem dante in soluticnem legati , tcstamento relicti cudicillo ademti; causa obligationis fuit heredi , ut a lega- tario liberaretur debito suo, liberatus non est. Falsa igitur fuit haec causa; atqui alia causa obit- gandi non fuit. Jgitur obligatio nullam habuic causam. Idem valeat dc cereris istiusmodi spe- ciebus. Ab altera parte omnis obligatio sine causa aeque dici potcst , habcre falsam causam , cogitatione cer- te contrahentium , qui nisi earn adesse putassent , conventionern non celebrassent. lllustre exem- plum (i) Cf". Pa ill., ad h. art. n. 3. ; ct D u ran ton , J. I. n v . 310. (i) Sic rem cxplicnt Paili. , I. 1. et recic. (3) Cap, a. $. a. 6o COMMENTATIO plum nobis praebere videntur nudae promissiones t sive pollicitationes , quas , quippe causa obligandi plane destitutas , nulhm habere vim , nemo dubi- tat (0 Promitto tibi, sive ore, sive scripto privato , fundum meum C o r n e 1 i a n u m. Ad tale pactum obligari nequeo praestatione aliqua a pane tua , nam contractus est gratuitus : causa obligan- di igitur sita esse debet in liberalitate mea , ne- que haec tamen exsistere dici potest, quoniam jure civili non agnoscitur, neglectis formis , quas ad earn exprimendam requirit. Pactum igitur nul- lam habet causam , adeoque non valet. Attamen contrahentes , errore juris ducti, revera putabant, hie in liberalirate siram esse sufficienteni causam. Eoriim igitur cogitatione exstitit , ac proinde etiam hie falsa causa cernitur, quoniam haec aliam , eamque veram , non ofFert. Neque credimus , hanc interpretationem ita ab articuli verbis abhorrere, ut prorsus iis accommo dari nequeat. Dicitur nempe: ,, ^obligation sans 5 , cause , ou, sur unc fause cause ," etc. Jam vero voculi ou haec est vis , ut saepe , quamvis non semper, conjungat synonymos, ita ut se- quens (O Parser Jure Rom., quo tamen haec regula plures pad- rar cxeeptioncs, qtiarum praecipuae sunt vota religiosa, polli- citationes civttati facue , etc. Cf. Tir. ff. de pollicit. , ibi- que Voet. Adde etiam Pufend orf iura, 1, I. lib, HI. cap, A. ^ 75- J U R I D I C A. (Ji qtiens antecedent! plane acquiparetur (i) ; adeo* que plane assimilatur Latino sivc (2). Confirmatur hacc praererea sententia ex Po- t h i e r i i verbis , qui sic habet (3) : Lonqtfun engagement tfa aucune cause , on , ce qui cst la mfime chose , farsque la cause pour laqucllc ,, il a 616 contract^ cst une cause JatisscS'* etc. Quorum verborum hanc esse sentcntiam , ut, non tantum ratione effectus , eodem reclcat, utrtim obli- gatio nitllam , an faham habcat causara , sed , ut revera sibi invicem assimilcntur : vel inde apparet , quod unum tantum afFcratur exemplum ; nam, si diversam utramque intellexisset , de utraque sane exemplum tradidisset. Praeterea dicit, ad repeten- dum id , quod ex falsa causa solutum est , dari actionem , quae dicit ur condictio sine causa. Melius igitur forte fecissent auctores, si Pothie- rii verba integra servassent (4). Quidquid dcnique hsc de re sit, ratione effectus certc nulla intercedit differentia , et , sive nulla sit causa sive falsa, nullam facit conventionem. Imo nee refert , atictore eodem Mallevillio, utrum ab initio nulla fuerit causa, an fuerit qui- dem (1) Cf. Diction, dt fAcadlmlt , in voce. (2) Cf. Sc heller, Lexicon Latin*- Btlgifttm , In voce. (3) L. 1- n. 42. (4^ Contnirinm putat Tout I. , !. 1. n. 170. sed Me Inttr disrin^uic. 62 C O M M E N T A T I O , clem 9 sed secuta non sit : ita , ut valeat apud nos etiarn- hoc Africani (i). Nihil refert utrum ,, ab initio sine causa quid datum sit, an causa, ,, propter quam datum sit, secuta non sit " (2). Cum pictore convenio, ut tabulam mihi pingat, pro qua ei certam pecuniae summam solvam. An- tequara absoluta sit tabula, pictor tale in manum accipit vulnus, quod in posterum a pingendo um abstinere cogit. Hie causa obligations raeae , quae ab initio exstitit , evanescit , nullus- que fit contractus. Illustre exemplum obligationis sine causa , nul- lius . declaratae , est in celebri ista causa Ch ar- retti cujusdam, quae a pluribus auctoribus refer- tur (3). Antequam jam ad sequentia transeamus, verbo attlngenda est quaestio, utrum debitum naturale sufficiens causa sit obligationis civilis ? D u- r a n t o n (4) affirmando ei respondet , recte con- ten- CO In lege IV. ff. de cond. sine causa. Add. lex I. . 2. ibidem. ( 2 ) Cf. ft. S an d her 5, 1. 1. p. 56. in fine, qui rectc do- cet 5 hanc doctrlnam exemplo confirmari in art. C. C. 1727; nam rcvera qutim causa in Jocadone condtictione ab altera pane sira sit in pracstatione rei iocatae , pereuate re , cessat cansa, quae ab initio adfnit. ( 3 ) Cf. v. c. Toull. , 1. 1. h. 169; Paill. , ad h. art, h. ; Durant., 1.1. n. i3f. etc. (4) L. 1. n v . '.03. seqq. J U R I D I C A, 63 tendens , in tali casu neque tituli confirmationem , neque transactionem locum habere. Attamen proptcr aliam rationem ejus opinioni indistincte assenticndum non credinnis. Nimirum debituS) naturale civiliter est indebitum ; causa autem obli- gationis consistit in praestatione ejus, quod de- betur ab altera parte. Igitur non potest esse in praestatione dcbiti naturalis. In casu proposito adeo causa quaeri debet in liberalitate debitoris naturalis. Inde autem secundum ea , qnac sa*e- pius jam vidimus , sequitur, debitum naturale turn demum causam posse fieri obligationis ci- vilis, si observatae sunt formae in donationibus requisitae. Rectius igitur nobis dixisse videtur Toullierius (0 : ,, si une obligation naturelle ,, peut chvenir la cause d^une obligation civile , c*est settlement, lorsque la preuve de cctte obli- 5 , gation cst faitc d'une manierc rcfuc par le ,, droit civil. " Restat, ut paucis agamus de efFectu talis con- ventionis, quern nulliim producere articulo dici- tur. Ex oblfgatione sine causa igiiur, ant sub falsa causa nulla oritur actio , et cave pines, in contractibus commutativis, in qiiibus alia causa non reperitur, earn sitam esse praesumi debere in liberalitate; saepius enim vidcirais 9 earn nullam praebere causam obligandi, nisi adbibiiis fomiis .ad (0 I- U n*. >87 64 C O M M E N T A T I O ad donationem necessariis (i). Imo in tantum hoc vernm est , ut, quamvis solvent debitor, ex tali obligatione solutum repetere possit. Solvit nimi- rum indebitum , quod accipicns adversarius , tacite ad restitutionem se obligavit (2). Nee potest illi objici regula ista (3) : cujus per errorem dad repetitio est, ejus consulto dati donatio est," Quippe quae jure nostro baud semper procedit. In pronitu autem est ratio luijus differentiae. Jure Romano enim donatione solo consensu per- fecta, traditione dominium rei donatae ad dona- tarium transferebatur (4). Jure codicis secus es* se saepius vidimus. Praeterea debitori ex tali conventione, etsi nihil solverit neque ad solvendum conveniattir 9 integrum jus videtur esse ad agendum in id , ut sibi resti- tuatur obligations titulus, quern alter forte ha- bet (5). Estque hoc ipsum , quod obligationetn condicere dicebarit Jurisconsult! Romani (6)* (1) Cf. Del vine. , 1. I. par. H8. Add. omnino verba P li- fe ndorfii, a nobis supra allegata in notis ad, pag. 44. n. 2. (2) Off. ant. C. C. 12 15 et 1376 seqq. (3) Via. Lex, 53. ff. de R. J. (4.) Vid- ^ a. Inht. de donar. . 40. ibidem de rerum divi- sionibus. (5) Cf. Mcrl. , Quest, de Arolt^ 1. 1. y. i. n. i, (6) Vid. Lex. I. pr. (T. de ond sine causa. j. a. J U R I D I C A. tius igitur scripsissent legislatores : 9 , quoique la cause n'y soit pas exprime'c." Nos vero eo facilius admittimus talepi vitiosam redactio icm , PINT. quan- 66 COMMENTATIO quandoquidem plura istiusmodi exempla in Codi- ce non deficiant. Aliud jam vidimus initio hujus disputationis (i) in articulo 1108, Cae- terum haec et similia facile condonantur brevi tempori, quod ad Codicem conscribendum aucto- ribus concessum fuit. Proinde vero minus recte fecisse videtur Cl. Ernst ins (2), Q ex hujus articuli verbis oc- casionem arripuit ad totam Codicis doctrinam re- jiciendam , quoniam , secundum eum , ea confun- duntur res admodum diversae : scilicet causa , esseri- tiale contractus requisitum , secundum eum errore admissum, secundum nos vero ea, quae facit, ut ex conventione obligatio oriatur; et causa, le- galis obligationis fons , qualis est ipsa conven- tio (3). Sufficiant haec de verbis. Transeamus jam ad ipsum sensum articuli , quo deciditur quaes- tio , quae jure veteri Francico fuit e maxime agitatis; aliis statuentibus , causam in obligatione expressam esse debere , poena nullitatis, aliis con- tra. Plerumque talcs oriebantur lites occasione chi- (1) Cap. 1. . 2. Inido. (2) L. 1. pag. 261. seqq. '3) Idem quoque habet Dab el low, Ausfuhrlicher theo- retisch. practischer Commentar uber den Code Napoleon* $j. 1053- ,, Man sieht klar, dasz in diesen Verfilgungen des ,, Code mehrcres zusammen gezogen fst , was durchaus nicht J U R I D I C A. 67 chirographorum a debitoribus creditoribus conces- sarum, in quibus causa debit! non erat scripta, quarumque usus , inprimis inter mercatores , erat frequens. Merlinus (i), diligenter colligit turn Jurisconsultorum utriusque opinionis locos, turn rerum in utramque partem judicatarum exeni- pla. Fuerunt etiam , qui mediam tentierunt sententiam ac contenderunt , regulariter requiri causae enuntia- tionem , aliquando tamen remitti posse hanc neces- sitatem , si qualitas reciproca debitoris et credi- toris verisimilem reddat causam obligationis : ^par exemple , si un tcolier confesse devoir au princi* pal de son college , un passant au matt re. de rhdtellerie , un maladc a son mddecin , un plai- deur a son procureitr , les causes se -prtsument , comme si elles ttaient exprimdes , et 6crites " (2). Ipse autem Merlinus stabat a pane putantium , necessarium non esse , ut causa expressa sit , quo- rum etiam opinio praevaluisse videtur ; certe a Codicis auctoribus uti optima recepta est, quippe cujus articulo 1132. cavetur, valere conventio- nem, quamvis causa non sit expressa; et recte sane, nam requiritur tantum , ut obligatio justam causam habeat, quae, si in conventione expresse de- cla- CO Questions de droit , 1. 1. . 3. 00 Sunt verba auctoris du Louzy, apud Mcrl. , 1. 1. E 2 68 C O M M E N T A T I O clarata non est , nequaquam inde concludi potest, mil lam prorsus causam fuisse, sed praesumenduni potius, justas rationes contrahentes impulisse ad earn ineundam. Stare igitur debet obligatio , modo de ejus causa alio legitimo modo constet (i). Atque ex hoc ipso sponte sequitur etiam hodie duas superesse quaestiones de conventionibus ejus- modi , in quibus causa obligationis non exprimi- tur : utrum scilicet creditor causam probare de- beat , an vero debitor , obligationem non habere causam, et quomodo haec probatio facienda sit? i. Qtiis debet probare causam obligationis, quae in conventione expressa non est, adesse vel non adesse ? Dissentiunt Interpretes vehementer. Nobis autem ejusmodi videtur quaestio , de qua in utramque par- tern satis probabiliter disputatur, cujusque igitur decisio difficillima est, adeo, tit earn fere in me- dio relinqueremus, nisi timeremus, ne sic propo- sito minus satisfaceremus. Exponemus igitur bre- viter , quae ab utraque parte afFeruntur argumenta , deinde vero , non nisi anxie nostrum in re tarn gravi efferemus qualecumque judicium. Acer* (_i) Imo aliquando causa, quamvis non expressa, lege prae- suniitur adesse. Sic Chirographus, qua mercator dehitum agnos- cit, protnittitque solvere , causara habere censetur in mercatura sua sitam. idem obtinet in aliis casibus art. 638. Cod. Com. cmuneraiis. J U R I D I C A. 69 Acerrime inprimis hac de re disputarunt Toul- lierius et Durancon (i). T o u 1 1 i e r i u s onus probandi , obligationem cau- sam non liabuisse, defert debitor! , quandoquidem ex articulo 1132. oritur praesumtio, obligationem qualemcumqne justam causam habere, donee con- trarium probatum sit. Qtii autem in suum favo- rem habet legis aliquam disposttionem aut prae* sumtionem, omni ulteriori probatione liberatur (2). Dubitamus tamen , an recte sic disputet , quum secundum nostram opinionem ex articulo 1132. nihil aliud sequatur, nisi quod obligatio non nulla sit propterea, quod causa ejus in conventione ex- pressa non sit. Haec sunt ipsa articuli verba (3). Potius vero cum Durantone credimus ex eo , quod obligatio sine causa nulla sit , sequi , earn , nisi causa expressa sit , aut alio modo probetur , quod per articulum 1132. licet, censeri non adesse. Enimvero , quum a neutra parte praesumtio lega- lis adsit, haec mittimus ac pergimus ad alias ra. tiones, quae nos ad alteram opinionem amplecten' dam inprimis moverunt, quarura altera nititur le- gis (i) Toul Her, J. 1. n. 175 ; Duranton , I. I. n. 307.. ubi breves tantum sunr. Verum Pailliet, 1. 1. art. 1132. n*. 5. intcgros retulit corum locos, hue spectantes. (o) Vid. art. C C. 1352. (3) Exceptio tatucn cst in specie memorata, art 638. Cod, Com. 70 COMMENTATIO gis praecepto, altera ipsius rei naturae necessi- tate. Constans est juris, tarn nostri quam Romani, regula, actori incumbere onus probandi (i), qua cum creditor sive actor in specie , de qua agi- mus, nusquam liberetur, ea et hie valere de- bet. Alteram autem rationem, cur creditor causam probare debeat , hide petimus , quod altera opinio ad abstirdum ducere nobis videtur. Nimirum , si debitor! onus probandi incumbit , probare debet, obligationem causam non habuisse , et sic ad im- possibile cogitur , nam negatio probari nequit, nisi in se habeat affirmationem , ex cujus veritate negatio deducitur (2); unde neque hodie negligi possunt verba Pauli: ei incumbit probatio, qui dicit, non, qui negat " (3). Quod autem modo diximus , negationem turn pos- se probari , si in se affirmationem habeat , illud hie locum non hcbere , in promtu est , nam , quam- vis probaverit forte reus , hanc vel illam obligatio- nis causam non fuisse, hoc non impedit, quomi- nus aliam habere potuerit ; dum ab altera parte cre- (O Vid. Lex. XXI, ff. de prob. et praes. . 4, Instt. de Le. gads et C. C. art. 1315. Add. Voet, ad 1. Tit. ff. n. 9. (2) Cf. oranino hac de re Voet, 1. 1. n. 10. (3) Vid. Lex. II. ff. hoc Tit. Vid. Lex. XXIII. Cod. ibidem et Lex. X. Cod, de non num. pecun. J U R I D I C A. 71 creditor! nihil facilius sit, quam probare causam, si revera existat. Accedit denique huic doctrinae auctoritas juris Romani, cujus quamvis omnis vis legis ei ademta sit , tamen , ccteris paribus, praecepta servanda , quam negligenda potius , putamus. Audiam us P a u 1 u m (i) : Sin autem cautio indebite exposita esse dicatur, el indiscrete loquitur, tune eum, in quern cau- tio exposita est , compelli , debitum esse , osten- dere , quod in cautionem deduxit : nisi ipse spe- cialiter, qui cautionem exposuit, causas expla- navit , pro quibus eadem conscripsit. Tune enim stare eum oportet suae confessioni : nisi eviden- tissimis probationibus in scriptis habitis osten- dere paratus sit , sese haec indebite promisisse. " Atque hae sunt praecipuae rationes, quae nos procliviores fecertmt ad Durantonis sententiam , quern etiam sequuntur Delvi.ncurtius (2) et Zachari a (3). Cum T o u 1 1 ie r i o autem facit M a 1 e v i 1- lius, certe, si rcus major sit, nam inter eum et minorem distinguit (4). Attamen dicatur venia viri (i") In legc XXV. ^. 4. de prob. ct praesumt. , ad quam Cf. Uionysius Gothofredus. Ceterum addantur hie omnino verba ampl. Bigot P r<5 amen e u, supraallegata, <[. i. cap. a. (2) L. 1. pag. 120. (3) Ad fincm laudaii . (4) L. 1. ad art, 1131. A nostra opinione ctiam dissentit Ct. Sandbcrg, 1. 1. pag. 27. seqq. , qui cum ToulJierio onus probandi debitor! dcfert. Denique in eandcni sentcntiam judi- 7a COMMENT A TIO viri amplissimi , cujus auctoritatis caeteroquin plu* rimum facimus , quippe qui ipse inter Codicis re- dactores fait; ei hac in re assentiri non possu- mus: quamvis eadem distinctio admittatur a non- nullis veteribus Francicis scriptoribus (i). Contra vero , quoties in contractu causa ex- pressa sit, debitor, qui contendit, earn veram cau- sam non fuisse, ipse hoc probare debet; pariter, si causam falsam aut illicitam esse , arguit. Om- nibus his casibus, non amplius objici potest, pro- bare debere eum , qui dicit, non, qui negat, quo- niam nunc reus excipiendo actor factus , non amplius negat , sed dicit (2). 2. Quo- judicatum esse,apparet ex Sirey, Rec. gen, tics lots et det arrets, Tom. 7. p. a. p. 8^7. Attamen rebus judicatis non tantam tribuimus auctoritatem, ut ab earum decisionibus de- cedere uon liceat, nisi justis munitae sint argumentis, quae hie deficere nobis videntur. Elegans Jocus hac de re Ct. Meyer est in opere CC11. den Tex et van Hall, JSij- tiragen tot de Regtsgcleerdheid etc. , T. VIII. pag. 46. seqq. Add. omnino Cl, de Wai, over de ittvloej van Wetboeke* in de taal clef lands , etc. pag. 7 II. (i) Vid. Merl. * 1. modo laud, Imo in disceptt. Concilii Status eandem sententiam tueri visi sunt Ampl. Tronchet et Port alls, vid. opus laud. Conference etc. , I. 1. Quamvis autem magni facienda sic legum interpretatio , ab iis data, nos tnmen eo .perducere nequit, ut propter earn annuamus doctri- nae , quae homines ad impossibilia compellit, quod locum habere , si major debitor probare debet, obligationem caus- sa*n non habere, ut speramus , satis demonstravimus. (2 Cf. Paill., ad h. art. n. i; Zacharia, 1. 1. Add.de casu priori res ludicata apud Sirey, 1. 1. pag. 818. J U R I D I C A. 73 2. Quomodo probari debet causa non exprcssa ? Est haec quaestio facilior, cui respondeatur. Nam primo qtiidcm , si res , de qua agitur , minor sit 150 Francis, nulltiru dubium, quin per tcstes probari possit causa (i). Quid vero , si major sit ? an , et tune probatio per testes admittan- da (2)? Et sic credimus; liaec etenim admit- titur et propter majorem summam , modo initium probationis per scripturam adsit , qualis dicitur, omnis actus scripto conceptus , qui manavit ex eo , adversus quern actio instituitur, quique fac turn allegatum verisimile reddit (3). Utrumque requisitum habet titulus obligations, qui a debi- tore manavit, ac verisimile reddit, cum debere id, quod solvere promisit , adeoque obligationem ha bere causam (4). Praeterea ex eo , quod ad validitatem contractus non requiratur , ut causa enunciata expresse sit , inde sequitur , conventionem om- (i) Vid. art. C. C. 1341. (a) Nam ccrta cst juris regula, propter majorem, qnam 150 francorum, futnmam , probationcm per testes non admitti. Vid. 1. a. 1341., cujus rationes docet D el vine. , 1.1. Tom. I.pag. ja et 13. et Tom. VI. pag. 86. (3) Vid. art. C. C. 1347* Est autem haec regula generalis; nam sunt plurn alia scripta, quae Cotlice initium probationis per scripturam declarantur. Vidd. a. 324, 13:10, 1335 et 1336. Caet. de iis omnino conferuntur Poth. , op. laud- edit, quam curavit Mo I i tor, T. a. pag. 170276. et Duranton, 1.1. T. 4. n w . 14021412. Add. etiam Maleville, ad art. 324. (4) D e 1 v i n c. , 1. 1. ; D u r a n t. , 1. 1. n^. 307. In fine. 74 C M M E N T A T I O omnino valere , quamvis falsa vel illicita causa ex- pressa sit , modo veram eamque licitam habeat ; nam sufficit , earn adesse , neque tolli potest falsa causa adjecta. Estque haec communis omnium interpretum opinio (i). Sic valebit donatio, sub specie emtionis facta , modo observatae sint formae in donatione requisitae. Secundum ea autem, quae supra exposuimus, causa conventioni adjecta falsa aut illicita declarata , creditor probare debet , obli- gationem aliam ac licitam causam habuisse, nisi tamen ex ejus confessione compertum sit, causam adjectam falsam aut illicitam esse: quo casu si contendat, earn tamen aliam ac licitam causam ha- buisse, credendus est, quoniam confessio ejus adversus ipsum dividi nequit (2). Contra vero ultro intelligitur , conventionem es- se nullam , in qua expressa quidem est causa licita , si appareat , earn revera habuisse causam illicitam. Conductor aediurn, finito tempore con- tractus , cum locatore paciscitur , ut sibi certain pe- cuniae summam det pro restitutione aedium. Causa est contra leges , illicita , quoniam sita est in (!) Cff. v. g. Merlin., Quest, de Droit , 1. 1. . i.n.3. , qui, ter sic judicatum esse, refert; Toull., 1. 1. n. 176., qui in nota alia affert ejusmodi judicia, Duranton, 1. 1. n. 310; Paillet, ad h. art. n. i ; Zacharia, I. 1. etc. Add. alia res judicata apud Sirey, 1. 1. pars I. pag. 371. O) Vid. art. C. C. 1356. Add. Pa ill., 1. modo laud. J U R I D I C A. 75 in praestatione cjus, quod facere conductor valide jam tenebatur. Conventionem igitur occultant spe- cie simulata cmtionis vendhionis. Locator autem ex ea conventus probare debet , turn causam hanc in convcntionc expressam vcram obligationis cau- sam non fuisse, turn earn veram causam fuisse illi- citam. Probatio locatori reo propterea incumbit, quia excipiendo fit actor, et, quia in tali specie praesumtio pro actore militat. Neque in hoc exem- plo difficilis erit, quoniam locator, vel alid scrip- tura, vel ipso locationis instrumento, facile probare poterit, se esse aedium dominum. Quid vero, si per scripturam fieri nequit probatio? An et hie probatio per testes admittenda? Non cre- dimus (i) : v. c. Cajus Titio certam pecuniae summam promittit , ut Titius Cajo auxilium vel opem in re aliqua honesta praestet; haec au- tem causa tantum simulatur, ut vera lateat, quae in eo sita est, ut Titius a crimine quodam ab stineat. Earn causam Cajus per testes probare nequit, quoniam hie non est initium probationis per scripturam , nam , quamvis adsit titulus con* ventionis a Titio oriundus , ex eo nequaquam verisimile fit, factum allegatum, scilicet conventio- nem illicitam habere causam , imo contra ex eo omnino probabile est, earn licitam habere causam. Alio igitur modo facienda est probatio, quae, ut (0 Idem docet Duranton, 1. 1. Tom. 4. n. 1398. 76 COMMENT ATIO ut nobis quidem videturj tali in specie aliter fieri nequit, nisi per jurisjurandi oblationcm. Deficit enim scriptura , neque ulla praesumtio legalis cer- te adest; per testes earn probare non licet; con- fugiendum igitur est ad Jusjurandum decisorium , quod de quacumque contestationis specie deferri potest CO- Art. 1133. ., La cause est illicite, quand elU est prohibe'e par la toi 9 quand elle est contraire aux bonnes moeurs on a Pordre public. " Articulus hie verbotenus fere descriptus est ex P o c h i e r i o (2) : Lorsque la cause pour la- quelle V Engagement a tie" contract^ , est une cau* w j ut investigemus , quid his. verbis sit intelligendum. Tacente iterum lege, recurrendum ad ipsos ejus auctores, qui , quamvis rem expressis verbis non definiant, ta- men (i) Quaeque recensentur Cod. poen. artr. 330340. Mira- mur,nullum e Francicis scriptoribus hoc tanquam regulam , quantum scimus, hue usque tradidisse. J U R I D I C A. 83 men in rationibus articuli 6. (i), talia emittunt, ex quibus eorum sententia facile cognoscitur. Ecce verba Ampl. Portalis : Ce rfcst que pour maintenir Fordre public , qtfil y a des gouver- ,, nements et dcs his. ,, // est done impossible , qtfon autorise entre Ics ci toy ens des conventions capables d?alt6rer ou de compromcttre fordre public. " Ex his duo sequuntur: i. ordinem publicum spectare iinperium ac leges; 2. ejusnotionem csse inprimis , ut impediat , quominus turbetur civita- tis status sccurus: ita ut nulla sit obligatio, cujus causa haec est, ut aliquis privatus se rebus ge- rendis , quae ad summum Imperantem pertinent , immisceat. Idem valet de ea, cujus causa est, ut derogetur legibus ad ordinem publicum perti- nentibus, quales, quae sint , mox videbimus. Pri- mum est, ut excitemus adhuc verba oratoris Tri- bunatus Faure: ,, En effet , tout ce qui concerne les bonnes moeurs^ inte'resse Fordre public , mais tout ce qui inte'resse Fordre public^ ne con- cerne pas les bonnes moeurs." Unde concludit , ct recte, suflicere potuisse, si in lege tantum scriptum fuisset: ordre public , " omissis illis: ,, bonnes moeurs t " Verborum allegatorum veritas tarn perspicua nobis videtur , ut unicuiquc facile appareat, quapropter earn ultcrius non probabi- mus, (i) Cf. Export dts Motifs , ad hunc art. , Tom. II. F a 84 COMMENT ATIO mus: unum tamen liceat afferre exemplum. Ordo publicus requirit , ut illis , quorum ingenium , propter minorem aetatem , aliamve causam imbe- cillius est, aliquis praeponatur, qui in rebus ad- ministrandis iis adest, ne ipsi eas curantes sua ac familiarum possessions dilapidenu Attamen boni mores minime obstant , quominus et hi , ut omnes alii, suas res gerant, aut ipsi sibi adjutorem eli- gant. Contra vero omnia , quae superioribus at- tulimus, crimina et delicta, ordinem publicum baud minus laedunt ac bonos mores. Modo vidimus , ordinem publicum spectare aut imperium aut leges, priorisque ratione nullam esse qualemcumque obligationem , quae causam habet sitam in eo, ut privati se rebus imperil immis- ceant. Tales autem innumeras unusquisque facile sibi fingit. Hue pertinet, si quis obligationem suscipit efficiendi , ut mutetur imperii forma , aut alicui niodo illegitimo magistratum procurandi 9 ma* gistratui in munere suo exercendo obsistendi , et similia. Quaeritur autem, num hue quoque referenda sit, quasi causam illicitam habens conventio, qua alter se obligat in alterius gratiam. petere, aut a pe- tendo abstinere magistratum , aliumve favorem a summo Imperante (i)? Late egit de hac quaes* tio- (0 .Apponimus earn quaestionem hie, quoniam, si illicira sic tails J U R I D I C A. 85 none Merlinus(i), qui in titramque partcm judicatum esse docet.- Nobis autem videtur talc factum per sc nihil illicit! habcre , adcoque in cjus praestatione aut abstinentia tute constitui (2), obligandi causam, modo .hoc tantum agatur, nt alter altcri in petitione honesto modo adsit, suam- que gratiam aut auctoritatem , qua apud summum Imperantem ejusvc Ministros gaudet , pro eo in- terponat, ita, ut omnis corruptelae suspicio ab- sit. Jam quod attinet ad leges ordinem publicimi spectantes : quamvis , kto sensu si verba hacc accU pere velis, nullae non leges sunt, quin ad eum pertineant, quippe quarum omnium haec praecipue est ratio , hie finis , ut universae civitatis tuean- tur salutem; attamen propter hoc ipsum, quo- niam scilicet civitatis salus sine omnium privato- rum salute consistere nequit , multae dantur leges in merum privatorum commodum; carumquc maxi- ma pars non tarn absolute aliquid jubent aut ve- tant, ut civibus non liceat suis pactionibus ab iis recedere (3). Aliae vero leges sunt, quae tan- calls causa , ratio alia essc nequit , quam quod ordini publico ad-'e/se tar. (I) Quest, tie Droit, 1. I. $. a. CO Sic cdam Paill. , 1. 1. ad art. 1131. n, 6. (s> Insignc cxeraplum habemus in coramunione bonorumlc- gali inter conjuges, cui tune demum locus est, si ab ipsis conjugibus pacta nuptialia facta oon suut: U lei ne regit 86 COMMENTATIO tantum salutem publicam spectant , aut quae utrum- que consilium in se conjungunt. Prioris speciei exemplum est in legibus super administrationibus ac muneribus publicis. Ad pos- teriorem autem pertinent omnes leges de persona- rum conditione civili, multae dispositiones de situ locorum , aquis ducendis, aedificiis aedificandis , similesque. Unde nulla fuerit obligatio , cujus causa posita esset in abroganda , minuendave pa- tria potestate aut auctoriiate maritali, in con- traventione adversus leges de tutelis , de minore aetate, etc. Sic dominus praedii inferioris pacto se liberare nequit ab onere aquam , quae natura- liter e fundo superiore cadit, recipiendi (i) Uti- litas publica enim postulat , ut aqua liberum ha- beat exitum , ne agri aut urbes inundationibus de- vastentur. Sic nemo potest rei suae servitutem imponere, quae ordini publico nocet(a); quor- sum pertinet aedificatio eorum , quae enumerantur articulo C. G. 674. , neglecta legitima distantia , quippe qnae hue semper pertinet , ut obviam eatur morbis, incendiis, aliisve periculis, quae evita- ri ipsius publicae salutis semper plurimi inte- rest. Suf- ,, Vasfociation conjugate, quant aitx biens, qifa difitut de ,, conventions speciales , " etc. (i) Vid. art. C. C. 640. CO Vid. arr. C. C. 680, J U R I D I C A. 87 Sufficiant haec tandem de singulis illis , quae eausam obligandi illicitam pariunt. Ea autem , quamvis revera a se invicem diversa sint, sae- pissime tamen confundi non negamus, quod tamen parum referc, quoniam effectu spectato, omnis tollitur differentia, ut ex sequentibus apparet. Jam vero , ut maneamus in consilio saepius jam enunciate , nulli dubitamus , quin , quamvis lege quidem expresse hoc non dicatur, tamen in jus quoque nostrum ex Pothierio (i), sequentem regulam accipiamus : quod conventio scilicet, quae in illud comparatur, ut pacto aliquid promittatur, ad quod faciendum valide obligatus jam erat pro- missor, illicitam censeatur in se habere obligandi eausam , adeoque sit riulla. Luculentum tradit exem- plum Vir Cl. de promisso ab adjudicatario facto, ut sibi tradantur instrumenta fundi adjudicati CO* idemque juris est, si quis obligationem qualem- cumque suscipit , ut sibi reddatur res sua commo- data aut deposita. Addit tamen Pothierius, valere tale promis- sum , modo creditor id ultro , neque exigente debitore , fecerit , quum hoc casu causa obligandi in liberalitate posita sit. Veremur tamen , ut et Jure Hodierno hoc procedat, nisi promissum fac- turn sit instrumento authentico, caeteris, quae in (1) L. 1. n. 46. (2) L. 1. n. 43 ct 46. 88 COMMENTAT1O in donationibus requiruntur, formis adhibitis (i). Caeterum regulam istam Juris Romani: 3 , Cujus per errorem dati repetitlo est , ejus consulto dati donatio est," Jure nostro tarn indistincte non valere, supra, ad articulum 1131, jam vidi- mus. Praeterea , quod monet 9 valere conventionem , qua alicui quid promittitur , ut faciat id , ad quod jam tenebatur ex, mero honesti sensit, seu ex obliga- tione imperfecta (2) , ultro hoc intelligitur. Per- tinent haec ad Ethicam , ad cujus praecepta ser- vanda legem neminem cogere posse, vidimus. Jure Romano illicita quoque habebatur causa in conventione, qua quis ab eo, quod legibus aut bonis moribus contrarium est, abstinere se pro- mittit : si ob maleficium , ne fiat , promissum sit , nulla est obligatio , ex hac conventio- ,, ne " (3). Hoc , quum aequitate nitatur juris nostri quoque esse, nobis quidem dubitim non videtur , praesertim , quia sponte ex P o t h i e r i i regula sequitur, nam ad maleficium omittendum aeque valide obligati sumus , atque ad facienda ea (i) Ab hac sentcntia etiam stat Duranton, i. 1. n. 304. (a) Obligatio imperfect a est , cujus executio a solo pudore et conscicntia penclet , perfects* vero , ad cujus impletionem vis adhiberi potest. Cf. Titius ad Pufend. , de 0^10 Ho- minis et Ci vis , Lib. I, cap. II. . 3. (3) Vid. Lex. 7. . 3- ff. & Pacu's. Add. Lex, 4. . 2. ff< de condict. ob turp. caus. J U R I D I C A. 9 ea, quae jubct lex aut aequitas. Propter utrum- que igitur pretium accipere aeque turpe est. Denique restat , ut videamus de effectu conven- tionis , quae causam habet illicitam obligandi. Jure Romano distinguebatur , utrum causa illicita sit ab utraque parte , an vero tantum a parte ac- cipientis. Contractus quidem semper erat nullus , ita, ut promittens ad solvendum nunquam posset cogi ; posteriori vero casu , quod ob talem causam datum jam erat, repeti poterat, priori autem non poterat , secundum regulam : ,, in delicto pari me- liorem esse causam possidentis " (i). Ubi autem et dantis et accipientis turpitudo versa- ,, tur, non posse repeti dicimus. Quotiens autem solius accipientis turpitudo versatur, re- peti posse " (2). Hanc autem doctrinam justis atque aequis niti rationibus, docet Pothierius (3), unde, eo auctore (4), et nostri juris facta esse videtur. Causae a parte accipientis tantum turpis exem- plum afFert Pothierius idem , quod modo lau- da- CO Vid, Lex. 5. ff. de condiet. s. c. Eandem distinctionem admittit Grotius: vid. Inleijdingh etc., J. 1. . 43. (7) Vidd. Lex. 3,4. S3' ff de cond. ob turp. c. Add. Lex. 0. ibidem et Lex. modo laud. In 1. 1. 4. Ulpia- nus rein multis exeraplis illustrar. (3) L. 1. n. 45- (4) L. 1. n. 44. Add. Merlin., Quctt. de Drtit , 1.1. . i. n*. 2. et Delv. , I. 1. pag. 121. 9 o C O M M E N T A T I O davimus de adjudicatario pecuniam promittente, ut instrumenta fundi sibi reddantur: ,, Cc tfest que de la part du saisi," ait (i) , ,, que la Justice est blcssde ; radjudicataire ri*a de son ,, c6t6 blessd nl la Justice^ ni les bonnes moeurs , 5 , en promcttant cette somme pour avoir des titres , ,, dont il avait be join., et qrfon ne voulait pas lui ,, remettre sans cela. ' Et generaliter pro regula assumi potest 5 idem locum liabere in omni obligatione, cujus causa est , ut quis faciat id , ad quod faciendum aliun- de obligatus jam erat. Idem juris erit in conven- tione , ne quis faciat , quod facere vetat lex aut mores, Sic Ul pi an us fa): Quotiens au- ,, tern solius accipientis turpitudo versatur, Celsus ,, ait , repeti posse , veluti Bi tibi dedero , ne ,, mihi injurias facias. " Et recte sane nam hisce casibus eadem applicari possunt, quae mox ex Pothierio retulimus. Nocte in via a prae- done afficior, qui mihi mortem minatur. Ut vi- tam mihi relinquat , do illi magnam pecuniae sum- mam , quam mecum fero. Nullum dubium, quin earn repetere possim , quum nihil turpitudi- nis egerim pecuniam dando ad retinendam vitam, quam aliter servare non potui. Turpitudo ab utraque parte adest in illis obli- (1) L. 1. n. 44. (2) In lege 4. . 3. ff, de Concl. ob t. c. J U R I D I C A. 91 gationibus , quarum causa est , ut aliquid fiat contra leges, bonos mores aut ordinem publi- cum (i) , in quibus adeo , etsi promittens ad so- lutionem compelli nequeat , quod semel solutum est , repeti nequit : quoniam pariter turpe habetur talia facta admittere, aliumve pecunia aut alio quo- cumque modo ad ea excitare. Inde, quamvis ludi et sponsiones nullam pariant actioncm, tamen victus , quod semel solvit , repetere nequit (2) , quoniam non minor ejus, quam victoris fuit tur- pitudo (3). Si denique solus dans in turpitudine est , nul- lum dubium , quin repetere nequeat. Rem apud te deposui, quae mille florenos valet: earn mihi reddere non vis, verum convenimus, ut mihi, loco ipsius rei , 300. florenos des. Haec obligatio nullum producit effecttim. Si tamen solvisti hanc summam , repetere earn nequis. Aliud exemplum est in his Ulpiani: quod meretrici datur, re- peti non potest, sed nova ratione non ea, quod utriusque turpitudo versatur, sed solius dantis. Illam (1) Vid. exemplum apud Potb. , 1. ]. n. 43, de centuriorc pecuniam militi promittente, ut certamen singiilare ineat, cum milite alius legionis. (2) Vid. art. C. C. 1962. (3) Dura n ton, 1. 1. n. 350. Aliam art. 1. causatn qu.ie- rit in co, quod frequence ludorum usu nimis crebrae orirentur contcstj\ticnes, si quod propter eos solutum est, repeii posset. 9 a C O M M. J U R f D I C A. Illam enim turpiter facere , quod sit meretrix , non turpiter accipere , cum sit meretrix " (i). Sic igitur pervenimus ad finem operis nostri, quo, num quid profecerimus , hoc Vos dijudica- bitis , V. V. C. C. , in hac Academia Jurispru- dentiae Professores. Vestris luminibus, vestrae aequitati committimus laborem nostrum. Vos benevole eum accipite, vestrum exspectamus judi- cium. (i) Sunt verba legis 4. . 3. ff. de Cond. ob T. C. de qua Pufendorf, do Jure Nat. et Gent., Lib. Ill, cap. 7. . 8. Sunt autem, qui haric distinctionem rejiciant, in qui- bus Voetius, ad liunc tic. n. 2. Cf. Ct. Sandber g, 1. J. pag. 44, seq. , , Edidi y quae potui t non , ut volui*" CICERO. ' T A N T U M. GUALTERI ROBBERTI VAN HOEVELL S. S. THEOL. CAND. IN ACAD. GRON. COMMENTATIO A D QUAESTIONEM A NOBILISSIMA FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETIGAE ET LITTERARIM HUMA- NIORUM QUAE TRAJEGTI AD RHENIUM EST IN CERTAMINE LITERARIO , ANNO MDCCCXXXIY PROPOSITAM: Flavii Josephi vita. Quatenus per vitae oppor. tunitates ad conscribendam Historian atque dntiquitatcm Hebraicam idoneus fuit? Quid pronuntiandum de its, quae hujus scriptoris auctoritati obstare dicuntur? Q U A B P R A E M I U M R E P II T A V I T. D. xxvr M. MAUTIl A. MDCCCXXXV. venican. script is* OVIDItfS. i CONSPECTUS. PRAEFATIO. C A P U T I. FLAVII JOSEPHI VITA. 1. Josephi genus et educatio. 2. Josephi vita usque ad tempus quo Galilaeae dux creatus est. 3. Conditio Galilaeae , quo ternpore Josephus eo missus est. 4. Flavius Josephus Galilaeae praefectus. 5. Continuatio. 6. Continuatio. 7. Josephus Galilaeam defendit contra Agrip- pam. 8. Josephi res gestae contra Vespasianum* A a .9. CONSPECTUS. 9 Jotapatae vastatio Josephus a siano captus. 10. Josephi res gestae tempore obsidionis Hie- rosolymorum. 11. Joseph* fata Komae usque ad ej us mortem. C A P U T II. QUATENUS FLAVIUS JOSEPHUS PER VITAE OPPORTUNITATES AD CONSCRIBENDAM HISTORIAM ATQUE ANTIQUITA- TEM IDONEUS FUERIT. J. i. Conspectus brevis conditionis litter arum et eruditionis Judaeorum Palaestinensium tempore Josephi. 2. De Josephi generc et stirpe ejusque pareri* tibus. 3. De Josephi educatione. 4. De Josephi in urbem Romam itinere* 5. De Josepho Galilaeae praefecto. 6. De Josephi praesentia Plierosolymis obsessis. 7. De Josepho Komae degente* CA- CONSPECTUS. 5 C A P U T III. QUID PRONUNTIANDUM DE IIS QUAB HUJU8 SCRIPTORIS AUCTORITATI OBSTARR DICUNTUR. S E C T I O I. QUAENAM HUJUS SCRIPTORIS AUCTORITATI OBSTARE DICUNTUR. J. I. Rccensto scriptorum nonnullorum qui dc Joseph* auctoritate dubilaverunt. 2. Summa cor urn quae a scriptoribus laudatis Joscphi auctoritati obstare dicuntur. S E C T I O II. QUID DE HISCE PRONUNTIANDUM SIT ? $. I* Num obstat Josephi auctoritati quod dt antiquitatibus judaicis philosophatus est ? a. Num Joscphus omni modo gent is suae vi- tia cxcusavit et sustulit? 3, Quid existimandurn sit de accusation* Jo- stphum multis in locis cum libris V. T. non convcnirc? $ 4- CONSPECTUS. . 4. Num Flavius Josephus sibi ipst oblocutus sit? 5. Quid existimandum stt de Josephi nimio Gcntilibus placendi studio? 6. DC jfosephi parachronismis et hallucinatio- nibus Geographicis. 7. Quid pronuntiandum sit de accusations Jo- sephum in narrations rerum sua aetatc gestarum vet efectu vet errors abreptum esse* PRAE- PRAEFATIO. Semper mihi gratum fuit ac jucundum magnos adspicere viros, qui vel ob summam eruditionem , vel ob res fortiter gestas, vel aliam ob causam nomen adept! sunt. Semper mihi fuit in deliciis inquisitio in modum quo facultatibus , quas a na- tura acceperant , usi sunt , in rationem qua oppor- tunitates vitae adhibuerunt , ad sese excolendum et formandum , in viam quam ingressi sunt tit aliquan- do gradum summum attingerent, verbo in totum hominem omnesque ejus actiones. Hanc ob rem valde mihi arridedat quaestio a facultate Phil. Theor. et Litt. Hum. hocce anno proposita, et continuo consiliuin sumsi commen- tationem ad hancce quaestionem scribendi. Omnia quae de Josephi vita in ejus ipsius ope- ribus , vel nonnunquam alibi inveniebam , in Ca- pitc primo hujus commentationis adnotavi , nihil quod 8 PPxAEFATIO. quod scio praetermittens. Ex hisce Capite secundo sumsi quae maxime mihi videbantur idonea ad scriptorem nostrum formandum et instituendum , cum Capite tertio inquisiverim in modum quo hisce vitae opportunitatibus usus sit, sive in ejus auctoritatem. Talis divisio mihi videbatur esse optima , maximeque convenire cum Quaestione ip- sa, uti a viris clarissimis est proposita. Ecce igitur, Viri Clanssimi, opus juvenile, in quo equidem scio multa esse mediocra, prava plura , sed quod, etiamsi fuerit satis difficile, cum voluptate ad finem perduxi. At vel sic ta- men felicissimum me praedicabo, si haec qualia- ctinque conamina non omni laude vobis indigna videantur. CA- C A P U T I. FLAVII JOSEPHI YITA. $. I. , Joscphi genus ct educalio. Judaei jam inde a tempore exilii Babylonici continue sub aliorum populorum ftierant potesta- te. Maccabaeorum virtus quidem per aliquod tempus eos in libertatem restituerat , ita ut quasi umbra adesset veteris roboris et gloriae; sed ho- rum ultimns Hyrcanus Romanorum arm is , totius paene orbis terrarum victricibus resistere non po- tuit et dominos illos agnoscere debuit anno ante Christum LXIII 10 . Postea semper magis minusve durum victorum servitudinis jugum tulerunt: ha- buerunt quidem nonnumquam quasi regem , suas- que leges et instituta , sed uti Romani nil mutare solebant in provinciis expugnatis sic etiam in Pa- ke- io , COMMENTATIO laestina egerunt, et revera igitur Judaei Caesaris erant subditi cujus auctoritatem et vim in dies magis senserunt. Hae calamitates aliaeque causae inultum fecerunt ad augendum Judaeorum odium, ceteroquin jam magnum , erga alios populos riorum- que mores ; et hinc etiam major animi ardor ortus est erga patrutn instituta et religionem , sed hinc etiam externam formam et ritus , quos lex mosaica et seriorum temporum additamenta instituerant , et caerimonias diversas , magno cum studio tenue- runt iisque obsecutt sunt , quamvis vera religio interna omnisque institutio moralis fere erant de- perditae. Exspectatio Messiae, qui eos e servi- tudine liberaret, maxime vigebat; cogitatio, non decere populum Dei sub aliorum vivere domina- tionem , et procuratorum Romanorum petulantia , odium et oppressiones , haec omnia effecerunt ut multae et saepe horrendae seditiones ortae sinu Hisce temporibus calamitatum et miseriarum ple- nis natus est Flavius Josephus , Hierosolymis nem pe, anno XXXVII^' post Christum natum (i). Ortus est genere non ignobili , sed ex sacerdotibus longa serie deducto ; paternum enim ejus genus fuit ex classis primae sacerdotum familia primaria, maternum autem ex regibus, nam e stirpe Asmo- neorum S Maccabaeorum erat oriundum (2). Pa- ter CO Cf. Flav. Joseph, in vita, . j. (a) Erant 24 classes sacerdotum a Davide institutae V. Jo- ssphi L I T E R A R I A. u ter ejus fuit Matthias vir multis nominibus lau- dandtis et ab aequalibus laudatus , de quo uti et de inatre infra latius erit dicendi locus. Jam inde a pueritia Josephus magna cuin cura educatus est, multisque scientiis, litteris , aliisque rebus excelluit ; ita quidem ut ipse enarret se , dum pucr adhuc esset, annum Circiter XlV lum agens, ex eo quo flagravit litterarum amore, lau- dem ab omnibus reportavisse 9 ita ut ad eum quo- tidie convenient pontifices urbisque primores ut quaestionibus de legis sensu eum exercerent. Ita enim accipio cum J. A. Fabricio verba Josephi in vita, . 2. ZUVIOVTUV ocel ruv dpwlpsuv xoi ruv irpurav virsp TOU nap eftovvsp} TUV vo- dxpifiltTTspov Tt yvuv&i CO* Hisce profecto suspicamur in Josepho semina ali- quatenus jam exculta illius viri , qui dein ostendit qualis quantusque valeret et quae uberrimos fruc- tus tulerunt. Quasnam linguas didicerit et quibus- nam scientiis excelluerit dein videbimus quando in- quirendum erit quatenus Josephus per vitae oppor- tunitatesad conscribendam historiam , atque Antiqui- tateni Hebraicam idoneus fuerit: mine sufiiciat m one- re juvenem anno aetatis XVI to multis animi dotibus praeditum fluctuasse inter tres sectas, quae tune tem- scphi Ant. VII. 15. . 7. et i Cbron. 24. Vs. i. sqq. Cf. Ant. XVI. 7. $. i. (0 Cf. J. A. Fabricius, Bibl. Grace. 1. IV. 06. $. I. notac. 12 COMMENTATIO temporis inter Judaeos florebant, quaeque niaxi- mam habebant vim in omnes cogitandi rationes politicas et religiosas , dubius quamnam earum se- queretur. Decrevit ergo antea eas tentare et ex- periri. Saddticaeorum opiniones ei plapere non potue- runt; horum mores dissoluti et doctrina, quae hominem privabat omni levamine et consolatione in vitae calamitatibus , statim certe effecerunt ut hanc sectam aufugeret. Postea saltern fere num- quam hancce laudavit at vehementer vituperavit et omnium earn pravissimam esse censuit. Dicit , verbi gratia, Sadducaeos fatum (jdfutfpbw) tolle- re et omnia hominum arbitrio subjicere adeo ut turn bonorum nobismet ipsi auctores simus turn mala nobis per stultitiam nostram excitemus (i). Dicit Sadducaorum doctrinam facere ut animi Oj>u##0 cum corporibus intereant et homines fiant infelicissimi : et talia plura (2). Ad Essaeos ergo se convertit: abiit in deser- tum apud quemdam hujus sectae cultorem Banum qui ibi vitam degebat; inter varia instituta leges- que diversas hujus sectae etiatn ea fuit ut qui in earn recipi vellet per longum temporis intervallum exercendus esset (3). Josephus ut bene earn cog- (i) Cf. Ant. Xill. 5. . 9. (a) Cf. Bell, Jud* II. 8. . 14. Ant. XIII. 10. . 6 XVIII. 5. S- 4 (3) Cf. Arvt. XVIII. I. . 5. Bpll. Jud. II. S. . a 14. L I T E R A R I A. 13 cognosceret per triennium semet huic exercitationi subjecit, Bani vivcndi genus secutus est, amio turn sibi ex arborum cortice parans , alimentisque sponte e terra crescentibus vescens crebrisque noc- tu et interdiu balneis frigidis utens. Sed tandem in urbem rediit, ubi postquam et tertiam sectam Pharisaeorum bene scrutatus esset , annos XXI na- tus , secundum hanc vitam suam instituere coepit , existimans earn cum suis opinionibus cogitandique ratione omnium maxime convenire (i). 2. Joicphi vita usque ad tempus quo Dux Galileae creatus est. Pervenimus ad spatium quinque annorum , de quo nihil indicare possumus, quia Josephus ipse illud silentio praeterivit. Sine dubio turn magis magisque in scientiarum linguarumque studium in- cubuit et ad omne quod pulchrum bonumque est se exercuit usque dum anno aetatis XXVI> ipsi contigit adire Romam (anno LXIII tio p. C. n.) Felix enim , tune temporis Judeac procurator ob levem culpam , sacerdotes quosdam , Josepho fa- miliares et amicos, Romam miserat, causam suam apud Imperatorem Neronem dicturos. Quum au- tem (f) Cf. td hanc f . , Flav. Jos. in vita, $. i, c. i 4 COMMENTATiO tern cssent hi viri honesti probi , tenerentque , quamvis in malis versantes, religionis praecepta iisque obsequerentur , voluit iis Josephus prodesse iterque suscepit ut amicis inserviret. Profectus ergo navi Romam est, sed baud multum aberat quin tempestas eum procellaeque , magna vi navem quassantes , vita privarent in flore aetatis. In me- dio enim Sinu Adriatico navi fluctibus submersa , plerique e sociis mortem invenere, ipse autem natando vitam servavit: navem enim Cyrenaicam attigit et ab ea receptus est. Puteolos (i) ita advectus , in amicitiam ibi pervenit mimorum ao toris cujusdam Alituri , qui magna in gratia erat cum Nerone imperatore, genereque Judaei (2). Ejus ope imperatoris uxori Poppaeae innotuit, eam- que valde sollicitavit , ut sacerdotibus libertatem redderet; quod beneficitim 9 quum tandem a Pop- paea accepisset, omnibus rebus ab ea ornatus, in patriam revertit. Flic vero omnes res turbatas invenit. Fatendum est Felicem et Festum regionem suam oppressis- se (3) , sed comparatione instituta hos inter qui- que iis proxime successerunt Albinum et Gessium Flo- (1) Puteoli (olim Dlcaearchia^ urbs Can7paniae. Cf. Joseph. Ant. XIX. I. $. i. (2) Nero valde in honore habuit histriones, mimorum acto- res, etc. Cf. Sueton. in Vita, c. 21. sqq. (3) De Felice cf. Jos. Ant. XX. 8. . 5. sqq. Uell. Jud. II. 13. 2. sqq. De Festo Jos. Ant. XX. c. 8, . 10. sqq. L.I T E R A R I A. 15 Florum , tune sane illi pro optimis habendi (i). In primis autem Florus ob facinora et res cru- dclissime gestas famosissimus evasit , dignissimus omnino Nerone isto Caesare, cujus veluti Garni- tex videbatur, missus ut poenas de condemnatis sumeret, non procurator qui nomine Romanorum, erga victos ceteroquin lenissimorum , provinciam administraret (2). Inde ab anno LXIV'o p. c. n. immanissinms iste Judeam omnibus modis vexa- vit , populumque factorum atrocitate ad seditionem excitavit. Fuerunt autem Caesarienses priori qui contra virum istum crudelissimum arma stimerent, quod exemplurn mox plurimi secuti sunt (3)- Hie- rosolymis etiam multi, in primis autem juventus et vulgus sese contra tyrannuin armaverunt. Pri- marii vero ex urbe nobilioresque bellum contra Romanos metuentes pacem servare conati sunt; quod etiam Josephus omnibus modis, monendo et horiando eflicere studtiit, ut sic seditiosos a proposita averteret. Ante oculos ipsis posuit , quan- ti qualesque essent Roman! illi, totius fere orbis terrarum victores , periti armorum , belli gerendi ar- te valcntes, semper fere for tuna secunda utentes; con (i) v ) Cf. cap. 4. 44 C O M M E N T A T I O Respondit Josephus scire illud oportere L. Ca- pellum et socios , quibus earn servandam dederat. Multa adhuc rogavit Jesus , quia terere tempus studebat dum Johannes cum copiis advenisset; populus autem ipse jam sensim sensimque ad seditionem excitabatur, non contra Josephum, ve- rum contra legates , quos dicebant eum injustis- sime tractare. Quam ob causam hi conati sunt multitudinem congregatam amovere ; cum autem populus clamaret numquam se Josephum solum apud eos relicturum esse , advenit aliquis Johan- nem adventare nuntians; quare Jonathas, amici persona deposita , Josephum accusavit tyrannidis eumque morte dignum esse affirmavit, cumque illud diceret nonnulli manus jam Josepho injt- ciebant, is autem stricto gladio, a populo adju- tus, effugit (t). Josephus periculo crept us Taricheas se confert et incolis ibi Tiberiensium enarrat injurias , qui ita irascuntur ut contra Tiberienses proficisci vel- lent , sed Josephus eorum iracundiam sedavit eos- que exspectare jussit , donee legati quos Hiero- solyma miserat , rediissent. Hi paucis diebus post reversi nuntiabant populum vehementer iratum fuis- se Annano et Simoni Gamalielis filio , et horum mandatum revocavisse ; Josephus haecce in vico Arbela Gallilaeis enarravit et literas misit Jonathae cjus- (i) Cf. Jos. in vitt , 5258. L I T E R A R I A. 45 ejusque collegia, quibus Hierosolymitani eos prac- cipiebant , quam occissime domum redire. Hi ve- ro, hisce epistolis acceptis, turbati senatores Ti- bericnsium primoresque Gabarenorum consulerunt de eo quid agendum essec. Decreverunt duos le gatos Hierosolyma mittere, qui ibi Josephum accusarent ; interea ipsi servarent quorum hucus- que potiti essent. Tiberias autem et Giscbala, quo Johannes reversus erat, ab iis communiun- tur, quod cum Josephus audivisset, contintio vias , quae Hierosolyma ducebant , occupavit ; ita ut Jonathas et Ananias , qui Hierosolyma mis- si erant, cum ad vicum Dabaritta pervenissent, a Josephi militibus capti sint. Biduo posthac Jose- phus nuntium misit ad Tiberienses qui eos hor- taretur ut arma deponerent. Hi vero minaciter responderunt , putantes legatos quos miserant Jo- nathan et Ananian jam Hierosolyma venisse. Josephus qui nolebat belli civilis esse auctor (quod semper, quamdiu in Galilaea fuerat, ostendit) iterum dolo usus est. Erant adhuc duo ex le- gatis Tiberiade , Simon et Joazar, quos captivos abducere studebat , quia non sine jure putabat , hisce remotis , urbem ad obediendum procliviorem futuram. Multos ergo milites in confinia montana misit, ipse vero ad urbem cum nonnullis appro- pinquavit , ut Tiberienses adlectaret , qui tamen non venerunt, sed tantum conviciis eum petive- runt. Misit Josephus nuntium ad legatos , qui eos 46 COMMENTATIO eos ad colloquium extra urbem invitaret; velle enim se cum illis foedus inire et Galilaeae prae- fecturam dividere. Simon advenit, sed Joazar, insidias suspicatus, domi mansit. Josephus Si- monem ., cum venisset , benigne comiterque salu- tavit, cum eo collocutus est, eumque sensim sen- simque ab urbe abduxit, ita ut milites, qui in locis montanis erant absconditi , eum prehendere possenr. Eodem fere tempore Josephus in ur- bem impetum fecit et quamvis incolae sese fortiter defenderent, urbs tamen ab eo capta est: urbi autem pepercit, imo Simonem benigne tractavit, sed quotquot defectionis auctores erant in vincula conjecit et Jotapatam misit. Quatuor legates, namque Joazarum etiam ceperat, cum quingentis militibus Hierosolyma misit et Tiberiensibus bo- na , quibus spoliati erant , restituit (i). S- 7- Josephus Galilaeam defcndit contra Agrippam. Jam ubique hostes domesticos Josephus device- rat , praeter unum Johannem , qui semper insidias ei struxerat et nunc etiam Gischalae pergebat mu- nitionibus sese firmare. Quamvis Galilaei volue- rint ut Josephus eum aggrederetur 5 tandemque de sedi- (i) Cf. Jos, in vira . 5964. L 1 T E R A R I A. 47 seditionum isto auctorc poenas sumeret , illc id noluit , quia , uti semper fecerat , sine caedc tu- multus componere studebat. Dolo ergo denuo usus esr. Edictum proposuit , quo fidem dextram- que se illis porrigere dicebat , qui Johanni se ad- junxerant, dummodo recipiscerent ; quo factum est ut quatuor hominum millia a Johanne deficerent ad Josephum , ita ut ab eo nihil amplius metuen- dum esset. Quamquam sic hostes domestic! essent devicti , tamen quiete et laeta pace non diu regio infelix gavisa cst , quin incolae semper timebant Roma- nes , et urbes primariae interitum veluti ante ocu- los habebant , quamdiu Judaeis essent subjectae ; nam , Romanis advenientibus , certe illae statim ab hisce delerentur. Semper ergo adhuc seditio- nes majoris minorisve momenti contra Josephum flagrabam. Sic Sepphoritae ad Cestium Gallum , Lyriae praesidem, miserunt legates qui auxilium contra Josephum peterent. Cum autem Cestius non statim veniret , Josephus , hisce auditis , con- tra urbem profectus est, eamque vi expugnavit, milites autem qui summo odio habebant incolas, omnia diripuerunt. Josephus , qui nullo modo id prohibere potuit, rumorem spargit Romanos in al- teram urbis partem advenisse, ita ut milites omncs urbem quam citissime relicti sint. Tiberias , quamvis tanta gravia perpessa esset, tantaque bona Josepho deberet, tamen quieta inanere no- luit. 48 COMMENTATIO luit, Urbis senatus enim scripsit Agrippae invi tavitque eum ut veniret, urbemque sub imperio suo redigeret ; rex consensum dedit litteris hac de re Tiberiensibtis scriptis. Joseph! vero mili- tes has litteras interceperunt , quibus lectis , quam maxime irati sunt, et statim contra urbem profi- cisci voluerunt, ut earn, uti antea Sepphorin, delerent. Josephus autem , qui urbi parcere vole- bat , rursus dolo usus est ad milites placandos ; nuntioque qui Agrippae litteras attulerat, liberta- tem reddidit. Interea temporis acerrimum hostem amisit , Justum nempe , de quo saepius nobis di- cendum erat, quique Tiberiade et vero aliis locis seditiones movit quam plurimas , jam vero metuens ne poenas criminum lueret tandem , ad regem Agrip- pam transiit (i). Copiae autem Cestii Galli , qnas Sepphoritae rogaverant , tandem in urbem venerunt. Josephus statim contra eos profectus est, jamque majorem urbis partem ceperat , quando propter locorum ignorantiam retrocedere debuit, et aggressae eum sunt copiae rcgis in planitie. Advenerunt. etiam aliae regis copiae , duce Sylla , qui prope Julia- dem castra posuerat et omni commentu , quern a Galilaeis accipere poterant, incolas excludit. Con- tra huncce copias misit Josephus, duce Jeremia; ipse vero etiam cum aliis militibus die sequenti ad- C) Cf. Jos. in visa . 06. L I T E R A R I A* 49 advenit, et strategemate quodara Syllam jam vice- rat , quum ipse , equi lapsti vulneratus , discedere c pugna deberet. Inde hostibus animus additus, et certo maximam victoriam reportassent, nisi Jo- sephus jussisset urbem Juliadem ab alia parte ag- gredi , quo facto milites metu percussi , fugati sunt. Explicuimus quomodo Josephus , quamdiu in Galilaea fuit , seditiones multas a Johanne aliisque excitatas sedaverit, impedimenta permulta supera- verit et contra hostes domesticos aliosque feliciter puguaverit. Et quamvis fere semper harum rerum cura occuparetur molestiaque iis saepissime adfice- retur, brevi tamen tempore res sibi creditas ita administravit ut Galilaea contra hostes externos optime esset firmata. Uti enim supra exposuimus , plurima loca muris firmaverat (i), porro exercitum satis magnum collegerat eumque, secundum morem Romanorum , in partes diviserat variisque locis con- stituerat. Ex numero 200,000 virorum , qui ar- ma ferre possent , partem ad rem militarem de- stinaverat , partem ad agriculturam exercendam res- que domesticas administrandas. Porro amicitia et benevolentia omnium fere incolarum fruebatur, et milites eum tanquam patrem amabant et venera- bantur. Quodsi ad haec omnia attendamus, ad- mirari sane nos oportet virum ilium , qui tanta impedimenta superaverit', tamque exiguo tcmporis spa- (i) Conf. . 5. in fine. HOEV. D 50 COMMENTATIO spatio tantas res casque difficillimas ad finem per- duxerit; ita quidem ut imperator Nero, quum ista coniperisset , vehementer perturbatus fuerit , miseritque in Galilaeam Vespasianum , egregium belli ducem , eumqne a pueris annis exercita- turn (i). S- 8. Josephi res gcstae contra Vespasianum. Vidimus Sepphoritas a Cestio Gallo auxilium petivisse contra Josephum (2) , huncce autem par- tim seras partim paucissimas copias ad eos mi- sisse, ita ut Josephus primo quidem retrocedere debuerit, dein tamen victoriam reportaverit. Jam autem Sepphoritae a Vespasiano in Palaesti- nam adveniente auxilium petiverunt, affirmantes se velle in fide Romanorum manere. Ille ergo iis misit mille equites et sex millia peditum , duce Placido tribune , qui cum hisce militibus Sepphorin profec- tus est. Josephus , hoc audito , metu percussus est 9 praesertim quia ipse hanc urbem muniverat , quae res Romanis maximopere profuit. Sed quam- vis omnibus modis tentaverit earn rursus in suam potestatem redigere, semper haec conamina fue- runt vana et modo Romanorum animos magis ma- co cf - J s Bell J ud - m ' ' r - (2) Cf. . 7. Pa. 47. L I T E R A R I A. 51 magisque exasperaverunt , qui ubiqne Galilaeam devastabant, ita ut regio omnis repleta esset in- cendiis et sanguine nee ullius calamitatis atit mU seriae expers , et incolae undique fugientes in ur- bes munitas salutem quaererent. Placidus atitcm Galilaeam ubique incursionibus vastans, tandem Jotapatam profectus est , ubi vero ab incoliS , ex urbe ei obvenientibus, repulsus est (i). At magis Josephum, adhuc in confiniis Sep- phoris versantem , minatus est Vespasianus , qui cum exercitu magno imo terribili in Galilaeam veniebat 9 ita ut paene omnes milites nostrum de- sererent, isque, collectis paucis , qui apud eum remanserant , Tiberiadem confugeret. Tiberienses jam metu impleti propter advenientem hostem ma- gis etiam metuerunt, quia Josephus in fuga salu- tem quaesiverat, existimantes eum jam de bono eventu et successu belli desperare; et revera ejus conditio erat difficilis, nam hostis erat in ejus provincia, pars militum fugata jam erat, pars virtute et fortitudine carebat. Decrevit igitur Ma- gistratibus Hierosolymitanis accurate scribere , quern ad modtim sese res haberent ; eos invitans ut cito rescriberent an foedus cum Romanis ini- re iis placeret; num vero bellura gerere statue- rent (2). Quum (i) Cf. Jos. in vita . 74. Bell. Jud. III. 4. (0 Cf. Bell. Jud. III. 7. . f, c. D 2 52 COMMENTATIO Quum autem intellexisset Vespasianum in mente habere Jotapatam expugnare , Josephus statim Ti- beriaden reliquit, et in urbem expugnandam se contulit. Vespasianus autem hisce auditis statim eo misit Placidum et Aebutium duces cum mille equitibus , ut urbem cingerent , ne Josephus pos- set aufugere , existimans quum ita praefectum Ga- lilaeae inclusisset, se totam regionem brevi in suam potestatem redigere posse. Ipse autem cum omnibus suis copiis secutus est, et ad sequentis diei vesperam in quodam colle castra posuit, qui ab urbe septem stadia distabat. Incolae urbis, quamvis primo adspectu hujus exercitus aliquatenus deterriti, animos tamen collegerunt et ad defensio- nem sese praeparaverunt (i). Sequenti jam die Judaei Romanis obviam ive- runt ; sed etiam Vespasianus sagittarios , aliosque kviter armatos misit ad urbem impugnandam , qua- re Josephus ipse cum parte praesidii prosiluit. Pugna terribilis oritur; victoriae desiderium Ro- manos , salutis desperado Judaeos incitat ; illos peritia et fortitudo, hos audacia et furor armat; totum diem pugnant, dum tandem proelium nox dirimeret ; victoria fuit incerta , Romanorum plu- rimi vulnerati , tredecimque interfecti , Judaeorum sexcenti vulnerati , septemdecim interfecti sunt. Die sequenti autem raulto acrius pugna renova* t (i) Cf. Bell. Jud. III. 7. 3. L I T E R A R I A. 53 ta, quae per quatuor dies sustinebatur ; Judaei cnim audaciores erant facti, quod jam hue usque praeter spem hostes sustinuerant ; Romani vero indignati et quasi furentes , quia existimabant sc superari, quoniam non illico vicerant. Vespasia- nus autem., cum jam diu frustra urbem impug- nasset, aggerem exstruere statuit, quo murus ur- bis accessu esset facilis, totumque ad congeren- dam materiam misit exercitum; jamquc fere ad finem perductum erat opus, indefessoque labore agger erat confectus, quum Josephus , quo vale- bat ingenii acumine, hostium peracti laboris lae titiam in dolorem mutaverit; namque convocatis urbis opificibus, urbis murum altius extolli jus- sit; quod cum illt fieri posse negarent pfopter jaculorum aliorumque telorum, quibus peterentur, multitudinem , tegmen excogitavit, quibus defen- derentur , sub quo tuto die nocteque operantes murum ad satis magnam altitudinem evexerunt ; ita ut Romani , jam intra urbem sese putantes , animis valde caderent. Jam autem Vespasianus statuit urbem obsidione cingere et incolas fame et penuria ad dedidonem cogere; itaque omnia eorum molimina observari jussit (i). In urbe autem satis erat frumenti aliarumque rerum abundantia , praeter salem et aquam. Neque enim fontes neque ilumina civitati illi tribuerat na- Cf. Jos. Bell. Jud. in prooemio. (3} Josephus in vita haec haber: $ors %apa?^ ry su,v- rov %eipi , ra $i$M& SyfjiQffisvsabxi , 7rpo$sra!;V. DifficiJis hicce locus explicatu est, sed eodern eum sensu accipio ac J. A. Fabricius, in Dibl. Grace, lib. 4. c, 5. (4) Cf. Eusebius, Hist. Ecc!. 1. I. 12. L I T E R A R I A. 69 tiquitatum, quibus narrat historiam Israclitarum , inde a creatione mundi usque ad finem belli Ro manorum contra Judacos (i). Cum autem hocce opus scriberet Vespasianus mor- tuus est, ejusque filius Titus ei successic et Jose- phum eodem honore habuit ac pater. Hujus etiam successor Domitianus benivolentiam suam semper ei ostendit, imo honoribus eum ct digrritate auxit; namque accusatores ejus quos etiamnum habebat, supplicio adfecit, imo servum quendam , qui amea ejus pueros instituerat et eum criminis cujusdam false accusaverat, puniri jussit. Maximum autem documentum amicitiae et praebuit , cum ei tribu- torum dederit immunitatem, quod attinet ad agros quos Josephus in Judaea habebat ; hoc enim ci qui acceperit honorificentissimum censebatur. In primis etiam Caesaris uxor Domitia valde eum diligit , omnibusque modis ei suam benevolentiam ostendit. Hoc fere tempore descripsit suas res gestas in Galilaea , in quo opere diversas accusationes , quae sibi imputabantur, refutare studct. Porro etiam cdidit duos libros contra Apionem , qui ex fon- (j) Ant. VII. 14. . 7. legimus divisionem aliquara mansissc ^>CP* T fo fftiftepov fjfttpas. Ex hisce videri potest Josephum scripsisse Antiquitatum libros ante Uierosolyma diruta , quia posten talis diviiio non diu vigcbac. SeJ rite haeccc rcfutau sunt ab Havcrkampio, 1. 1. nota z. 70 COMMENTATIO fontibus gentilium historiam et ingenii descriptio- nem Judaeorum effecerat 9 qua multa iis false im- putabantur. Nonnulla etiam alia scripsit; cumque philosophiae in primis Graecae et Neoplatonicae , quae tune temporis vigebat, sese applicare inci- peret, etiam hac de re scribere in animo ei fuit, cum mors eum impedivit. Qtiamvis enim certum quo obierit tempus ignoremus, hoc tamen constat eum anno aetatis LVI t( > tandem finem libris An- tiqtiitatum imposuisse, et anno LVII to nil amplius de eo invenimus, ita ut tune videatur diem su* premum obiisse (i). Multi semper fuerunt viri docti qui Josephum valde vituperaverint eumque nequissimum habue- rint hominem ; multi vero etiam qui eum laudibus maximis extulerint nihilque mali , nihil vitupera- tione digni in eo invenire potuerint (a). Mukum ab ambabus partibus nostra opinio difFert, quam paucis verbis indicabimus. Nemo certe negare poterit Josepho fuisse inge- nium sagacissimum , semper enim hoc ostendit. Quando eum Galilaeae praefectum adspicimus om- nia quae facienda erant efFecit, quamvis ei impe- dimenta obstarent maxima. Johannis fraudes et fallacias omnis generis 5 quibus saepe in conditio- nem (i) Cf. vita in fine. (a) Cf. inter alios Baronius, Salianus, Possevinus; itemque , Casaubonus, Ittigius, alii. LI T E 11 A R I A. 71 nem pervenit dilBcillimam , mirabili modo evita- vit , eique nonnumquam par pan retulit. Quan- do in periculis versabatur maximis , quando po- puli seditiosi furor , aut hostinm irascentium co- namina ei minabantur, ingenii acumen cum fere semper scrvavit. Animi pracscntia ei numquam defuit; sic cum in maximo vitae periculo versare- tur, Jotapata e, g. diruta, cum jam mortem quasi ante oculos haberet, et nil eum videretur posse servare, tune dolus , quern subito excoghaverat , e periculo cum vindicavit. Cum captiviis esset Vespasiani statim eum ad se adstringerc sciebat laudibus eum eiFerens , gloriamque futuram ei praedicens. Sic ergo in tota ejus vita ubique hu jus ingenii sagacitatis indicia invenimus. Virtus bellica vero non ita in eo laudanda vi- detur. Saepe enim ptignam evitare conatus est , imo , Jotapata obsessa, cives suos militesque re- linquere studuit et fuga salutem quaerere voluit: quamvis fatendum est ilium dein fortiter egisse virtutemque non exiguam ostendisse. Sic etiam non semper fuit fide incorrupta et strategemati- bus doloque abusus est , ita ut animus non aequc ea laude dignus videatur ac mens et ingenium. Filius tamen fuit bonus, parentes diligens pioque amore colens, quod luculcnter patet ex omnibus locis , quibus de patre vel matre loquitur. Quisque qui hanc vitae Josephi descriptionem inspicit, statim profecto sentiet ei fuisse multas vitae 72 COMMENTATIO vitae opportunitates quibus ad conscribendam pa- triae suae historian! idoneus fuit ; inquiramus haecce paulo accuratius Capita, quod sequitur, altero. C A P U T II. QUATENUS FLAVIUS JOSEPHUS PER VITAE O PORTUNITATES AD CONSCRIBENDAM HIS- TORIAM ATQUE ANTIQUITATEM HE- BRAICAM IDONEUS FUERIT ? Conspectus brevissimus conditionis Utter arum eruditionisque Judaeorum Palaestinen^ sium tempore Josephi. Ut hocce caput rite ad finem perducere pos- simus nos antea breviter delineare oportet , quae- nam fuerit Josephi aetate conditio eruditionis et litterarum populi ad quern hicce pertinebat: cives enim apud quos educatus est et habitavit et egit, magnam profecto habuerunt vim in totum ejus animum ,, omnemque cogitandi rationem , tempus- que L I T E R A R I A. 73 que quo vixit multum etiam valebat ad eum for- mandum et instituendum. Tempore quo Israelitae ex Aegypto in Palaesti- oam occupanclam et habitandam ducebantur, Dei fuit consilium et propositum unam gentem con* stituendi, quae eum rite coleret, ejusqtie cultum per omnem terrarum orbem deinde spargeret. Huic genti ergo sejunctione opus erat ab aliis populis , nam commercio cum hisce orto, indoles peculiaris , quo ipsi opus erat , prorsus interiisset. Hmc in primis orta est superbia ilia , quae maxi- me etiam post Maccabacorum tempora augebatur et qua , tarn origine , ab Abrabamo ducta , quam lege divina, sese efferebant. Deinde vero quuiu alios populos agnoscere deberent dominos , com- mercitim cum hisce habentes , sponte quidein et quasi nolentes volentes horum nonnulla instituta aut mores aut alia negotia accipiebant, sed sem- per tamen superbia ista valde etiam vigebat. Hinc fere nulli iis innotuerunt scriptores aut viri docti extranei , sed solos suos habuerunt et coluerunt , alios plane spernentes; hinc cultus, scientiae et artes minores erant , saltern si cum iis Graecorum et Romanorum comparentur , quamvis rcligio , multis nominibus , purior et magis laudanda sit quam omnium aliarum gentium. Quos autem ha- buerunt scriptores pauci sum, et-iamsi Josephi tern- pore plures videntur fuisse libri etiam historici , quam nos nunc habemus et qui incendio templi u r- 74 COMMENTATIO urbisque perierunt. Nam quamvis ipse Josephus dicit (i) ov *yup (Avpi&Set; @6@hiuv f/ tua sh dicenda, et Judaei Aramea uterentur, etiam Graeca lingua, sive potius hujus linguae- aliquae dialectus, hie et illic in Palaestina videtur viguisse. Multa saltern sunt documenta, quae pro hac sen- tentia pugnant. Sic etiam versiones jam aderant jibrorum V. F. in hancce linguam , v. g. quae dt- citur dlexandrina sive Septuaginta^ quam Judaei Graece loquentes extra Palaestinam pro textu He* braico habuerunt (i). At vel sic tamen versio ilia Graeca 9 Josephi tempore, nondum apud Ju- daeos Palaestinenses vigebat ; namque baud in ho- nore fuit inter illos ^ quia superbia ilia etiam* num aderat , imo post Hierosolyma diruta etiam- num tanta erat ut Hebraei modo pauci aliam quam suam linguam discere vellent , nisi necessitudine coacti (2). Sic Josephus narrat in Ant. XX. n. . 2: irf tjf&iv yap ovx sxelvous a7ro$e%ovTai rob? yroMuv IQvuv Siatexrov ixpurtford&ti KM yhxQvpOTyTi h%UV TOV hoyOV 7TMO(t\pL>QVTiZt; , 5/J* TO XOIVOV SIVUl VOfAl&lV TO iriTli$Vf& TOUT OUK IhSuQspUV (AJVOV T0?$ TV%OV(TW i UhhK KOtl T&V ohfTUV T0l$ xoti TW TUV hpuv uva[tvoi$ (3). In- (1) Cf. de versione Alexanclrina Jos. Ant. XII. a, (2) Cff. de hisce omnibus Hottinger, in Thes. Philol. p. 334* Buxtorf.Synag. Jud. c. i. Casaubonus, Exercit. ad Anna!. Bar. II. n. 19. (3) Cf. Ant. XX, n. $ * L I T R A R I A. 77 Inter Theologos porro Judaicos tempore Jose- phi tres in primis sectae adcrant , nempe Phari- saeorum , Sadduceorum et Esseorum. Sed de his- ce infra $. 3 tia plura videbimus. Sufficiant nunc pauca haecce quae diximus , ut aliquatenus nobis notionem informemus conditionis litteranim in Pa- laestina : ex quibus patet tempus , quo vixit Jo- sephus, partim quidera minus aptum videri ad bo- num historicum informandum , partim vero multa habere quibus sese commendet. Quamvis enim emortua dicenda sit dialectus Hebraea, multa ta- nien aderant quae in discenda hac lingua auxilio esse possent, multaque alia subsidia, quibus V. F. intelligeretur ; aderant porro adhuc plures libri qui dein perierunt, imo Codex ipse sacrorum libro- rum etiamnum in templo aderat ; et impedimen- tum .illud omnium maximum verae eruditionis, commercii nempe defectus cum aliis populis, pro magna parte erat sublatum, s- . De Joseph* generc vel stirpe, cjusque Parentibus. Cum tails esset conditio litterarum et eruditio- nis Josephi tempore in Palaestina, aptissima di- cenda est familia, ex qua ortus est, ad hominem bcne instituendum virumque doctum recte infor- mari- 7 S COMMENTATIO mandum: et nisi tails sit nemo profecto boni historic! nomine dignus erit. Uti enim vidimus, Cap. I. . i. non modo honesto loco natus est, sed nobili adeo genere , unde omnibus privilegiis , omnibusque institutis et subsidiis in patria exstan- tibus frui potuit. Enimyero si familia ejus fuis- set inter ignobiliores 9 si in paupertate versati es- sent, omnibusque indiguissent , numquam certe Josephus tails fuisset , quails dein extitit , etiamsi ingenio acutissirno et subtilitate maxima gavisns esset. Quot enim juvenes qui a natura intelligen- tiam acceperunt summam , agilemque industriam , nostris etiam diebus, numquam rite excoluntur, et quamvis iis essent vires et animi dotes, quae requiruntur ut pervenire possent homines ad ali- quem cultus et perfectionis gradum , numquam tamen eo perveniunt , quoniam versantur in rebus angustis. Quanto magis autem dicendum id est de illis diebus , quibus ceteroquin opportunitates tarn pattcae fuerunt excolendi ingenii facultates. Sed non modo Josepho fuit genus nobile, ve- rum etiam sacerdotale, quod omnino animadver- tendum , quandoquidem ei quam maxime illud profuit. Apud Judaeos enim non promiscua quae- dam e diversis tribubus, pro hominum arbitrio existens , turba , sed sola tribus Levitica minis- terio sacrorum divinitus erat destinata. Horum sacerdotum dignitas erat summa , et de iis leges latae stint div r ersae ab iis aliarum tribuum. Re- L I T E R A R I A. 79 ligionis ritus ct caerimonia iis erant commendata et bene informati esse debebant, peritissimique legum et institutorum patrum ad munus obeun- dum. Plures ideo iis erant occasiones sese ex- cercendi in litteris , doctrinisque, et in omnibus quae ad eruditionem pertinent (i). Illud etiam Josephus ipse declaravit , et emolumentum quod exinde accepit optima sensit cum suam fidem in libris de Antiquitatibus Hebraicis asserens dixit: sc esse genere Sacerdotem , cui ergo plura erant subsidia indagandi historiam quam aliis ("2). Josepho praeterea erant parentes multis nomini- bus laudandi. Pater Matthias non modo ob ge- neris splendorem sed etiam $/ TW IIXMIWVVW glo- riam nactus est; uti filius narrat in vita, . 2. Ex ilia voce $ucuioi tres significations prima- rias , quas etiam habet vox Hebraea cum eo con- ve- (t) Cf. Jos. in Ap. II. 21 , 22. J. H. Pareau, Ant. Hebr. p. 102. sqq. In primis Jos, in Ap. I. . 10. CO Cf. Bell. Jud. 111. 8. . 3. 8o COMMENTATIO veniens Jltf nempe -aeqttitatis sive benignitatis , justiiiae et pietatis. Invenimus dein etiam exemplum honoris , quo apud populum gaudebat , cum legimus eum fuisse inimicum Simonis viri crudelissimi et nequissimi , et sv rots (txki. sqq, <5) Of. Ant. XIII. 10. . y. L I T E R A R I A. 89 nes ore tatummodo acceptae scriptoque baud man- datae (i) , atque hasce in Scholis doccbant, et quamvis multa ex aliis Orientalium placitis cum hisce essent conjuncta ct commixta 9 quae in con- cordiam redigere conabantur cum S. S. libris , magis tamen illud profuisse Josepho quam nocuis- se videtur. Potuit enini in ea inquirere quaeque bona et vera ei videbantur servavit , aliaque ne- glexit; mentisque jtidicio utens multa nobis reli- quit , quae sine dubio periissent , nisi haec e Pharisacorum placitis hausta narravisset. Haecce autem sufiiciant ad intclligendum quid Josephus a Pharisaeis acceperit, et quo modo haec- ce secta ei profuerit. Cum ergo in nonnullis locis , uti adnotavit de Wette , Pharisaeos magis quam par est laudct , hoc detrimentum si cum emoluments aliis comparetur , minoris videtur esse momenti (2). Ex hisce ergo quae diximus hac . luculenicr patet Josephi educationem maxime fuisse idoneara ad facultates a natura ipsi tributas rite excolendas et bene instituendas , ita ut op portunitates vitae, quas hue usque habuit, aptis* simae ad historiac scriptorem recte informandum esse videantur. (0 Cf. Ant. XIII. 10. S. 6. (2) Cf. dc Wcuc, Dufira. 90 GOMMENTATIO De Josephi in urbem Rotnam itinere. In tota antiquitate tarn apud Romanes quam apud Graecos - 9 invenimus viros magnos in primis historicos , qui , vel ad mentem excolendam , ani- mumque, informandum , vel ad accuratam rerum, de quibus aliquando scripturi sunt, notitiam sibi comparandam , itinera susceperunt. Sic Herodo- tus , vere cognominatus historiae pater , iter fecit in Graeciam , Aegyptum , ut omnes res accuratius cognosceret. Polybius in Aegyptum , Galliam , Hispaniam , Africam et Asiam minorem profectus est. Diodorus Siculus per magnam Europae, Asiae et Aegypti partem iter fecit , aliique alia susce- perunt itinera. Et sane remotis illis temporibus, viris doctis quam maxime opus erat talibus itine- ribus; sic enim iis innotuerunt instituta et mores aliarum gentium , poetae , historici , oratores alii- que. Sic eorum manuscripta sibi comparabant, et in patriam secum ferebant , ut ibi ea scrutari possent. Paucae enim ceteroquin erant occasiones, quibus horum notitiam sibi acquirerent, quia, quamvis commerciura satis magnum Romanis es- set Graecisque cum aliis populis , peregrinantium tamen narrationes fabulis multis erant repletae et om- L I T E K A R I A* 91 omnis communicationis via inter viros doctos con- stabat in arte scribendi. Quum auteni Judaeis mulio minus esset com- mercium cum aliis populis , quum nullos fere cognoscerent scriptores extraneos, alios parvi aes- timantes, aliorumque mores et instituta spernen- tes, illi sane eorum, qui gcntis suae historiam aliquando aliis narraret, opus fuit cognitione alio- rum scriptorum et institutorum (i). Ponamus 9 v. g. aliquem , qui , uti Josephus , omnium pa- triae morum et institutorum esset peritissimus , qui totam ejus historiam perscrutatus esset, ejus- que antiquitates et alias res scitu dignas cognos- ceret, verbo qui unus esset omnium aequaliurn eruditissimus ; sed qui semper in patria mansis- set; cui tantummodo ea quae ibi exstarent, es* sent nota, qui vero caetera omnia ignoraret; talis certe numquam patriae historiam extraneis ita nar- rare potuisset, ut hi cum intelligerent. Quomodo quaeso, quae Judaeis propria erant explicaret, ita ut alii ea caperent , si nil eorum ei innotuerit , quibuscum ea comparare, si nullos eorum mores cognoverit, per quos propriis sui populi moribus lucem alferre posset j imo cum ipse nesciat , quid alii intelligcrc possint , quid vero minus ; hinc saepe explicat, quae nulla explicatione indigent, ne- (i) Cf. Cap. II. i. ct in primis J. A. Ernesti, opusc. philol. ct Crit. p. 408. sqq. 92 COMMENTATIO negligit vero saepissime ea quae nullo modo ab aliis intelligi possunt. Josepho autem contigit Romam adire 3 Romam , urbem totius orbis terrarum primariam , quam fe- re omnes populi dominum agnoscebant; Romam, ubi tot viri eximii floruerant , multique etiamnum vigebant, ubi non modo Latinorum sed etiain Graecorum opera legebantur et intelligebantur. Quam vis enim aurea ilia aetas non amplius ibi floreret 9 quamvis M. Tullii Ciceronis eloqentia , et Horatii , Virgiliique carmina dulcissima et tot aliorum amplius ibi non audirentur, magna tamen etiamnum erat amor litterarum veraeque eruditio- nis. At vero non venit modo Romam , sed et ibi in gratia fuit cum Poppea , Neronis uxore , quae, quamvis minus virtute candidoque animo excelleret, multis tamen mentis dotibus conspicua erat, multumque ei profuit (i). Sic enim ei adi- tus ad omnes res patuit in urbe Roma memora- biles , quae riumero multae ibi aderant: sic Bi bliothecam magnam ab Augusto, paulo ante, in templo Apollinis collectam , theatrum pulcherri- mum , ab imperatore in Marcelli memoriam con- ditum , templum splendissimum Pantheon ("2) , tot- que alia urbis Rdmae ornamenta contemplatus est, quae (i) Cft". Tacitus, Ann. XIV. 6064. Suetonius, in vita JSIeronis, 35. Ca) Cf. Suet, in vita Octav. Aug. 29. Virg. Aen. VI.vs.<>73 L I T R A R I A. 93 quae omnia apta erant ad pulchri, bonique sen- sum, in juvene augendum et incitandum. Seneca, praestantissimus ille philosophus nee minor poli- ticus et poeta , qui etiamnum in honore erat apud Neronem , ei sine dubio innotuit, aliorumque magnorum virorum consuetudine usus est: Grae- cas litteras addiscerc incepit , cumque optimorum hujus populi openim manuscripta sibi compares- set, occasio ei fuit, deinde in hasce litteras ma- gis incumbendi, ita ut ilia exeropla optima, pul- cherrimaque imitaretur. Forte erunt qui dicant, non multum Josepho profuisse hocce iter Roinam , quia et dein eo ve- nit, diuque ibi mansit; turn autem ilium per ni- mis breve temporis spatium ibi adfuissa, quam ut ei aliquo modo illtid prodesse potuisset? Ad hoc- ce refutandum sufficiet monuisse, in juventute ani- mos facilius tangi bonis vel pravis adfectibus , men- tern aptiorem esse ad cognitiones utiles sibi compa- randas, verbo hominem nonntimquam ita manere, qualis in juventute informatus est(i). Quum igi- turjosephum juvenem jam delectarent ea quae bona erant etiani extra patriam , cum scriptores extra- neos Graecos Romanosque cognoscere inceperit, cumque hisce studiis fiierit deditus , sensimque animus et in ens secundum haecce exempla infor- inabantur, et ipse dein ea veluti sponte secutus est. Ad haecce studia juvenili aetate incepta , sem- (0 cf - P a S C2 hujus comment* 94 C O M M E N T A T I O semper dein sese in pritnis adplicuit ; maxima vero eo tempore, quum , post aliquos annos tur- barum et motuum civilium , Romam vitam de- geret tranquillam (i). Quae autem hue usque explicuimus , satis vi- dentur indicare, Josepho, temporis quo vixit ra- tione habita , fuisse educationem et fata , maxime idonea ad animum mentemqne informandum ; ita ut facilitates ei essent gentis historiam rite scru- tandi, pulcreque enarrandi. Quae mine sequuntur praesertim ostendunt ei etiam fuisse occasionem historiam exitus pratriae indagandi , per quam ap- tior evaderet ad Belli Judaici historiam , quae di- citur, explicandam. Postea autem videbimus, ei, facultatibus adeo optimis praedito ; praeterea fuis- se subsidia alia, opportunitatemque optimam per- ducendi illud propositum ad exitum. $ 5. De Josepho Galilaeae pracfecto. Josephus egregie educatus et optirne informatus patriae suae inservire voluit et praefectus in Ga- lilaeam missus est (2). Constat inter omnes eum scriptorem , qui historiaro narrat eorum factorum quibus adfuit , Qjiae ipse vidit et quorum pars magnafult^ ma- (i) Cf. infra cap. II. . 7. (a) Cf, cap. I. $. 4. L 1 T E R A R I A. 95 majorem habere auctoritatem , quia res explicat sibi nc'issimas. Sic Herodotus, quando bellum Persicum describit , Thucydides, quando de bello Peloponnesiaco agit , Xenophon , quando Cyri expeditionem enarrat 3 majorem merentur fidem , quam alii , qui ea quae gesta sunt , sive tempori- bus antiquioribus , vel regionibus magis remotis, aliis enarrant. Josepho igitur , qui multis egit de iis, quae in Galilaea tune temporis accide- runt , maxime profuit , ibi non modo adfuisse , verum etiam huic regioni praefuisse. Sunt qui dicant Josephi conditionem in Gali- laea difficillimam , quam Cap. I. . 4. descripsi- mus , magis ei obfuisse quam profuisse. Munus , aiunt , eum ita praeoccupavit , ut perversas rerum gestarum notiones proponat. Hinc numquam in- dicat quaenam sibi sit vera politica cogitandi ra- tio, namque modo populi libertati, modo Agrip- pae potestati , modo Romanorum dominationi fa- visse videtur. Hujus rei causam in eo quaerunt, quod conditio ipsa Josephi erat tarn difficilis, ut modo Romanis, modo populo favere videretur. Qtiamvis multa horum argumentorum negare noli- mus, et eum suam veram politicam cogitandi ra- tionem indicare non affirmemus; quamvis etiam nostra sit opinio conditionis diflicultatem ei ob- fuisse, non quidem in rebus factis enarrandis , sed potius in modo quo eas proponit: censemus tamen ei quam maxime profuisse quod tune tem- po- 9<$ C O M M E N T A T I O poris in Galilaea adfuerit. Quis quaeso melius ea quae acciderunt scire potest quam is qui factis . iis ipse testis oculatus adfuit ? Ponamus Josephum Hierosolymis time temporis ver?atum esse, omnia- que ex aliis audire debuisse, ita profecto minus etiam accuratae fuissent ejus narrationes; et -quam- vis aliam et forsan meliorem habuisset proponendi rationem rerumque intelligentiam , multa tamen numquam scripsisset et multa veritati minus con- venientia indicasset , quae none , uti locum habue- runt, adnotavit. Tota porro Galilaeae regio ei innotuit. Omnia ilia itinera, quae suscepit, ita ut tempus -fere totum peregrinando consumeret, totamque pera- graret provinciam effecerunt ut regionis illius si- turn et conditionem plane cognosceret : et quid historico magis prodest quam recta notio regionis in qua ea quae narrat locum habuerunt? Sic enim vim tandem, quam locorum situs in res ibi gestas habuit , rite animadvertit ; omnia clarius sibi ob oculos ponere potest ita ut etiam lecto- ribus magis perspicua ea fiant. Hinc pulcrae illae et accuratae Palaestinae sed in primis Galilaeae de- scriptiones, quas tot numero operibus suis intexuit; hinc memorabilia tanta quae adnotavit, quaeqae ceteroquin numquam forte ad nostri temporis no- titiam pervenissent (i). In (0 Cf. Jos. Bell. Jud. III. s. V. 4. etc. III. 10. L I T R A R I A. 97 In arte militari etiam sese exercendi egregia ibi fuit ei occasio, quae res maxiir.e ei profuit, mag- namque adco in cjus narrandi rationem vim exer- cuit. Sic , v. g. cerramina multo accuratius ab co describuntur, quam ceteroquin illud ab aliis fieri solet. Uoc autem apud multos scriptores obtinet , qui rebus gcstis , quas describunt , ipsi interfuere. In Xenophonte in primis hoc animad- vertendura est, qui de expeditione Cyri minoris in Asiam minorem et de reditu decies mille Grae- corum agens , quibus ipse dux praefuit , non mo-- do omnia accuratissime explicat , sed etiam proe- lia tarn vividis coloribus , pulcherrimaque adeo ratione depingit , ut quasi audiamus armorum stre- pitum , bellicumque clamorem, et videamus liostes sese furentes et sanguine sparsos (i). Sic etiam Josephus, quando pugnas nobis exhibet, accurate omnino illas proponit , ut ubique hominem agnos- camus, rerum , de quibus narrat , peritissimum. Et ubinam mclius sese in hacce arte militari excr* cere potuit, quam in Galilaea, seque praeparare ut dein Romanorum peritiam in hisce rebus ma- jorem earn quam aliorum populorum , bene ani- madverteret, multaque ab illis disceret? Summae etrafn ei, tanquam historico , utilitatis tempus ipsum fuit, quo Galilaeae praefectus erat. Bellum enim eo tempore terribile illud Judaeorum con- (i) c f- Xenoph. Anab. I. 8. II. 5. V. a. et afibl. HOEV. G 9$ COMMENTATIO contra Romanes sensim sensimque parabatur. In- dagare potuit quo modo ignis seditionis jam in- cenderetur , qui dein plane exarsit ; quo modo po- pulus in perniciem ruens , parumper etiamnum sese efferens, omnesque vires intendens , tandem animis fractis ceciderit et numquam resurrexerit. Et quid quaeso magis historic! interest quam in gentes inquirere et indagare quo modo ipsae exi- tum sibi praeparent et quo modo causae hujus exitus non alibi , sed in 'ipsa gente praecipue sint quaerendae; quae res quo modo melius intelligi potest quam ex ipsa Judaeorum historia? ct ,quan- do et ubinam melius quam tempore ipso quo in Galilaeam missus est Josephus? S. 6. De Josef hi praesentia Hierosolymis obsessis. Constat inter omnes actionem, quamvis nu- de spectatam non probandam , nonnumquam ta- rn en optimas habere sequelas. Sequelae actionem istam non quidetn mutant , licet tamen hisce lae- tari quoniam- uberrimos inde fructus carpere pos- sumus. Ita etiam , quod vidimus Cap. I. . 9. Josephum non stetisse promissis civibus suis nun- cupatis felicissimas illud habuit sequelas. Si enim illud fecisset, operibtis quae nobis reliquit, pul- cherriinis iis, destituti essemus; et nisi dein, quam- L I T E R A R I A. 99 quamvis etiam mala fide, et soltimmodo ut im- peratori adularetur, Vespasiano imperium praedixis- setetMessiae vaticinium in eum applicavisset, ntim- quam forte apud eum in honorem pervenisset, nunquam Hierosolymorum obsidioni adfuisset, num- quam Romae tot tantisque honoribus cumulatus esset, verbo numquam forsan opera sua scripsis- set. Nunc vero imperatoris benevolentia fructus est, hujusque filius Titus eum secum duxit, quum proficisceretur ad Hierosolyma expugnanda. Videamus quomodo hoc ei profuerit in historic hujus obsidionis conscribenda. Primo generatim animadvertendum est uti antea in Galilaea , ita nunc Hierosolymis praesentiam suam ei profuisse. Quis enim melius describere poterat certamina horrenda , pugnas acerri;nas , verbo omnia quae tristrssimis illis diebus accide- runt, quam is qui ipse praesens adest? Optime illud Josephus sensit ubiannuit nonnullos etiam quidem scripsisse de iis quibus neque ipsi inter- fuere, neque operam dedere ut a rerum gnaris ilia acciperent. Sic fuisse qui ediderint libros de Ro- manorum bello contra Judaeos , cum tamen neque ad ea loca pervenissent unquam , neque in locis fuerint ubi res erant gestae. Ego autem , " sic pergit, tarn de universo bello, quam de sin- gulis rebus gestis , veritati consentanca scripsi, cum ipse negotiis omnibus interfuerini. Etenim dux extiti eorum qui apud nos Galilaei dicuntur, G 2 quam- 100 C O M M E N T A T 1 O quamdiu resisrere potui; comprehensus vero a Ro- manis , captivus turn factus , cumque me Vespa- sianus et Titus captum retinerent, eos semper comitari me coegerunt, primo quidem vinctum , postea vero solutum et ab Alexandria cum Tito missus sum ad oppugnanda Hierosolyma " (i).; -3 Et alibi : Sunt quos ipsa rerum necessitas coegit, ut ea facta, quibus ipsi interfuerunt , scripto mandarent memoriaeque proderent: multos etiam magnitude rerum utilissimarum , quae in obscuro latebant, instigavit ut earum explicatio- nem in communem utilitatem proferrent. Postrema causa ea est quae fecit ut et ego scripserim. Bel- lum enim, quod nos Judaei cum Romanis gessi- mus , resque tune temporis peraqtas, imo et even- turn quern res istae nactae sunt quum experientia cognoverim , coactus sum haec omnia in lucem. proferre, ut ita eos redarguerem qui scriptis suis veritatem neglexerunt " (2) Generatim ergo illud quod Hierosolymorum ob- sidioni adfuit, summae utilitatis Josepho fuisse dicatur; quae res ut melius intelligatur per partes magis erit explicanda. Primo Josephus erat na- tion e jpudaeus qui a parte Komanornm omnia vi- dtbat et audiebat. Judaeus erat , qui cives suos diligebat, etiamsi eorum hostibus nonnumquam au (0 Cf. Jos. contra -Ap. I. 9, 10. (O Cf. Jos. Ant. r. <. 7. L I t E R A R I A. ioi auxilia praebuerit , quod luculenter patet ex ope- rum quae nobis supersunt ratione et indole. Quis enim illtid negabit quum eum ita disserentem au- diat : quod si quis nos vituperet ob ca quae contra tyrannos eorumque latrocinia accusando dicimus , quia patriae miseriis ingemiscimus , justo nostro dolori etsiamsi hitoriae legcm transgredia- tur, venium concedat , etc." et alibi. Quid tandem passa es, o miserrima civitas, a Roma- nis, qui venerunt ut flammis tua ipsius stelera purgarent. . . . Sed quoniam scribendi lex obstat cohibendus est dolor cum nunc lugendi tempus non sit sed res gestas narrandi " (i). Auxilia porro quae hostibus praebuit , modo serviebant ad sa- lutem patriae prcmovendam ; nam omni ratione Judaeos ad pacem hortatns est , quia sibi persua- sum habebat cives contra Romanes nil valere et urbis deditionem unice eos a pernicie servare pos- se. Omnia igitur quae audiebat in malam partem Judaeorum non explicabat; sed neque Romano.- rum ; namque non solum suis civibus favere , ma- gis quam par erat, noluit ; sed etiamsi voluisset , non potuit; nam in potestate et quasi captivus erat Romanorum , qui , si aliquid veritati non congruum de illis narravisset , id impune profecto non sivissent. Res igitur gestas contemplatus est neutri parti favens, sed aequus aestiraator et jus- lus, (0 Cf. Cell. Jud. V. i. J. 3. ioa C O M M E N T A T I tus , quod etiam de se ipse testatus est , dicens : Nonnullis quidem scriptoribus in animo est Ro manos supra modum laudibus efFerre , resque Ju- daeorum parvi ducere et pro nihilo habere: verum isti hand secum reputant, qui fieri possit ut pro magnis habeantur, qui pusillos superaverint. " Et paulo post: Neque tamen ego is sum, qui cum iis , qui res Romanorum extollunt , conten- dens , contra , quae a popularibus meis gesta sunt , in majus augere decreverim; sed facta quidem utriusque populi accurate persequar , etc. " (i). Secundo: Joscphus fuit vir sapiens et sagax. Hoc satis ex supra dictis patet ; sed maximi est momenti ut ea hie loci repetamus. Magno enim cum judicii acumine quae vidit et audivit, adno- tavit , relictis iis quae minoris erant pretii , aliis vero accurate animadversis. Maxime autem ei pro- fuit, quod diximus . superiore, eum fuisse antea Judaeorum ducem , namque sic omnia mente , in rebus militaribus versata, adspexit et scrutatus est. Hinc pulcrae accuratissimaeque illae descrip- tiones cxercitus Romanorum et castrorum aliorum- que, quae omnes luculenter probant eas profectas esse a manu scriptoris rerum de quibus agit peri- tissimi (a). Hie etiam animadvertenda sunt ea quae 0) Cf. Bell. Jud. prooem. . 3, 4. (2) Cf. Bell. Jud. III. 5 , 6. qq, L I T E R A R I A. 103 quae elicit, H se posrquam singula in exercitu Romano viderat ea adnotasse " (i). Quae vidit statim scripto mandavit, ut dein ex hiscc adno- tationibus , tanquam ex fonte , hauriret et opus suum componcret. Mine ea quae cctcroquin obli- visceretur in memoria retinuit. Tertio: Josephus Titi fuit amicus cumque sem per comitatus est. Quisque profecto intelliget magna ei ex hac re redundasse emolumenta : op- tima enim sic ei fuit occasio recte accurateque omnia audiendi et animadvertendi quae gereban- tur , imo et inspiciendi rerum gestarum exposi- tiones quae ab exercitus duce Romam mittebantur; potuit et hujus opiniones de pugnis commissis et de toto obsidionis opere audire omnesque actiones et operationes Romanorum scrutari ct dijudicare, Multa praeterea ab Judaeis , in certaminibus captis sive transfugis , audivit , quos Roman! ceteroquin non intelligebant , quia eorum liiigiiani non callebant. Ille vero , uti ipse testatur , quae a transfugis nimtiabamur solus iiitellexit (2). Maximum vero emoliimentum quod Titi amicicia ei atrulerit fuit post urbem jam captam. Turn enim ab eo Codi- cem ilium librorum sacrorum accepit , qui in tern- plo servabatur (3). Non opus cst ut demonstre- mus CO Cf. contr. Ap. I. . 9. (c) Cf. contr. Ap, I. . 9. (3) Cf. vita in , 75- io 4 COMMENTATIO mus quoinodo et quatenus hocce donum ei pro- fuerit : quisque enira facile intelligit alicujus , cui histcriam conscribere animus est, maximi interes- se ut veros habeat et genuinos fontes ex quibus possit haurire: nullumque profecto puriorem ac- quirere potuit quam ipsum ilium Codicem , cui ab omnibus summa tribuebatur auctoritas, $ 7- De Josepho Romac degente. Post tot tantosque labores et pericula Josephus tandem venit Romam, ibique diu feliciter vixit CO. Quid autem magis ei prodesse potuit? Sic enim otio et pace gavisus est , quibus maxime indige- bat , ut consilium , quod sibi proposuerat , ad finem perduceret. Si enim semper vitam illam la- boribus periculisque plenam duxisset, si numquam otium ei contigisset 9 opportunitas profecto plane ei defuisset opera conscribendi , etiamsi facultates et fontes habuisset optimos. Nunc in ea vivebat urbe, quae illi juveni jam ita placuerat, cujus memorabilia tune jam miratus fuerat , quaeque eum nunc plane informaret. Romae vivebat, in totius orbis terrarun) urbe primaria, inter cives humanitatis , veri, boni , pulchrique studio excellen- tes, (i) Cf. Cap. 1. ^. jo. L I T E R A R I A. 105 tes, quique omnia supcrbiae illius Judaicae ves- tigia, quae etiamniim apud eutn aderant, delerent, atque veri bonique amor^n magis etiam in eo cx- citarent. In vita domest'ia felix , nullis afilixus calamita- tibus, in stirlia incubuit, omnes vires intendens. Quod auteji jam anrca Romae facere inceperat, illud minime tune ncglexit ; namque scriptores extraneos perscrutatus est, non modo Graecos et Romanes sed etiam mulios alios , inter diversas et remotissimas gentcs extantcs ; ut ita sive ad eorum exempla sese informaret sive ex iis tanquam ex fontibus hauriret, sive multa quae ab iis nar- rantur refutaret. Ad majorem Graecae linguae cognitionem sibi comparandam , nonnullos hujus linguae peritos ad se arcessivit , qi eum hancce linguam docerent (i); ct quamvis exquisitam pro- nuntiandi rationem assequi ei non licuit, quia patriae linguae obstabat consuetude , grammatices elementa tamen rite didicit, ita ut Graecos scrip- tores posset intelligere (a). Hoc enim probant tot libri , quorum mentionem facit , et de quibus judicat, sive eos refutando sive cum iis consen- tiendo. Sic, v. g. Homeri carmen epicum ei in- notuit, Hesiodum legit, Ilerodotum cognovit, de Pythagora, Socrate et Platone mentionem fecit, mul- (i) Cf. contr. Ap. I. . 9. (=) Cf. Ant. Jud XX. n. . a. ia6 COMMENTATIO multosque alios laudavit. In .primis Nicolai Da- masceni cujusdam scripta scrutatus est et dijudi- cavit (i) ; paucique adeo fuerunt scriptores Lati- ni, quorum opera non legerit. Et non modo horum nomina ei nota fuerunt, sed et studio magno in illos incubuit , quod patet ex libris con- tra Apionem scriptis, quibus illos dijudicat, mul- taque ex iis afFert ad sententiam suam probandam vel ad aliorum opinionem refutandam (2). Imo extant viri docti qui putant F. Josephum libros saltern nonnullos N. F. cognovisse. Sic , v. g in J. B. Ottii annotationibus in Josephum exstat recensio locorum N. F. cum Flavianis phrasibus vel historiis aliquid commune habentium et ex quibus , non tamen omnibus , probabile fit ali- quam partem librorum N. Testament! Josephum inspexisse (3). Gaudemus igitur, quod ei contigerit otio frui pla- (i) Cf. Ant. Jud. I. 3. . <5 XII. 3. a. XIII. 8. . 4. XIII. 12. .6. etc. Scripsit Nicolaus Damascentis historiam orbis terrarum libris CXL, cujus operis non nisi fragmema supersunt. (a) Nolimus hie multa Jostphi loca laudare e quibus patet ilium tot scriptores cognovisse, quia ubique id probatur ejus operibus. V. g. in Josephi contra Apionem libris duobus. Ant. Jud. VIII. 5. . 3. X. II. . I. porro I. 3. 9- VII. 3. . 2. etc. (3) Cf. J. T>. Ottii, adnot. in F. Josephura; quae etiam inveniuntur in Havercampii editione Fl. Josephi , t. 2. p. 305. sq Summa eorum quae a scriptoribus laudatis Josephi auctorltati obstare dicuntur. Non omnes profecto scriptores recensere potui- mus sed praecipuos, e quibus satis jam apparet plurimos fuisse Josepho obtrectatores. Non om- nia aeque magni sunt moment!, quae ei imptitan- tur , multique inter vituperatores eos plane sese ostendunt Josephi inimicos, et nullam eum car- pendi occasionem sive falsam sive veram praeter- mittunt: ita ut cuique facile eornm futilitas ap- pareat, neque nobis opus sit diutius de illis age- re. At vel sic tamen multa etiam majoris sunt pretii , verissimeque nonnulla dicuntur , uti Sect. II. hujtis capitis videbimus. Haecce autem ad certa quaedam capita referenda videntur, nempe: L Fla- CO Sunt adhuc plures. scriptores ; nostris etiant diebus nan- nulli cxstant; qui taraen fere omnes, uti fit, eadem expo- nunt, quas ab aliw jam dicta fuerunt; sufficiat igi:ur istos laudissc. L I T E R A R I A. n 7 L Flavius Josephus nullam meretur fidem , quia est philosophus et de antiquitatibus philosophatus est. Suam interpretandi radonem , de qua Cap, II. J. 3. locuti stimus , in rebus factis narrandis adhibet , et secundum cam omnia narrat. Ad liaec- ce probanda viri docti specimen adducunt hujus rei ex historia Caini , in qua Josephus Agricul- turae studium , tanquam ex lucri ardore profectuoi , aliasque ob causas damnat (i): porro quae dicit de arte Daemones virtute radicis annulo inclusae per nares extrahendi, ct ab cbsessis profligandi tanquam singular! sapientissimi regis Salomonis in- vento: et talia plura (2). II. Flavins Josephus gentis vitia omni modo ex- cusavit et sustulit. Illorum Judaeorum inobedien- tiam maximam , quae in sacra scriptura nbicunque fere apparet, ubi potest diminuere studct. Acldu- cuntur etiam exempla ad haecce pertinentia. III. Multa silentio praetermittit quae in libris V. F. memorantur , multa etiam memorat , dc quibus hi libri silent ; multa etiam aliter quam in hisce libris narrantur , proponit. Praesertim ad ea referunt quae habet Josephus de Moisis juven- tute, quum auctoritate rcgis Aegyptici expeditio- nem adversus Aethiopes suscepisset ? et de iis vic- toriam reportasset , etc. (3). IV. Fla* (0 Cf. Am. Jucl. I. a, (a) Cf. Ant. Jud. VU. a. (3) Cf, Ant. Jud. II, 10. uS COMMENTATIO IV. Flatius Josephus saepe sibi ipse oblocutus est, ita ut in libro de Antiquitatibus saepe aliter 'itarret, quam in historia belli Judaici, quod et nonnumquam in eodem libro fit. V. g. in eodem libro narrat Judaeos per 430 annos in Aegypto commoratos esse , sed alibi dicit tempus commo- rationis Judaeorura in Aegypto fuisse per 400 an- nos (i). Porro dicit Hyrcamum per tempus 33 annorum fuisse sacerdotein , alibi vero (2) per 31. Nunc narrat de 1000 occisis , nunc vero eadera In re de 30,000 (3). Hie de 8 stadiis, illic de 200 (4). V. Nimium Gentilibus placendi studium, ut ita apud illos fidem inveniret, apud Josephum non- numquam veritatem corrumpit. Sic , v. g. mira- cula multa in V. F. occurrentia non vere enarrat sed de illis subdubitanter et frigidius loquitur quam sacrae scripturae auctoritas postulat (5). Dicit supremum legislatorem aperte Judaeis inter- dixisse ne Deos ab aliis cultos riderent aut blas- phemarent, etc. (6). VI. Mul- fo) Cf. Ant. Jud. II. 5 , 6. i (a) Cf. Ant. XIII. jo. Bell. Jud. I. a, Cs) Cf. Arit. XV. 5. Bell. Jud. I. 19. (4) Cf. Ant. Jud. XVII. 10. Bell. Jud. I. 21. CfF. Bell. Jud. II. 18. in vita . n. Bell. Jud. II. si, in vita . 13. Ant. Jud. XIV. 13. Bell. Jud, I, 13. (5) Cf. Ant. II. 7. IX. u. (<3) Cf. Jos. contr. Ap. II. L I T E R A R I A. VI. Multi Josephum multorum parachronismo- rum ream arguunt, et in eo vituperant halluci- nationcs Gcographicas. Sic , e. g. in spatio temporis , ab egressu Hebraeorum ex Aegypto ad conditum templum Salomonis, definiendo, Jose- phus erravit; et talia plura (i). VII. Multi , tandem , dicunt , Josephum in nar- ratione rerum sua aetate gestarum vel afFcctu vel errore abreptum esse. Haec autem sunt praecipua quae hujus scripto- ris auctoritati obstare dicuntur. Quatenns vera sint, quatenus falsa, vel aliis verbis-, quid de hisce existimandum sit, sectione II. videamus. S E C T I O II. QUID DE HISCE PRONUNTIANDUM SIT? Num auctoritati Joscphi obstat quod dc Ami" quitatibus Judaicis philosophatus est ? Unusquisque, qui historiam aliqtiam aliis exhi- bet , nisi arridam neque earn gratam rerum in facto po- CO Cf. Petrus Brinck, Exam. Chronpl. et Bochartus, torn. I. p. 1197. sq. 120 COMMENT A TIO positaium narrationem velit praebere, suam de rebus gestis cogitandi rationem explicare debet , causae ei sum inquirendae, cur ita vel aliter haec vel talia acciderint, et tali modo homines de qui- bus loquitur egerint , verbo pragmatica ratione agere debet. Sed hoc ipsum est de rebus gestis philosophari. Quando igitur Josephi accusationem legimus in hujus $. capite laudatam, miramur cur viri docti illud Josepho imputare potuerint. Nul- lus enim historicus aliquatenus laudandus aliter egit. Herodotus , Polybius , Xenophon , Livius et tot alii inter veteres, multique inter recentio- res, eo sensu dici possunt philosophari de iis quae enarrant. Sed alia est quaestio num illud rite egerit Josephus , num bona ei fuerit rectaque res gestas indagandi ratio , num ea quae in Moi- sis, aliorumquc scriptorum operibus inveniebat, rite intellexerit et igitur bene narraverit? Uti Cap. II. . 2. vidimus Pharisaica erat ejus interpretandi ratio, et quamvis imbutus erat cogni- tione litterarum , scientiarumque multarum Grae- corum , Romanorum aliorumque , semper tamen ei mansit Judaica non modo sed etiam Pharisaica cogitandi ratio, falsa ea sane et quae ostendit, summam verae religionis apud Judaeos tune tear poris in quibusdam fuisse corruptam, sed quae melior eo tempore exspectari non poterat. In in- terpretandis igitur rebus parv r a ejus est auctoritas, quod lubenter concedimus; ^ed aliud est non bent in- LITERARIA. iti inter pretari , aliud mala fide agert in narrando. (^uando causam , cur haec vel talia acciderint , falsam cxhibet , quando non bcne rationem red- dit , quare sic vel aliter quis egerit , intacta tamen ejus inanet auctoritas in rebus factis, quas nar- rat, exponendis; uti luculentissime patet ex illo exemplo Caini , quod Scctione I. laudaviinus. Nar- rat Josephus onmia, uti Moises ea narrat , sed addit falsam rationem cur Deo gratum erat Abe- lis sacrificium, ingratum autem Caini. Multa hu- jus rei exempla proferre possimus, sed quisque qui Josephi scripta accurate legit, et ad hancce nostram observadonem bene attendit , haecce om- nia facile animadvertet (i). Quamvis igitur Jo- sephus dicendus sit philosophari de Antiquitatibus He bra ids , ideo tamen intacta manct ejus in nar~ randis rebus fides. . Num Josephus omni modo gentis vitia excusaverit ct sustulerit? Cuique scriptori , uti cuique homini generatim inest amor patriae semperque iste quidcm laudan- dus. Hinc sponte ejus historian! pulcherrimis coloribus pingit et ab optima parte proponit. Ubi po- (0 Cf. J. A, Eraesti, Opuc, Phil, et Crit. p. 384. sqq. 122 COMMENTATIO potest gentem suam laudibtis efFert et ita agit ut ad omnia quae honori ei sunt data opera atten- dat. Quisque qui ita scribit dignus est quod laudetur. Sed qui nimius procedit, et contra veritatem loquitur, ita ut narret quae numquam locum habuerunt, silentio vero praetermittat quae populo suo dedecori sunt, atque ita de omnibus mentiatur, talis scriptor sine dubio rejiciendus est. Sed videamus jam ad quemnam ordinem Jo- sephus pertineat. Qui Josephi scripta accurate legit statim animad- vertet eum populum suum diligere. Uti jam vi- dimus Cap. II. . 6. semper gentis suae luget calamitates , et ubi potest ea quae ei honori esse possunt, bene adnotat. Sed hoc non facit ita ut inde historica ejus fides diminuatur. Quando nar- randa sunt minus honorifica, haec non silentio praetermittit. Probant hoc ea quae dicit de Israe- litarum fatis in deserto degentium. Omnia quae Moises de hisce exhibet etiam ille enarrat. Tanta inobedientiae istius populi specimina, tanta illius ingrati animi testimonia , tot seditiones contra Moisen et Deum describit, ut nil silentio prae- teriisse dici possit (i). Quando de temporum recentiorum historia agit, idem facit. Quid lsrae litae contra Samuelem ausi sint, quo modo ira incitati ab eo regem petiverint (2), quoinodo dein (1) Cf. Ant. Jud. III. 13. IV. etc. (2) Cf. Ant. VI. 3. etc. L I T E R A R 1 A. 123 dein sub regibus superstirtonis ct idololatriae cri- mina commiserint , donee tandem , numquam con- tent! iis quae habebant , a Deo puniti , ipsi fue- rint causa sui interitus: hacc omnia verissime dc- scribit et nihil silentio praetermittit. Conferantur modo orationes , quas Hierosolymis obsessis , ad populum habuit. Aperte in illis declaravit Judaeos essc causam omnium malorum , quae illis accide- rant (i). Verbo : quando Josephi opera legimus Judaei nobis proponuntur tanquam popujfris ingra- tus 9 seditiosus et contra Deum sese opponens ; ita ut , si forsan nunnulla praetermisit Joscpbus quae in V. F. occurrunt, ct quae Judaeis minus sunt honoriiica , haec non egisse videatur ut po- puli sui vitia excusarct , sed vel per negligentiam factum fait , vcl ipsi non est imputandum , ve- rum temporum vicissitudinibus, quas subire debue- runt ejus opera (2). Non temere igitur concludimus : Josephum om- nino fuisse amicum sui populi , ita ut , ubi potcst ilium quam maxime laudct^ sed tali modo , ut minime auctoritas sive fides ejus historica indc detrimentum capiat. (i) Cf. Bell. Jud. VI. 2. etc. (-) Sunt nonnulla a Josepho praetermissa , v. g. vituli ado- ratio in deserto , etc. ; dc qua Cf. supra dicta. 5.3. 124 COMMENTATIO 3- Quid existimandum sit de accusationc Jose- phum multis in locis cum libris y. T. non consentire? Josephus declaravit se omnia e libris sacris de- sumsisse; usus est verbo (tsQspwvsvxsvai (i). Hinc multi dixerunt nihil fuisse ipsi narrandum , quod in V. F. non legatur. Sed quid turn fuisset ejus opus ? quid quaeso aliud quam versio Graeca sacrorum librorum Hebraeorum , quae ab eo non desiderabatur , quandoquidem jam talis versio nempe Alexandrina exstabat. Uti ergo recte ani- madvertit Ernesti, illud (tsQspwvsuKtvKi sive ^T^- Qpa&iv , latins est accipiendum. Vidimus jam Cap. II. . i. tern pore Joseph! plures etiamnum afFuisse libros Hebraeis, quam nos nunc habemus ; traditiones etiam multae ex- stabam, aliaque Josepho erant subsidia nunc de- perdita. Sine dubio ea quae in ejus operibus legimus, quaeque in V. F. frustra quaeruntur, ex hisce fontibus hausta sunt. Hinc narratio ilia de Moisis expeditione, de hierophantae praedictio- ne (2), aliaque. Igttur Josepho imputari nequit quod G) Cf. Jos. com. Ap. I. . io. (2) Cf. Ant. II. 9. . 23. L I T E R A R I A. 125 quod plura narravit quam in V. F. leguntur. Alia vero est quaestio quare nonnulla quae in illis in- veniuntur omisit , v. g. adoratum a majoribus vi- tulum in deserto, caedem infantum Bethlemitico- rum, quorum omnium in S. S. mentio fit fij, taliaque. Quod primum attinet, nempe ejus silentium de vituli adoratione , pugnare videtur contra illtid quod . superiore probare conati su- mus. Fatendum etiam est Josephurn nonnulla tra- didisse aliter quam in V. F. inveniuntur, ita ut cum hisce pugnare videantur ; quamvis quisque facile animadvertit haec non tanta esse, uti Bay- lius dicit : Josephe est un homme qui faisant profession ouverte du Judaisme, dont la foi est fondde sur la divinitd de FEcriture, ose raconter les choses autrement qu'il ne les lit dans la Ge- nese; il change, ilajoute, il supprime les circon- stances , en un mot il se met en opposition avec Moyse de telle sorte , qu'il fait que Tun des deux soit un faux Historien. " Sed generatim ad hancce objectionem animad- vertendum est, quod etiam monuit Vir Clarissi- mus J. A. Ernesti (2), Josephi opera, magis quam ulla alia quae exstant et ex antiquitate no- bis servata sunt, interpolata esse, quod cum in editis libris obtinere possit, multo magis profecto illud (1) Cf. Excel. XXXII. I. sqq. (2) Cf. Opusc. Philoi. p. 386. is6 COMMENT A TIO illud in scriptis. Quae cum ita sint, quid fad- lius evenire potuit quam ut intilta, quae frustra in Josepho quaerimus , multa quae non ita ab eo ac a Scriptoribus S. S. narrata invenimus , per temporum injurias et vicissitudines deperdita aut corrupta sint. A tali viro , uti eum Cap. II. adspeximus, Judaeo et vero Pharisaeo exspectare certe non possumus ilium consulto et de indus- tria pervertere ac corrumpere ausum esse res libris divinis traditas. Ipsum etiam Josephum. in hisce bona fide egisse neque sibi culpae alicu- jus conscium fuisse patet ex eo , quod , cum ejus opus de Antiquitatibus Judaicis a nonnullis vitu- peretur, sese non defendit probando Antiquitates suas prorsus cum libris sacris Judaeorum con- venire, sed hosce libros sacros esse re vera au- thenticos et tarn antiques ac ferebantur ; ita ut de convenientia sui operis cum sacra scriptura nc sermo quidem sit , et si constat de auctoritate V. F. constet etiam de auctoritate suae narratio- nis. Et sane etiam inimici, quos multos Jose- phus habuit , si in hac re eum cuipare potuissent , illud sine dubio fecissent (i). Quamvis igitur lubenter concedimus Josephum , quia homo fuit, facile errare potuisse, et sine dubio nonnulla saltern falsa et minus accurata exposuisse , hoc tamen non fraude egit ; et quam- vis CO Cf. Jos. contra Ap. I. L I T E R A R I A. 1*7 vis ejus opera in nonnullis cum sacro Codice non conveniant, et igitur in hac parte minoris sint auctoritatis , Josephus tamen ipse dicendus est, fidem historicam incorruptam servare. Ad hancce sententiam magis adhuc probandam , hie loci ani- madvertcndum est Josephum ceteroquin , ubi non- nulla narrat, quae etiain in libris N. F. inveniun- tur , cum hisce maxime convenire ; quod profecto multum facit ad ejus auctoricatem augendam et probandam. Sic , v. g. Josephus agit de fame in Judaea et Hierosolymis , regnante Claudio (i), ct in N. F invenimus etiam faniern , quae reg- nante Claudio locum habuit (2). Josephus narrat Judam in Galilaea, tempore Quirini, multos ab- duxisse contra Imperium Romanum (3); idemque invenimus in N. F. (4). Concludiraus igitur: Joseph* opera in nonnullis cum S. S. non consentire^ et ideo in hisce ei non esse credcndum , salva tamen ejus auctoritate aeque magna in aliis. CO cf. Am. jud. xx. 2. (a) Cf. Actor. XI. 28. (3) Cf. Bell. Jud. II. 8. (4) Cf. Actor. V. 37. Cf. porro Bell. Jud. II* aa. et Act. XX. 39. Quae apud Josephum inveniuntur de Jesu Chris- to, nempe Ant. XVII. 4. hie nihil faciunt, quia viri tocti satis probaverunt hunc locum non esse authcnticum. S-4- i*8 COMMEN TATI'6 $ 4 Num Flavius Josephus sibi ipse oblocu- tus sit? Post exempla quae antea adduximus, tanquam hujus rei probationes , nemo etiamnum negare potest Josephum in nonnullis inprimis in nume- ris, sibi ipse oblocutum esse. At vel sic tamen videamus num nihil dici pos-sit ad excusandum hoc- ce Josephi vitium. Supra exposuimus nostrum scriptorem primum libros de bello Judaico, deinde vero de Antiqui- tatibus Hebraeis edidisse (i). Nonne in hac re aliquid invenimus , unde patet , cur Josephns in libris de bello Judaico alia ratione nonnulla ex- posuerit quam in Antiquitatibus Hebraeis? Si enim , postquam primum suum opus ediderat , sennit se hoc vel illud non bene tradidisse, si cum antea fuerat talis , none alia erat ejus de nonnullis cogitandi ratio , si , cum diutius in res factas inquisivisset , mutatae erant ejus cogitatio- ns; hoc in opere quod dein edidit non ita uti antea fecerat exposuit , sed secundum earn , quae nunc ipsi erat hisce de rebus sentiendi rationem , narravit. Illud 0) Cf. cap, I. . ii. L I T E R A R I A. Illud porro considerandum est quod supra mo- nuimus Josephi opera maxime csse interpolata et corrupta. Hinc certe multi librarii sive consulto et de industria , ut nempe ex aliis scriptis , v. g. ex versione Alexandrina , Josephum emendarent , sive inviti numeros ac nomina mutaverunt, et cum hoc in alio ejus operf non fecerint 9 inde multae oblocutiones ortae. Quidquid igitur hujus rei sit: Josephus , uti nunc ejus opera exstanf 9 sibi ipse obloquitur in nonnullis. Ubi haec locum habent ad alia auxilia erit confugiendum et ex aliis scriptoribus eruen- dum, quid sit veritatis. 5- 5- Quid existimandum sit de Josephi nimio Gentilibus placendi studio? Tempore quo Judaei quam maxime erant con- temti, quo in primis Graeci Romanique illos aspernabantur , Josephus Israelitarum historiam , mores et instituta , hisce ipsis Graecis Romanis- que exponere voluit; ita quidem ut fidem nan- cisceretur apud illos , qui ceteroquin omnia , quae ad Judaeos pertinebant , vel de illis narra- bantur, irridebant. Ut tale igitur consilium per- ficeret, aliquatenus sese Gentilium opinionibus accommodare debuit; illorum doctrina, litterae ct iior.v. I his- I 3 o C O M MENTATIO liistoria adhibendae erant ^ ut res gestas quas narrabat explicaret et clare exponeret; ea autem, quae Judaeis erant propria , cum iis quae apud alios populos exstabant institutis erant coinpa- randa , ita ut hi ilia intelligerent. Porro Grae- corum Romanorumquc scribendi rationern et sty- lum debuit seqiu, ita ut his grata fierent quae narrabat. Per vitae opportunitates , uti supra monuimus , aptissimus fuit ad hancce provinciam rite perficiendam , et ubique in ejus operibus ostendit se hisce opportunitatibus recte tisum fuisse. Jam vero viri docti ei imputant nimium Gen- tilibus placendi ftudium; ilium in hac parte ina- gis quam par erat procedisse , ita ut saepe falsa narret et dicat. Nemo certe non concedit non facile esse ne- gotiura in hacce re rectam viam tenere, ita ut Scylla ab una parte et Charybdis ab altera bene evitentur ; et nolumus affirmare Josephum in om- nibus id rite egisse; sed etiam non facimus cum illis qui perhibent ilium saepe per hancce agen- di rationem veritati nimium detrahere. Inter prae- cipua exempla quae ad hocce probandum afFerun- tur in primis est quod miracula divinae poten- tiae haud parum extenuet ; v. g. cum historiam transitus Israelitarum per mare Erythraeum de- scribit, ait: se cuilibet liberam sentiendi faculta- tem permittere, num Dei voluntate via per mare Israe"' L I T E R A R I A. 131 Israelitis patuerit, an naturae vi et proprio motu. Porro quum historiam Jonae a ceto devorati et post triduum redditi his verbis concludit: 6ov yap TW Ksft avrou $t$yy. Bell. Jud. VI. I 2 i 3 a C O M M E N T A T I O Judaeorum historic! , quam Graecorum qui paruin veritati studuerimt ; et talia plura. Nonne haec omnino probant ilium , etiamsi multa fecerit , ut illis gratus fieret, ideo tamen non falsa narravisse, sed quando opus fuit lubenter clixisse quae non placere pottierunt Graecis Romanisque? Omnino igitur probamus quod fecit Josephus , et quod ipse dixit sibi esse propositum: lllud enim , inquit, agimus , ut historian* scribamus, resque propter vetustatem plerisque ignotas pro virili parte persequamur ? easque dictionis elegantia illustratas , quantum fieri potent , ex verbis eorum- que structura , aliisque quae ad hoc faciunt , ut oratio lectoribus videatur suavitatem habere, ut- que ita illi cum voluptate rerum peritiam asse- quantur. Omnium vero maxime scriptoribus curae esse debet sunima diligentia et studium verum dicendi, si credi velint ab us a quibus leguntur, qui adeo plane nesciunt an factum aliquod factum sit nee ne (i). Josephus ergo jure conatus est Romanis Grae- cisque placere , ut sua opera iis grata fierent; et quamvis nonnumquam in hacce re ulterius pro* gressus sit , inde tamen cjus auctoritas nil detri* menti accipit. (i) Cf. Ant. Jud. XIV. i. . i. L f T E R A R I A. 133 6. DC Jotcphi parachronism} s et hallucinationibus Geographicis. De hisce etiam nonnulla sunt dicenda, quamvis magis fuissct mirandum, si talia in Josephi ope- ribus non invenirentur. Scriptor enim qui agit de rebus tarn remotis temporibus actis , de quibus numquam constare potest quando re vera locum habnerint: qui praeterea tarn longo temporis in- tervallo a nobis distat et cujus scripta tot vicis- situdines tantaque fata subire debuerunt, tails sa- ne multa in Chronologia et Geographia minus habet accurate adnotata. In primis autem inter- polatores illi, de quibus jam locuti sumus, causa sunt Josephi parachronismorum , id enim maxime vidcntur egisse ut ejus Chronologiam cum Grae- ca versione Alexandria in concordiam redigerent, quae maxime diiTert a V. F. Hebraico contex- tu. Vir eximius Petrus Brinck examen Chrono- logiae Josephi exhibet, et in illo satis hoc osten- dit, cum omnia quae in Flavio minus accurata inveniret, adnotaverit , et tali modo quae ab in- terpolatoribus erant depravata sive ab ipso scrip- tore non recte notata vitiis liberaverit (i). Geo- (0 Cf. Eraesti, 1. I. I 3 4 C O M M N T A T I O Geographicae etiam hallucinations, quas anno tavit Bocbartus, in Josepho inveniuntur, et quam- vis haec non tanti stint momenti, ut ideo Jose* phus in hac parte nulla dignus sit fide , illae taraen bene animadvertendae sunt , ne nos in er- rore ducant. Nam Josephus an interpolatores hujus rei sint causa dici nequit, etsi pro Josepho inultum pugnent ea quae diximus de illo Cap. II. 5- Quidquid hujus rei sit, verba Petri Brinck i), quibus examen suum Chronologiae Josephi his- toriaeque concludit , multum habent veritatis : Moneo," inquit, ,, me illo recensunon iddixis- se, ut ipse Josephus, mendax, fallaxque auctor crederetur , sed ut constaret , Josephum in prisca gentis suae historia Graece conscribenda^ non solos scriptores sacros sed alios etiam gentis suae historicos, et hos interdum propius quam illos secuttim esse, et sic factum ut a literis sacris et veritate rerum saepe aberraverit, non de industria mendax, sed improvide credulus. Quamvis au- tem, quod fatendum , suo etiam ipsius vitio aut saltern majori eloquentiae et splendoris quam ve- ritatis studio, non raro peccet Josephus, non desinit tamen esse scriptor diligens , disertus , elegans et dignus qui sacris tarn N. quam V. tes- (2) Hoc opus exstat etiam in Havcrcampii editions Jose- phi. L I T E R A R I A. 135 testamenti scriptoribus adjungatur, attente legen- clus. Josephus igitur nonnullos halct parachronismos ct hallucinationes gecgraphicas , sed adhibitis opt,- ribus Brine kit et Bochartii , hoc fcrc nihil ejus uuctoritati nocet. . ' Quid pronuntiandum sit de accusationc Josephum in narrations rcrum sua act ate gestarum vd affcctu vcl errors abreptum esse* Post ea quae Cap. II. et inprimis . 4 6. diximus de Joseph! conditione aptissima, qua ad conscribendam in primis suae aetatis historian! valde fuit idoneus; postquam de favore et ami- citia locuti sumus quibus apud Imperatores sem per gavisus est ; postquam attendimus ad hono- rem quo semper, sed in primis diebus , quibus vixit , ejus scripta sunt habita : post haecce om- nia jam statim a priori hanc virorum doctorum in Josephum accusationem non magni facimus; et sane quando opera ipsa Flavii inspicimus, et cum aliis comparamus, et accurate de illis cogi- tamus , minoris etiam imo nullius pretii ista ac- cusatio nobis esse videtur. Jam 136 COMMENTATIO Jam statim cum edita essent nostri scripta ta- les accusationes , de quibus nunc agimus , in eum tulerunt Justus, qui acerrimus ei semper fuit inimicus, aliique, in primis autem Apion. Con- tra haec ipse sese defendit pro pafte in libris contra Apionem, in vita (i), et in Antiquitatum prolegomenis ; cum in prooemio Belli Judaici etiam fidem suam assereret. Nobis igitur non multa sunt dicenda ad hancce qualemcunque accusationem labefactandam. Josephus in narratione rerum sua aetate gesta- rum non affectu esse abreptum in primis patet ex eo, quod jam antea diximus, ilium aeque Ro- manos ac Judaeos, ubi locus erat, vituperasse, et minus honorifice de illis locutum esse: eum suae gentis vitia non siluisse, nee ea quae sibi ipsi dedecori erant praeteriisse. Imo afFectum ostendit nullum , neutrique parti erat adstrictus quamvis enim hie et illic Romanes vituperavit semper tamen in honore fuit apud Imperatores, et quamvis Judaeorum crimina non sileret, nullibi tamen legimus, ejus cives eum in odio liabuisse hanc ob rem. At vel s^c tamen nolumus hie affir- mare fata diversa atque vitae opportunitates etiam in affectus , qui Josepho erant , nullam habuisse vim ; sic , v. g. cum esset Pharisaeus , Pharisaeo- rum- CO ct. vit. . 65. : i/ L I T E R A R I A. 137 rumque sectam valde amaret, ubique hancce sum- mis laiulibus extulit (i), etsiamsi ea non semper illis digna sit. Sed quis hoc tarn aegre fert in Josepho, qui erat homo, et qui in omnibus lui- manitatem suam cleponerc non potuit. Ncque crrorc abreptum fuisse Joseplium in nar- ratkme rerum sua aetate gestarum satis cuique apparet qui cpportunitatcs omnes animadvcrtit , quibus tarn idoneus fuit ad bene omnia inquirenda et indaganda ; ita ut , si falsa narraverit , lioc non fecerit quia ei defuit occasio omnia bene sciendi, quia sponte sua erravit, sed quia comi* /to contra veritatem loquebatur. Si porro confe- ramus ea quae exhibet et quae etiam alii scriptores narraverunt , v. g. Vespasiani fata , quibus Imperator creatus est, Titi res gestas etc. (2), cum narra- tionibus aliorum historicorum , nullum fere discri- men invenimus, sed omnia noster narravit, prou- ti et illi hoc fecerunt (3). Sed quamvis etiam plura de hisce dicere pos- simus , haecce jam sufficiant , ut hocce caput fi- nire possimus , quia satis nobis haecce dicta vi- dentur ut appareat , Joseplium , quamvis a multis vi- CO Cf. cap. ii. . 3 . 00 Cf. Bell. Jud. IV. 10. etc. (3) Cf. Suet, in vita Vespas. et Titi, deque Tito, Tacitus, Hist. II. 8a. IV. 51. V. i. V. 10, 11. deque Vespasiano, Hist. I. 76. III. 4. V. 10. C O M M. LI T E R. vituperatum , et quamvis etiam in non paucis vi- tuperationc sit dignum , semper esse et manere scriptorem per vitac opportunitates fataque antea quasi destinatum ad patriae historiam conscriben- dam ; quam provinciam etiam felici successu adiit ; ita ut suinnia in multis ei adscribenda sit auctoritas, arque eo carerc prorsus nequea- mus. T A N T U M. v.HOKVELL COMMENTATIO v.HOEVELL COMMENTATIO :LTTERARJA. JOHANNISEVERHARDI VAN DRR TRAPPEN, MED. CAND. RES P O N S I O A D QUAESTIONEM BoTANico-oEcoNOMicAM; A B ORDINE NOB. MATH. EX PHIL. NAT, I if ACADEMIA RHENO-TRAJECTIN4 PROPOSITAM: Quacritur historia Solani tuberosi L. hujusquc platttae descriptio botanica , culturac modus ct varius usus occonomicus" QUAE PRAEMIUM REPORTAYIT DIE xxvi M. MARTII A. MDCCCXXXV. euivis homini contigit adirs Corinthwn* Hor. Epiit. Lib. I. 17. 36. P R A E F A T I O. CJfuotquot nobis attulerit emolumenta Americae detectio, nulliim fere majoris utilitatis dici potcst, quam introductio So/am tuberosi L. Quod , quam- vis de tern pore minus conveniant scriptores , ex Americae ir.eridionalis regionibus , Chill et Peru , allatum videtur. Mihi vero non est, ut revelem illius plantae laudes , toties totque eximiis viris me rito pervulgatas, neque oppugnator iis ingredior, qui contra huic dono divine numerum malorum adscripserunt ; minime quoque inquiram , an Sola- no tuberoso tantum adscribi debcat populationis in- crementum atque niorum dcpravatio, sedopinionem Knigthii accipere malo , qui immensam popula- tionem calamitatem vocavit, ipso hocce fructu le- niendam. Ntimquam Solatia, sed homines ipsos accusamus, quando revera hujus plantae introduc- tione calamitates obortas esse statuuiit ; audiamus A a quae 4 PRAEFATIO. t]uae profert auctor Anglus : The specific cause of the poverty and ^misery of the lower classes of people in France and Ireland is, that from the extreme subdivision of property in the one country , and the facility of obtaining a Cabin ^ and potatoes in the other , a population is brought into existence , which is not demanded \ by the quantity of capital and employ em ent in the conn- ** : co Dum autem haecce sint minus hujus loci praete- reo; atque postquam tantum ea exhibuero, quae Luzac sequentibus verbis profert, non inutile erit , ut , quantum possitn , praemittam brevem in* dagationem , num Solatium tuberosum veteribus cognitum fuerit, nee ne. Monuit nempe L u- z a c : De Voorzienighcid he eft ons in het gebruik der aardappelen , seder t ruim een hah'e eeuw een actngenaam en onkostbaar voedsel doen vin- M den. Het nut , hetwelk er het best a an van den gcmeenen man nithaalt , komt hier wet het mees- ,, te in aanmerking , ofschoon hetzelve zyn invloed uitstrekt over het algcmcen bestaan van alle in* . woondcrs , en dus mede van de fabr leant en 9 Ma* ntifacturi&rs enz* 9 we/ke in hunne huishouding ccn minder kostbaar voedacl kunnendc gebruiken , ook daardoor gcholpcn warden in 't geen tot hun Ti) T. R. Mai thus, An Es;ai on the Principle of popu- lation. Li)iid. 1817. Vol. MI. pag. 241. PRAEFATIO. 5 levensonderhoud benoodigd is. Ik gehof niet , dat icmand, welke de nooddruft van den arbeids- man voornamelijk in onzc binncnsteden hctfi a- geslagen , de vcrligtir.g , mike de gemeetie man uit het gebruik der aardappclen trckt , ontkenncn en tc gclyk niet volmondig toes tern men zal , dat het er , hier ie lande , deerlijk met de smalle ge- meentc zoude uitgezien hebben, was haar dit voedsel niet te stade gekomen" (i) Dubitaverunt quam plurimi , an Solaiwm tubc- rosum L. sit eadem planta ac Arachidna Theo- phrasti vel Picnocomut Dioscoridis. Prio- ri sententiae inter alios addictus fuit C 1 u s i u s , quamvis Joannes Boddaeus & Stapel, T heoph r a s t i commentator moneat : Ara- M chidnam non esse , quia Arachidna est planta foliis carens , radix quae succulcnta , scamisque contecta , albicans , non tamen simplex sed ex minusculis aliquot constans, non crassa, sed mediocris. Alii (addit a Stapel) staiuunt, Arachidnam glandem terrestrem esse, aeque mi- nus autem neque est g^ns terrestris, mirabilera hanc plantam inter ignotas referam , donee ali- quis ex Graecia aut Aegypto nobis communica- verit." (2) Clu- (l) Ellas Luzac, Hollands tijkdtm , Leijden 17^. D. IV. pag, 82. Cf. etiam Vtrhatideling dtr Koilatnltcht Ma.it- tcbapfij. I). XVI. pag. 47 et 64. (a) Theophrasti Kreiii, J Hist. fUntamm I.ibri it- 6 PRAEFATIO. C 1 u s i u s igitur Solanum tuber osum veteribus non ignotum fuisse 5 suspicatus est , atque dixit : Theophrast. Lib. I. Hist. Plant. Cap. XL Arachidnae meminit , quae cum hac perbelle con- venire mihi videtur 9 praesertim radicis histo- ,,ria."CO Apud Plinium invenitur : Arachidna co- mosam radicem unam crassam liabet, in altum descendentem ; alias vero tenuiores, in summa telltiris facie multifariara divisas. Arenosis gau- det , aut folium aut folio quidquam simile gignit, aftQixapTTOv est , id est , infra supraque terram fructum edit." (2) Recentiorum Tournefortius "Apowog Viciam mulufloram C a s p. B a u h. Pin. 345 statuit (3) , et (tm , cum notis a j oanne Bodae o a |S tap el, Amst, 1644 Lib, I. pag. 38. CO Caroli Clusii , Rarioram plant. Hist, Antv. itfou Lib. IV. Cap. 5?. pag. 80. cf. quoque Caspari Bau- hini, Prodr. Theatri lotanici , Basiliae 1671. Libr. V. pag. 90. Joannis Raji, Hist, plant. Londini 1686.- P. I. pag. 675. et Christ. Menzeli, Index nom inum plantarum mul- ti!iHguis 9 Berolini 1696. in voces harum tamen rerum mi- nus peritum fuisse huncce auctorem credo. (2) Plinii Secundi, Hist. Nat. Lib. XXI. Cap. 15. ex Editione. Gabrielis Brotier, Londini 1826. Vol. X. 5519. vel , cf. editio curante Job. Caesario Ju I i ace- no , CoJoniae Agrippinae , 1524. Lib. XXI. Cap. 15. Cs) Joseph P i 1 1 o n T o u r n e f o r t , Ins t. ret htrbariae , Pniisiis 1700, pag. 397, B R A E F A T I O, 7 et ab hac voce 6 upaxog legumlnis speciera cieno- tante derivata videtur Arachidna , fortasse cb si- militudinem aliquam seminis (i) ; Doct. vero S p r e n g e 1 , voce upocxot; intelligit Pisum arvcme ; dpa%ov vero , Ervurn tetraspermum vel Viciam la- thyroidem habet, Arachidnam autem Lathyrum amphicarpon suspicatur. (a) Alii porro Solatium tuberosum Dioscoridis Picnocomum dixerunt, uti Cortusius et Bau- h i n u s : Censuit Cortusius motus exemplari Dioscoridis manuscripto , cui figura adjunc- ta fuit, et sane notae florum , et radicum Pic- nocomi Dioscoridis huic Solano conveniunt , floris et seminis non item." (3) Sequenti modo Picnocomum descriptum inveni- inus : folia habet siniilia Erucae, aspera tamen crassioraque et acriora , florera Ocimi , Porri se- men , radicem nigram , rotundam , lutei coloris ; exiguo malo aequalem , terrain olentem. Nasci- tur petrosis locis. Gravia tumultuosaque lacit semen somnia ; (1) Cf. Stephanus, Thetaurtir Grate at Linguat , Londi- dini 18191821. Vol. II. pag. 2177. (2) Kurt Sprengel, Geschichtt dor Botanik , Altenburg vnd Leipzig 1817. Th. I. pag. 80. (3) Casp. Bauhinus, 1. c. pag. 90 ctPinav Theatr. hot. Lib. V. Sect. I. pag. 167, etiam Pctr. An dr. MatthioJi Optra, Francofurti 1598. Comm, in Dioscoridis Lib. IV. pag. 757* , ct Men t zeli u s, 1. c. in voce. S P R A E F A T I O, radix alvum solvit bilemque exinanit, emplas* tri modo impositum tumores discutit , etc." (i) Et apnd P 1 i n i u ra : Erucae foliis crassioribus et acrioribtis , radice rotunda , lutei colons , ter- ram olente , caule quadrangulo , modico , tenui , flore Ocimi. Invenitur in locis saxosis, radix ejus, in aqua multa , alvum, bilem et pituitam exinanit , semen somnia tumultuosa facit." (2) Desumitiir vox TTVKVOX^O? a KUMOV densus, spissus et HOW coma ; ita ut ipsius vocis signifi- catione , videamus lite differentiam inveniri inter Arachidnam et hancce plantam , quam Spr en- gel, Leonurum Marubiastrum vocavit. (3) Vidimus jam: 1, Solanum tuberosum ab aliis Arachidnam , ab aliis vero Pucnocomum dictum fuisse ; 2, ex descriptionibus ipsis , et Spren- gelii monitis Arachidnam , ^.Pucnocomum esse duas plantas diversas ; 3 , quod aeque ex de- scriptione Solani tuber osi et nonnullorum vete- rum refutatione , ac secundum S p r e n g e 1 i i sententiam neque Arachidnae neque Pucnocomo comparari possit nostra planta ; atque conclu- di- (t) Pedacius Dioscorides interprete Marcollo Ver- gilio, Coloniae 1529. Lib. III. Cap. 169. pag 590. (a)Plinius Secundus curante Juliaccno, Libr. XXVI. Cap. G. pag. 2:0. B. et editone a Gabr. Brotier, Vol. X. pag. 56t4. (3. S te phnnus , Thesaurus , Vol. VI. pag. So^p, et Spre ngel , 1. e. pag. 153. P R A E F A T I 0. 9 diraus Solatium tubcrosum veteribus ignotum fuis- fe , saltern dictis nominibus non indicatura ; et quando sola Viri Cl. S p r e n g e 1 i i decisio- ne, ire nondum persuasum haberem , tamen mi- hi videtur unam eandemque plantam duabus aliis inter se diversis similem esse non posse (i). Caeteroquin necesse puto, ut animadvertatur ad duas alias plantas , quarum radicibus Incfi persae pe alimento utuntur , quibuscumque scriptores haud raro confunderunt Solanum tuberosum. Harum prima, vel ejus fructus (tubera) Belgice Bataten vel Pata- Un , quod fere sonat uti Potatoe, denominatio Solani tuberosi apud Anglos ; qui vero illam plantam sive illius fructus (radices) dicunt Spanish Potatoes , Bcrmudian Potatoes, Patades. Hispanis vocatur Batatas de Ma Iga , Camotes , Ajes ; in Lusitania Battata; atque ab Gallo - Francis Battate ; linguae Malai'ca Ubi castela , etc. Est vero radix Convolvuli Batatas L. foliis cordatis hastatis quinque nervibus , caule repen- te tuberifero , hispido. " Icon exstat in G. E. R u m p h i i Herb, Amboln ; Tab. (i) Nonnulli voluerunt , plantam illam Novae Hispaniae , quae dicitur Xaltomatet sive Tomatet , esse Solanum tubero- turn L. sed hujus Tomatit descriptione clarius perspicimus aliam spcciem esse. Vid. Hernandez, rerun metlicarum Novae Ilitpaniae Thtsaurui , Romze idSI. Lh. Vltl. Cap. 5. pag S97. io PRAEFATIO. Tab. 130. fig. i et a; et describitur , Parte VI. Lib. IX. Cap. 17. pag. 368. Duae praecipue sunt ejus varietates , radice albi- cante et rosea , quae praestantior habetur; variis modis accommodantur , coquuntur cum carnibus , vel imprimis cum piscibus atque piperis copiam ad- dunt ut sane inconsuetis displiceant tales deliciae; insuper ex iis praeparant liquorem spirituosum , quern Mobby vocant; quamvis caeterum difficilius servari possint radices , tamen ex America transporta- tae in Hispaniam , Angliam , Germaniam aliosque Jocos, hie illicque cultae sunt. (i) Altera planta , quae ab incolis dicitur Tarns , pertinere videtur ad familiam Dloscorearum , vel ad genus Dioscoreae L. ex classe dioeciarum et ordine hexandriae , atque dixerunt Dioscoream alatam , foliis cordatis , caule alato bulbifero" Vel forsan est eadem , quam exhibet Rumphius, I.e. Tab. 124. (Dioscorea bulbifera). Hujus plantae radix a mulds priori praefertur , tan- Ci) Cf. Fortsetzuttg dts alljttm. Garten Magazins . K. II. parf. sal. Linnaea, Band VII!. Jahrg. 1833. P*g. 259. porro Pieter Kolbe, Naauwkeurige beschrijving van tie Knap de Goeje Hoop, Amst. 1 727. D. I. pag. 154. Philip Fermin, Nieuwe algetncene beschrijving van de Co/ante Suriname, Harlingen 1770. D. I. pag. 67. Pieter Kalra, Rets door Noord Amcrika , Utrecht 1772. D. I. pag. go. PRAEFATIO. it tanquam raagis nutriens ; saepe ad insigne volu- men increscit et quidem sub variis formis, quot phantasia creare valet, (i) CO Cf. Linn oca, 1. c. et Edward Bankroft, Proeve oytr de natuurlijke geschieJtnit van Guiana, uit het *- gctsch vertaald, Utrecht 1782. pag. 43. P/fRS PARS P R I M A. H I S T O R I A. In prima quaestionis parte exponenda mihi difficultates dissolvendas fore , iis haud mino- res quas etiam 5 aliarum rerum expositio histo- rica , secum ferre solet, bene percepi et quamvis arguments indubiis atque exquisita certitudine in- dicare desiderarem cuinam Solani tuberosi intro- ductionem in Europam debeamus, doleo id mi- hi non contigisse ; sicque necessitudine coactus m- hil aliud possum , nisi opiniones proferre eorum , qui inter se dissentiunt, num Drake an Ra- leigh vel Hawkins nos eximio hocce fructu donaverint , et sic veritati , quam totam amplecti optaveram , proxime accedere conabor. Refert enim P u t s c h e , Solana in Europam transportata fuisse a John Hawkins, venali * tio, qui ea A. 1565. e Santa F6 do Bogota ad Hiberniam attulisset ; a Drake vero , Archita lasso Anglo primum in Europam transplantata di- ctt, postquam nempe A. 1578. in excursione sua ad C O M M E N T A T 1 O j 3 ad Peruam ilia detexerat, a quo c Perua A. 1585 in Virginiam aliata , et exinde A. 1586. in An gliam reverso , terrae mandata fuerum. Narrat porro hortulanum Drakii, cupiditatc impulsum baccias, quas eximios illos fructus ab hero suo tarn laudatos credebat , ori sumsisse et hanim sa- pore ingrato prorsus deceptum rogassc, nmn cs- sent hae illi fructus, quos tanti fecerat ? Drake autem ridendo respondisse : revera esse plantam no- bilissimam atque jussisse ut erueret ; quo facto hortulanum visu tuberum jam stupefactum , magis adhuc reliquisse postquam Solana sub cineribus tosta, illi porrexisset. Alii, alia ratione nar- rantes , dicunt Drake ea ex America ad amicum misisse, et literis additis perseverasse , fructus il- lius plantae propter vim nutrientem et saporis suavitatem , perdignos esse, qui in patria cole- rentur. Amicus tamen putans Drake voce fruc- tus intellexisse baccas , fere animo agebat plantas dejicere, sed dam maturaverint jam hae baccae , alios quosdam ad coenam invitavit interque alias dapes etiam patinam convelatam mensae imposuit , et super coenam oratiunculam declamavit , qua os- tendit laudes illius fructus, quern Drake tarn- quam culturae dignissimum ei miserat , hae fi- nita omnes gustare incipiebant, sed una voce ex- damabant, hunc fructum in America bonum cssc posse, in Anglia vero non maturcscerc. Ilac opi- nione plantae quasi inutiles dejectae fuissent , nisi ca- U COMMENTATIO casu forutito dominus convivii vidisset nonnnulla tubera , quae igne ab hortulano in horto accen- so , tosta erant , horumque unum pedibus concidis- set et hac ratione gratum ejus odorem percepis- set : jam nempe illi roganti , undenam fuerint haec , hortulanus respondit dependisse ex ilia planta Americana, eoque dicto lux efFulsit. Quid de his narratiunculis sentiendum sit , lec- tori relinquo , nisi fictae ambae , prima simplr- ciorque mihi placeret. Pergit P ut s c h e : J o h n Gerard, botanicum Anglum, Solana accepisse a Drake ipso eaque A. 1589. ad Clusium misisse, a quo dein transplantata essent in Burgundiam atque Hollan- diam; in Mibernia autem lapsu temporis , eo- rum oblitos fuisse, donee hue secunda vice e Vir- ginia attulerit Walt her us Raleigh. lisdem fere verbis exposuit N i e u w e nh u i s ; et Cl. U i 1- kens eandem sententiam secutus est, atque an- te aliquod tern p.us in Ephemeridibus Trajectinis (Utrechtschz Couranf)^ forsan e Germanicis com- pilata invenimus, Drake Solana e Virginia in Angliara introduxisse A. 1580. ita ut opinari vi- deantur hi, Drake ea a secunda excursione in Angliam reversum jam apportasse; desunt attamen rerum testimonia. CO Alii (i) Cf. Putsche, Monographie der Kartoffeln, pag. r a et Bill. Uttiv* (agricitlt.^ 1823 , pag. 154. BOTANICO - OECONOMICA. 15 Alii nominavcrunt Walthcruin Raleigh; sic inonet Alstromer Solana ab eo re Virginia A e . 1584. in Hiberniam allata fuisse, dicitque plan- tarn Virginiae indigenam esse. (i) Wi lid enow suspicatus est Raleigh Solana e Virginia attulisse et A. 1623. in Hibernia dis- tribuisse. Thaer autem statuit, ilia jam A. 1565. e Santa Ft de Bogota iu Europam venisse cura John Hawkins; A. vero 1623 hu- jus fructus utendi rationem e Virginia in Hi- berniam translatam esse a Raleigh, quamvis Solana in Italia A y . 1588. jam satis cognita et inde verosimilitcr per Cermaniam dispersa fue- rint. (a) D unal opinatus est, Solana ab Hispanis in Eu- ropam delata esse, eorumque culttiram et adhiben- di rationem , qualis in Perua obtinet , circa me- dium Saec. XVL a Petro Ciesa communica- tam ' (1) G. Nienwenhuis, IPoordenloek van Kunsten en PVt- tenschappsn , Zutph. 1820, et hujus operls A anhangie I , Ny- raegen 1823 , in voce Aardappelen. Alb. Uilkens, llandb. van Vadcrl* Landh. , Groningen 1829, . 3op et 564. Utrechtsche Coorant 14 Maart 1834 et der Korresfondent von und fur Deutschl. 8 Marz. 1834. SchweJ. Abhandl. Band XXXIX. pag. 229. (2) Cf. W ill d enow, Grvndriss der Krattterk. pag. 499 Thaer, Gruttds. der ra4 Landwirthsch* B. IV. pag. 206. 272. 16- COMMENTATIO tarn dicit; eandem sententiam etiam alii foventes, dicunt Hispanos ea in Italiam, Hiberniam, alios- que Europae locos induxisse , brevi post Peruae possessionem sibi comparatam. (i) Nonnulli porro perhibuerunt, Solanum tubero- sum A. 1565 in Hiberniam et sic etiam in An- gliam venisse , scilicet e navi quadam ad oras North- Medis in Lancashire afflicta. Eadem refert de Cloet qui addit: hanc plantam A. 1580 cogni- tam fuisse , et C a r d a n u m jam ejus mentionem fecisse. (2). Noel et Charpentier protulertmt opinio- nem Jose phi Banks, societatis regiae Londi- nensis praesidis , qui censuit Solanum tuber osum in Angliam delatum esse e colonia a Raleigh in America fundata , atque verosimile naves , A. 1586 e Quitoa vel vicinitate redeuntes, plantam nostram apportasse ; et addit Banks, quum Hispani harum regionum primi possessores essent, videtur Solanum tuberosum jam diu innottiisse antequam ad C 1 u s i u m perveniret. Exhibet denique London, Solatia e vicinitate Qultoae in Italiam et exinde ad C 1 u s i u m Viennae venisse ; in (i). Cf. M. F. Dunal, Hist, des Solanum etc. pag, 25, et EibL Univ. (Sciences et arts') 1816, pag. 2.20. Diet, des Scien- ces medic. Tom. XLIV. pag. 273. (2) Cf. Encyclopaedia Eritt. Vol. XVII. pag. 284. J. J. de Cloet, Handbook vcor Ssaatsmannen etc. pag. 86. BOTANICO - OECONOM1CA. 1 7 in Angliam vero e Virginia a colonis quas illuc , A. 1584. miserat Walt her Raleigh (i). Parmentier vero Solanum tubcrosum , origi- nairc dc la Virginie vocavit , dixitque illud initio in Hibernia tantum curiositatis causa cultum fuis- se, donee ineunte Saec. XVII eo uti coeperint, quando simul exinde in Angliam , Flandriam , Ger- maniam , Helvetian! , et sic in Galliam pervenerit (2). Referunt etiam Solanum tubcrosum A. 1623. e Perua atque Chili in Europam transiisse (3). Videamus tandem num ex hisce ambagibus verita- ti propius accedere possimus, quod ut fiat prola- tas sententias accuratius examinare necesse erit. Putsche aliique videlicet monuertint Solanum tuber osum , A. 1565. a Hawkins e Santa F6 dc Bogota in Hiberniam delatum fuisse. llle Haw- kins tamen , ut pater W i 1 h e 1 m u s H a w- kins, navarchus neque venalitius , plura quidem itinera fecit, scilicet A. 1562. ad insulas quasdam Americae meridionalis et ad Guianam ; A. 1564. cum quatuor navibus profecttis , per Floridam do- mum petiit; A. 1567. tertia vice iter facttirus eum (I) CflT. Noel et Charpenticr, Nouy. Diet, des /, Paris 1827. Tom. II. pag 438. J. C. London, Encyclop. of Plants , pa^. 157. (a) Cf. Parmentier, Rishcrcts sur I t vi^t. nourr, f pag. 834 (3) rritnd in y u drlandt, D. VII. pag 31$, TRAP. B 18 C O M M E N T A T I O cum quinque navibus , quarimi uni praefuit Dra- k e ingressus est ; atque denique adfuit Haw- kins itineri , quod jussu Elisabethae, An- glorum Reginae , instituit ille Drake. Mi- nime vero invenire pottri , Hawkins Santa F6 adfuisse, neque inrer ea , quae de hocce peregri- natore mihi occurrebant , quidquam me docuit , quare huic Solani tuber osi introductio adscribi pos- sit ; atque ex iis , quae deinceps dicentur , ulterius apparebit H a w k i n s i o aeque minus computa- ri posse, quam isti navi , quae A. 15656 Virgi- nia rediens ad Hiberniae oras naufragium fecis- set; (i) tali enim expositioni parum fidendum mi* hi videtur , quia praeter itinera Hawkinsii cita- ta , alia hoc tempore facta , quibus planta nostra e Vir- ginia in Hibernian] pervenerit, memorata non inve- ni. Insuper testatur Raleigh , se regionem 5 antea Wingandacoam dictam , primum adiisse , atque huic Virginiae nomen imposuisse. (2) Sententiam Al- str6- (j) Cf. Leknopt berigt von eenige der eerste reijsen na Oust en West Indien 9 pag. 6 et io te vinden in de wijdbe- roemde voyagien der Engelsche , te Leijden bij P i e t e r van der A a, 1706. D. I. Idem opus etiam in 8 VO prodiit. (.a) Cf Koff en bondig ontwsrp der serste ontdckkers van Virginia , pag. i. vide Pay ag ten, 1. c ' Ludwig Kufahl, die Gesch. der yereiaigten Staten yon Nora Amer., ]ierlin 1831. pag. 31. Ernst Ludwig firauris , Amerika und die innderne nii Potsdam i'J3r, , pat?. 132. BOTANICO - OECONIMICA. j 9 str6meri, Solatium tuberosum ipsius Virginia^ indigenam dicentis , mitto , quia dein indicari co- nabor, nostram plantain hue usque tantum in America meridional! sponte crescentem inveniri; et quia Parmentier, verbis : originaire de la Virginic" eandem sententiam fovisse videri potest, hoc loco taceam de illo quem dein aliis meritissimum offendemus. Solatia porro A. 1623 e Chili atque Perua in Europam delata esse, ne attentionem quidem me- retur , ac opinioni Raleigh ea A ft . 1623 secun- da vice e Virginia in Hiberniain attulisse , obstat , quod hujus viri ultima itinera Annis 15951597 in Guianam facta describantur , et quod ex ejus viri biologia intelligatur , is post iter A. 1617 susceptum quidem , sed frustratum , A. 1618 mortem obiisse (i). Patet ex hisce de- nuo, hypotheses varias potius accumulare, quam rem sibi incognitam habere fateri velle homi- nes ; idem locum habuisse apud eos , qui sta- tuerunt , Drakium Solanum tuberosum in Euro- pam attulisse, credo ; huic autein D r a k i o , si ul- li, certo prae memoratis, introductionem adscribi posse existimo. Franciscus Drake neinpe, humili genere natus, ex comitatu Devon, juvenis adhuc, a patre suo naviculae mercatoris cujusdam, com (i) Cf. Louis Moreri, le grand diet, nistorlque, Amsc. 1740. in voce Ralctgh. B 2 fio C O M M E N T A T T O committebatur , quo mercatore defuncto , Drake hujus navis hereditatem aciiit. Duin autem perce- perit itinera in Americam factura esse , aggres- sus est John Hawkins, et ab illo navis praefectura acquisita, cum eo her fecit A. 1567, uti supra monuimus. Ab hoc itinere reversus A. 1572 ipse duas naves expedivit et cum iis Novam Hispaniam adiit ; durante illo itinere , mare meridionale viclere illudque adire maxima cu- pere , tmius ejusdemque momenti opus fuit , at- que A. 1577 ei contigit , quo tempore scilicet iter circa orbem terrarum suscepit. Jam post triennium A. 1580 magna cum praeda in Angliam reversus, a Regina Elisabeth, Eques factus est, et A". 1585 itertim ad Americam navigavit, atque A. 15^6 immensam pecuniae copiam in Angliam portavit. Tertium dein iter, quod Drake, mine Archithalassus fecit, A w * 1595 una cnm John Hawkins instituit , ut Panamae possessionem ac- quirerent ; ab hacce expeditione A. 1596 naves in Angliam redierunt ; Drake autem , die 28 m. Ja- nuarii ejusdem anni , mortuum Porte Bello sepelie- runt, etiam Hawkins, aliquot mensibus post iter susceptum , obiit. (i), Jam (l) Cf. Drake's Rcizeni in de Foyapien , 1. c. Vel apud J. A. de Thou, Hist. unit. & h Ilaye 17.50. Tom V. pag. T73 et Tom. VII. pag. 7-5 Hist, gener. dts voyages , & la Have 1763. Tom. XV. pg. 147, atquc? Moreri, f. c. in BOTANICO - OECONOMIC A. i Jam Putsche monet, Solana Drakio inno- tuisse A". 1578, dum hicce in mari pacifico ver-a* retur , nullibi autem quidquam invenire potui , nisi quod Drake, tempore" quo ad insulam Mocham in anchoris fuerit, ab incolis radices quasdam accepis- se. Quamvis nunc prorsus non pateat, quales radices essent , Solana non fuisse certe exhiberi nequic , nam hos fructus cum aliis radicibus, sibi ignotis accipere potuisse, nihil vetat. Exhibet dein idem Putsche, quern alii bene- multi secuti sum , Draki um Solarium tuberosur/t e Penia in Virginiam transtulisse , atque exinde in Angliam et sic porro , uti supra vidimus. Quod vero assertiones attinet , Solana a Drakio in Vir- giniam delata esse , neque hujus rei mentionem facnm inveni , neque me persuasum habere pos- sum, nostram plantam ante Drakii advenru.Ti / in America septentrionali non fuissa , imprimis dum viderim,, Anglos ibi pisces , aves, multas fructus, plantas radicesque varias reperisse. (i). Quidquid sit ex allatis non collegi potest, Dra- ki u m (Perverse tamen illic dictum videtur, D rak ium inmarisepu> chrum suum invenisse, occurrit nempe Epitaphium sequent: Quern timnic sacvis Neptunus in undis Et rcdiit toco victor ab Oceano, Foedifragos pellens, pelago prost avit Ibcros ., Draki us. huic tumulus aequoris unda ti:u."} (O Cf. Hist. Jt la rirp>init , par an auttur matif ft hibi- lattt d Patty tx Anglt ttrmtm tranil. Amt. 1705. pag. 10. 22 COM M- EN T. ATI O kinm revera Solarium tuberosum introduxisse, at- que quamvishoc illi potius attribuere vellemus ., quia A". 15^5, Virginiam advenit et anno sequente exinde in Angliam secumduxit colonos supersti- tes, quos illuc miserat Raleigh, multa tamen obstant. Sic etiam frustra inquisivi, num majo- rem lucem deprehenderem apud Gerardiuin,cui Solana ab ipso D r a k i o relata nonnulli dicunt , sed testatur tantum e Virginia acquisivisse (i). Ab alia parte vero demum post annum 1586 peregri- natores loquuntur de Potato - wortelen , uti legi- mus in itineribus , quae v. c. fecerunt Candisch, Knivet, Cumberland aliique ; num tamen hac voce potius designetur radix Convolvuli Battatas , in Anglia, longe ante Solanum tuberosum nota, non decidam. (2) Suspicati sunt alii , Solanum tuberosum ab Hispanis primum allatum esse. Sic monuit Du- nal, Petrum Cieca de illo jam circa me- dium Saec. XVI , locutum fuisse ; Clusius illius Ciecae verba sequent! modo exhibet : Locis M Quito vicinis praeter Mayzum , habent incolae duo alia , quibus magna ex parte vitam susfen- tant , Papas videlicet radices tuberibus fere si- mi- (?) Gerarde, Herball or general Hit tori of Plants, Ed. 2. Lib. II. Chap. 350. pag. 927. (2) Cf. Clusii Hist. Plant. Lib. IV. Cap. LI. pag. 77 et f r c r n r d c , I. c. BOTANICO - OECON1MICA- as miles, nullo putamine aut ossiculo tectas , quac coctae^ tenerarum castanearum elixaru habcnt pulpam: sole siccatae Chumo vacant ur , et usui strvantur." (i). Hisce autem nondum intelligi posse mihi videtur, Papas tempore quo scripsit Cieca in Europa jam fuisse; deinceps autem hue redibo. Alii , ut Solatia in Italia prius jam cognita fuisse demonstrent, adducunt : Cardanum eorum mcn- tionem fecisse ante Bauhinum. Quod couce- do , nam apud Cardanum haecce inveni : /// Colla autem regions Peru , papas est tuber is gc- nus 9 quo pro pane ututur , gigniturque in terra , siccantur vocanturque Ciuno. Factique quidam sum divites hac sola merce , quam in P r ovine i am Polos* si deducebant. Pert tamen , ut dicunt , radix haec herb am argemone similem : formae cast a - neae , scd suavior gustu , editurque cocta , vel (ut dixi) in farina redact a. Invenitur etiam w apud alias gentes ejusdem Chersonesi , velut. apud incolas Provinciae Quito." (2) Aeque minus attamen haecce rem extra dubiurn ponunt, imo vakle inclinatus sum ad conjecturam , CarcU- num haecce ex ipsius Ciecae scriptis compo- posuisse, hie cnim fructus stirpem Papaveri si- mi - (i) Clusii, flitt. t I. c. pag. 80. (a) Cf. Hieronymi Card an i, MtJio Jean's , de rtrum vurittatt ^ Lib. 1. pag. 30. Basiliac >5Bl. c 4 COM M EN T A T I O milem vocavit , ille vero herbam Argemone similem chit, quod eodem redit. Quamvis itaque haecce sufficere mibi non videntur , ut pateat Solanum tubcrosum in Hispania et Italia jam fuisse tern- pore quo scripserint illi auctores, minime tamen impossible contendo illud ex America in Hispa- , niam , et ex Hispania vel ab Hispanis ex America etiam in Italiam introducttim fuisse , quod statuit Clusius, qui simul addit, hanc plantam in Italia tarn vulgarem fuisse, ut ejus tuberibus cum verve- cea carne coctis vescerentur, imo etiam suibus in pabulum cederent ; atque mirari subire, hujus stirpis notitiam tarn sero ad nos pervenisse. Exsurgit sane nova difficultas , viribus longe su- perior , praesertim cum viderem , Clusium hujus stirpis notionem accepisse a Philippo de Sivry de Walhain, praefecto urbi Mon- tium in Hannonid Belgicae^ qui de Sivry scribebat se , anno 1587 Tatratoufti nomine acce- pisse a familiari quodam Legati Pontificis in Bel- gio. Sic patet Solanum tuberosum L k Clusio jam notum fuisse , antequam a B a u h i n o descrip- tum et icon ad Clusium missa ftierat. Insuper ipse B a u h i n u s A. 1590 , nomine Pappas His- panorum , nostrae plantae iconem suis coloribus de- lineatam aScholtzio. (i) accepit , illamque , cum O) Vcrosimile idem cum Lauren tio Scholtzio deRo, senaw, Metho Wratislavia?, BOTANICO - OECONOMICA. a 5 cum a nemine descriptam inveniret, in Phytopi- nace sub Solano tubcroso et in Matthiolo sub Solano tuberoso csculcnto , figura addita , descrip- sit (i). Vidimus ergo , longe abesse ut Gerardei50- lana , ab ipso D r a k i o acccpta , ad C 1 u s i u m misisset atquc bacc planta ex sola Anglia per to- tarn reliquam Europam dispersa esset ; nescio quonam fonte haustum sit, sed ut molestae repe- titiones evitenrur; quae hac de re supra jam mo- nui , ad rem absolvendam suflkere mihi videntur. Caeterum quo magis rem perspiciam , eo clarius pate*: arbitror , Solani tuberosi introductionis gloriam , Drakio attributam , Angliam tantum spectare, et metuo ne omnes narrationes , quae hunc in finem prodierint, excogitatae pulchreque sint ornatae ab Anglis , ut sibi egregiae hujus plantae primani notitiam et distributionem appropriarent , qualis raptura eofacilius locum habere potuit, quia tempus , quo de S i v r y illam accepit , coincidit cum reditu Drakii e Virginia. Quemadmodum B a u h i n u s testatus quidem sit , Solarium tuberosum e Virginia in Angliam at- que exinde in Galliam venisse , non item vero C 1 u s i u s censet. Quid sit , postquam baecce conscripseram , gaudio afficiebar , cum viderem meam opinionem illi London accedisse, quippe qui 0) Cf. C 1 u s i u s , 1. c. et C 1 8 p. B u h. , PreJr. pag. 90 . 26 COMMENT ATIO qui testatur , Solarium tuberosum e vicinitate Qui- to in Europam venisse , primo in Hispaniam , ex Hispania in Italiam , et inde ad C 1 u s i u m Viennae , in Angliam vero ex America septentrio- nali , caec. (i) Haec itaque cum ita sint, hoc lo- lo in mentem revocandus mihi videtur Cieca; hie enim 13 annorum puer ad Occidentales Indos Panamamqne plagam transfretavit , atque plus quam 17 annos in his oris commoratus est$ (2) ita ut ex hisce atque ex consideratione materiei , qualem conscripserit ille auctor , absonum vocari nequeat statuere, Ciecam ad Solanorum introductionem in Hispaniam forsan multum contulisse. Quomodo autem cum exhibitis quadrare possint, quae nostris temporibus Moke retulit , dicens , agri- colas Italos, qui ejusmonitis A. 1818 Solatia colue- runt , cum tuberibus venisse et rogasse, quid huic fructui inconsueti cum iis facerent? imo cultiores homines dixisse: che Porcheria! (3) Certe re- sponsu difficile, nisi attendamus ad discrimen , quod obtinet inter primum \Solani tuberosi in hoc aeque ac : (i) Cf. Lou don, Encyclopaedia of plants , pag 157. (2) Opus hujus Petri Cia6gaede Leon, Lingua Hfs- pana for us cditum est, Hispali A. 1553. Cf. Nicolai Anto- nii, Bibl. HI span a ,Pvomae 1672. Tom. II. pag. 146. Bo- dera anno 1553 Medinae in lucetn prodiit Francisci Lopez de Goraara, Sacerdotis Hispalensis ; Historia General de las Indias. Cf. Bibl. Hisp. Tom. I. pag. 334. (3) Cf. Oec. Neuigk. 1824. no. 24. pag. 192. BOTANICO - OECON1MICA. 27 ac in aliis locis , adventum et culturam atque usutn variis causis inagis minusve retardatum. Hisce hucusque peractis ad singularum quarun- dam Europac regionum considerationem accede , ubi vero Solanum tuberoium ocius vel tardius intro- ductum fuerit , iterum tanta est opinionum diversi- tas, ut solummodo quasdam scriptorum sententias referre possim. Quoad Italiam vidimus So/ana ibi C 1 u s i i temporibus fuisse ; addo , A 1 s t r 6 m e r perhibuisse ea A. 1664 a Fr. Redi ibi allata esse; Dunal vero, ea A. 1767 in Hetruriam venisse;sed ante 1730 in Helvetiani , ubi jam 1590 a Gasp. Bauhino deportata voluit A 1st r 6- mer. (i) Ex allatis et hisce itaque videre licet, Solatium tuberosum a primis inde temporibus , quibus in hac orbis terrartim pane innotuerat, in Italia jam fuisse ; de iis autem quae dixit H o k e supra opinionem meam protuli, vere attamen con- stat Italos etiam nunc alimentum sumere potius e Polenta , Macaroni , castaneis , piscibus , fructubtis variisque jusculis (socperi) quam e Solaris , ibi ad magnum volumen quidem , sed minoris virtutis crescentibus , quare magis pecudi porrigantur,quam mensis apponuntur; non ita vero in locis elevatis Helvetiae locum habat , hie enim Solarium tubero* sum (i) Cf. Scftwed. Abhandl. B. XXXIX. pag. 2:9, ct Bibl. univ. (Sciences et arts') 1816. pag. 29:. n8 COMMENTATIO sum insigni copia" colitur et praecipuum inco* larum mitrimentum sistit. (i) Quod Germaniam attinet , monuimus Bauhi- n u m , plantae iconem a S c h o 1 1 z i o accepisse , et tubera ad Clusium venisse, dum ille Vien- nae versaretur. Scriptores recentiores exhibuerunt Solana demum A. 1710 fructus culinares cerni coepisse, qiiibus vero hominum classis superior tantum utebatur, A. 1760 usus magis qtiidem dif- fundebatur , semper tamen culturam majorem, ali- quid inauditi , imo perversi incongruique (ausschwei- fend , ungebtthrend^) exclamabant ; neque vulgarior evasit haec cultura, antequam 1771 1772 cerea- lium mesfe male success^ vel fere deperdita et fame earn propter oborta, docuerant Solanum tu- berosum nutrimentum exhibere posse, pani ae- quiparandura ; haecce apud Thaer occurrunt. Dunal autem testatus est, Solanum tuber o^um A. 1714 et 1724 per Sueciam et Palatinatum dis- persum jam fuisse. In eo tandem ab hisce discedit Putsche, quod statuerit , Solanum tuberosum in Germania A tt . 1650 demum innotuisse, quamvis in opusculo quo- dam , A. 1 602 Wittcnbergiae edito , memoratum inveniretur. Monet porro idem Putsche, Sola- (i) Cf. W. X. Jan sen, Reizen door It alien , Leyd. 1793. D. I. pag. 239 et William Coxe, Reizen door Utrecht en Rotterdam, 1792. D. I. sde StuJt , pt BOTANICO-OECONOMICA. 29 na imprimis post bellum 30 annorum pervulgata esse , quando scilicet militum quidam princeps Bel- gicus (secundum de Cloet, nomine von Milt- kau) de iis locutus erat, ea rogatu nobilis cujus- dam in Bohemia viri sc arcessivisse , atque hunc in Bavariam misisse. Quidam Hans R ogle rex Rosbach , primo Solana in Saxoniam apportaret et agricola ex Selb , A-. 1647 1648 in Vogesiam (VoigtlaruT). Ab illo inde tempore usque ad an- num 1694, de Solano tuberose nullam mentionem factam esse Putsche dicit ,, et opinatus est illud ab Antonio de Seignoret, Ao. 1710 in Wurtembergiam transportatum esse, vel A. 1720 in Borussiam ab incolis , qui regiones Rhenum flu- vium inter et Ducattim Lnxemburgum inhabitant (die Pfalzer). Tandem addit annonae caritatem A. 1770, multum contribuisse ad hujus plantae dispersionem , illudque tempus pro Solano tubero- so Epocham triumphi fuisse, quippe ab hocce momento disparuerint omnia praeoccupata quibus divulgatio hucusque impediebatur. (i) Prorsuseadem invenimus apud Nieuwenhuis, ex (i) Opinatus cstCl. Andrd,Ao. 7452 in vectigaliura quodam Institute Regensburgensi , de Sotanit locutum fuisse. Quomo- do tamcn dirimam ? Solatium tubcrosum tune in Gerraania fuisset ante ipsius Americae detectioneml Cf. Ote. Ntnigk. B. XX. n. to. pag. 79. 30 COMMENTATIO ex scriptis P ti t s c h i i excerpta dicerem , in Ephe- meridibus Germanorum quae vidi , quaeque par- tim ab auctore Ephemeridum Trajectinorum de- sumta videntur addam ; Solana , dicunt , ante an- num 1651 Berolinl fuerunt, Fr. Gu ill elm us I. Rex Borussorum ea adhibuit, ut in Nosocomio la charit^ sustentaret inopes et aegros , atque ea in Pomeraniam inportare conatus est , sed incolo- larum praejudiciis vim exercere coactus fuit, ver- bique Divini interpretibus imposuit, ut etiam de utilitate Solanorum verba facerent , sed omnia fm- stra, imo postquam A. 1744, Frederic us II. satum distribuendum curaverat ,VonSchlabren- dorf comes in Silesia adhuc omni studio quin coactu ad culturam impulit et A. 1763, Fre- dericus II. etiam jussit, huic culturae milites prospicere debere. (i) Sequatur Gallia. Etiam ex ramis reclinatis ter- raque tectis Burgundos Solanum tuber osum pro- pagasse , atque apud illos usum interdictum fuisse, quia Lepram inducere putaverint, jam apud Bau- h i n u m occurrit. Eadem A 1782 repetiit W e i s , sed addit Burgandos illam sententiam misisse , post- (l) Cf. Thaer, Rat. Lftndwirtsch. B. IV. . 272. Jit hi. unfv. {Sciences et arts') i 8 I 6. pag. 292. Putsche, 1. c. pag. 3. et Bibl. univ. (agric.*) 1823 pag. i 56. Nieuwen* hnis, Aanhangsel etc. in voce. DeCloet,! c. pag. }!6. Der Korrespnndent et Utrecktscke Courant , 1. c. BOTANICG - OECONIMICA. 31 postquam hoc fructu frumenti defectum sarciri pos- se viderant, A. 1616 Solatia raritatis causa men- sae regis apposita refertP utsche idemque narrat de C 1 o e t ; quae voro h!c obtinet differentia 60 an- norum non minor est , statuit enim hicce anno 1676 locum habuisse , forsan menda typographica ; minus autem typographiae computari potest , So/a- num tuberosttm secundum de Cloet Saec. XVI. ex America in Flandriam deportatum esse ab ipso Clusio. Alii monuerunt A. 1777 Voltaire primum fuisse qui Gallorum animum Solaris advertisset, postque ilium Parmentier et Cadet deVaux; quum A. 1761 Turgot, Lemovici (Limoges') praefectus, primus huic culturae operam dedisset. Nemo tamen hujus rei magis meritus fuit quam Parmentier, cui etiam Philanthrope cognomen dedere cujusque in honorem ipsum Salonum tubero- sum L. Parmentilre vocare voluere. Hie enim A. 1785 conatus est Solanorum praestantiam indicare , at- que ut culturam promoveret , quoddam stratagema excogitavit : fmxit nempe se agri fidem militibus habuisse ut custodirent; quo facto rapiendi cu- piditatem stimulatam fore bene perspexit , nam voti plane compos factus est. Alio tempore Ludovico XVI. fasciculum , ex Solani tubcro- si floribus tantuin compositum , obtulit ; Rex huncce benevole accepit , et sponte sequebatur , anlicos mine omni studio huic culturae animum in- 32 C O M M E N T A T I O intendisse. Alii autem contendunt, Regem die solenmi talem florum fasciculum coram aulicis ves- ti suae annexuisse et ab hoc hide tempore Sotano- 'um dignitatem stabilem factum fuisse. Hisce de- niqtie sequentem narrationem addere liceat, scili- cet : quum die quodam coetum adirent , ut sorte viderent , quisnam munere fungeretur , quod om- nium aestimatione Parmentiero condonandum videbatur , unus e caterva exclamavit : ne la lui donnez pas , il ne nous ferait manger que des pommes de terre , c*est lui qui les a inven^ n '*" (0 Quidquid porro arbitrati sint , quove modo stu- luerint , Solani tuberosi introductionem in An- j,liam, Drakio vel Raleigh adscribere, inuni- /ersum statuttim vidimus hanc plantam ibi e Vir- ginia apgprtatam esse. Quosve supra opinari dixi- mus Solatium tuberosum A. 1565 in Hiberniam venisse, perhibent ill! plantae culturam A. 1605 in vicinkate Londini magnos progressus jam fecis- se, simulque ab iis exhibitum fuit , in societatis regiae conventu annt 1662 , litteras praelectas esse, quae 0) Cf. Casp. Bauh. Prodr. pag. 90. Schrift. der Ber- lin, gesell. natttrf. Fre ur.dtn , B 111. png. 206. Putsche et Bill, ttniv. (agric.) 18.3 1. e. De Cloet, 1. c. The Gardener's Magazine , 1826 Vol. I. p. 80. Der Korresp. 1. c Diet, techn Tom. XVI. pag. 383 No el et Charpen ti er, 1. c. pag 437, BOTANICO - OECONOM1CA. 33 quae adhortationem ad Solanorum culturam conti- nebant , ut scilicet iis annae caritatem praeca- verent. Et in operibus Olivier de Serres, ubi additamentum : Essai sur retat cTAgric. en Eu- rope au stick XVI , ab hiijus atictore (G r e g o i r e) mentio factaest de libro quodam, cui titulus: For- s t e r England** happinesf increased by a planta- tion of Potatoes , London 1664. Sub finem autem Saec. XVIII. Solanorum cultura magis magisque vul- garis evasit, sed praecipue post triginta, qui tune subsecuti sunt, annos increvit , interque praestan- tiores, qui eo tempore huic opcram dederunt, Ja- mes Anderson nominandus est. (i) Quo cae- terum auxilio hanc culturam in Anglia promovere semper studuerunt, patet ex praemiis benemultis , quibus eos condecorarent , qui huic plantae maximani terram dedicassent. Imo sutntus huic fructui singu- Iis annis impensos pro anno 1812, ad 13,840,294 dC Sterl. auctos dicit de Cloet, quin pro anno 1816 ad 15,923,626 <& vel 7191,083,512. (2) o In Suecia , quamvis summus ille Rashtrttiae Di- (i) James Anderson in pago Henr.or.Jston , E natus,vixit ab A. 17301818. multumque de agriculture scrip- sit. <2) Cf. Eaeyclof. Brit. Vol. XVII. pag. 248. Olivier de Serres Tniatre d'agric. Tom. I. p. cxr.v. aunot. . Lou- don, Encfd. of Plants, pag. I57 Traatoct. for Eacoa- rag. etc. variis locis. D e C 1 o e t . 1. c. pag. 4 TRAP. C 34 C O M M E N T A T I O Dio scor ides II. labore indefesso diu tentaverat Sol*norum culturam inducere; ante 1764 tamen nondum introductum fuisse fertur. Solana vero A. 174? ibi cognita fuerunt, etenim hoc tempore Skytse spiritum vini ex iis destillare proposuit, tit f rum en turn , tone magno pretio , parcerent. In O vicinitate jfhingsahs primo culta esse autumant ; atque perhibent nonnulli jam A. 1716 ab Al- stromero, Solatium tttberosum L. in Sueciam delatum fuisse. In Norvegia autem tarn lento passu progressus fecit, ut asseveraret von Btich ea A. 1762 pa- rum vnodo ibi innotuisse, (i) Quae Russian! spectant , monuit William Ho- wison, se A. 1819 incolas Solanis tanquam cibi mi numquam vidisse , sed quidem amylo ex hisce parato , quod in officinis Moscoviae venale proposi turn fuit , et lacti admixtum vel succo ribesiorum , Saccharo etc. additis (blanc et rouge manger) ad- hibuerunt. Est ibi revera Solani tuberosi cul- tura , quamvis , uti statuunt , jam ante 33 annos (ab hoc tempore) nota , parvi tantum momenti , at- que non obstantibus exhortationibus repetitis , jus- su praesidusque multis , quales debuerit processus non fecit , ulieriore tamen tempore Petri contigit , ut (l) Cf. Rncyci. Brit. L C. Sfhweit. Abhavdl. Band IX. pag. 11. et Band XXXIXpng. 229. The Gardener's Magazine f Vol. IV. pag. 395. BOTANICO - OECONOMICA. 35 ut etiam in Archangel , bono effectu institueret ; simul hicce observavit, sub hoc climate So/ana e seminibus acquisita optime provenire. Exhibet Nieuwenhuis Solatium tubcrosum a Rowland, Anglo in Moscoviam delatnm esse , atque addit incolas accipere noluisse Solatia , dicen- tes diabolum , fructum ilium a Deo acccpisse , quando questus esset ille , sibi ipsi terram nullum fructum praebuisse. Sint haecce exemplo superstitiae , cui vel praeo- pinionibus quoque adscripta invenimus , quae in dictis Ephemeridibus Trajectinis referuntur scilicet in Ukrania incolarum conditionem valde deploran- dam esse propter obortam hac causa annonae cari- tatem. (i) Denique ut mox Solanorum historian! , quo ad patriam , eruamus , accedat eorum culturam , se- cundum Raffles per 58 (nunc) ultimos elapsos annos , in omnibus , quos mancipio Europaei te- nent, locis introductam esse. Attamen ob cali- diorem atmospheram in ipsa Hispania atque India Orientali parva tantum copia, hie et illic coluntur v. c. in Sina; majori vero in regionibus Americae temperatis. Imo docuerunt peregrinatores , Sola- tium tuberosum L. in nova Zelandia, abundante co (l) Cf. Farmcr't Magazine , Vol. XX. pag. 449. Oee. Neuigk. 1822 n. 93. pag. 737. Nieuwenhuis, h*ngsJ, 1. c. Utrtchtsche Coarant , 1. c. C 2 3 <5 C O M M E N T A T I O copia coli, atque ab incolis Tihou appellatum es se. (>) Secundum ea quae retulirrms , C 1 u s i u m Sola-* num tuberosum primum in Hollandiam transporta- visse , nihilliuic opinioni obstare mi hi videtur , nisi quod ita locum habuisse, verbis nullibi expositum invenirem , quibus prorsus persuasum me haberem qtumi tamen recordemur Clusium A. 1593 Professorem. vocatum , Lugdunum Eatavorum pro* fectum fuisse ; non improbabile est , ilium hanc plantam in Horto Academico collocavisse. Uti- nam pede assequi possem , a tempore , quo C 1 u- s i o innotuit ! longe vero abest , tantumque quae inveni refero: statuitur enim Solana apud nos- trates imprimis innotuisse , postquam Princeps G u i 1 i e 1 m-u s IV , cum Anna Anglorum regis filia, connubium inierat,A. 1732 1735, quando amensa Principis dispergi inciepiebant. Decretum tamen exstat,qno sratuitur: Ahoo mf . . . soo is '/ , dat wfj statueren en ordonneren bij deese , dat voortaan te btginnen van het sayzoen van April van hct jaar 1732, en soo vervolgens , n de aardappelen en aardpeeren (Jldianthus tube- ^ rostts) zullen werden gebragt onder de generaals Im- CO Cf. Thorn. Stamford Raffles, The History of Ja- va, Lond. 5817. pag, 135. London, Er.eycl. of Plants , pag. 158, et Voyage de Jecoa- vertes de V Astroltb* ^ Par. ill,)-. f Pars Bottn} pag. 194.. BOTANICO- OECONOMICA. 37 ^ Impost , op de bezaaidc landen , en dat de gccne die het regt van Ticnden hcbbcn met het aun staande jaar 1732 meedc zullcn vermogcn te hcf- fen de Tienden van aardappeltn en aardpec- rcn cnz. Bij resolutic gedaan , 'silage 15 Ju- / 1731." Sic patet hanc culturam A<>. 1731, jam satis praevaluisse , arque quamvis testimonia adducere nequeam , suspicor , non tarn longum temporis spatium praeteriisse', antequam nostrates plantam cognoverint, quam A. 1588 jam in Bel- gio praesentem vidimus ; insuper alii testantur So* lana A. 1650 in Flandria nota fuisse , hoc tern- pore autem parum adhuc propagari coepisse , quum A. 1700 , nonnullis tantum incolis innotuissent et demum ad annum 1740 in forum Bn/gga- rum^ a Verhulst deportata fuissent. llisce quae fere eadem inveniuntur apud van Ael- b r o e c k , additur : Solatia Sec. XVI, a C 1 u s i o in Flandriam missa atque primum post annum 1650 a Robert Clarke, carthusiano prope Novum Portum terrae mandata fuisse. (i) Sed audiamus, quae monet multae antiquita- tis peritissimus indefessusquc rerum antiquarum -scrutator Scheltema, qui tamen testatur, se frustra operam dedisse, ut etiam ex aliis Patriae CO Cf - e J UJ Wtrkdudig* LantllHuvkuntt dtr Watr.iv4>trt , Cend ittia pag. 176, 3 B C O M M K N T A T I O locis communicare posset , qualia nostram plantam cerneniia , e Frisia acceperat. Mihi igitur non contigisse , ut plura scirem , vix est ut moneam , atque illius viri verba inserere licebit,quae hue re- Jeunt: 111, Vegelin van Claerbergen, qui Solana A. 1736 vel 1737 in Frisiam detulit , ea villae suae terris mandavit, iisque donavit van Haren; ab hocce ilia accepit David Meese, et a M e e s i o , Hermannus K n o o p , A n n a e L o u i s a e Principis aurasiacae Nassaviae viduae , hortolanus. Kn o o p i u s Solana niensis Princi- pis imposuit , die 13 m. Dec. A tt . 1742. Anno vero 1761 9 prima vice ager pagos* inter Tjummarum et Firdgum cum iis conserebatur , et A. 1771 pri- mo , Solaris onusta navis , Amstdodamum petiit , ubiA, i773primae censurae submittebantur. Mo- net idem auctor, in opere quodam de Geheim- schrijver van Kerk en Staat , A. 1759 edito,oc- currere Solatium tuberosum L. tune temporis cir- ca Monfortium vegete procrevisse. Tandem , quomodo ejus cultura singulis annis progressus fecerit , videre est in Cl, K o p s , Va- derl. Landbouw . . 9. Censtiit de Cloet, Solanum tuberosum in Patria nostra agros occupare ad usque terrarum superficiem 81,019 hectario- rum et constat A. 1824 in foris urbium Arnhemii , Zalt - Rommcliae , Noviomagi , Tilae et Zutphaniae , a b indem. Julio ad Sept. circiter 31766 hectolitra ven- BOTANiCO - OECONOMICA. 39 vendita fuisse, et per annum 1827, Lugduni Batav. 42,357 modios (i). Cui vero causae adscribenda sit , quare Solatium tubcrosum in variis locis tarn parum progressus fe- cerit , vel unde derivandi hiatus , qui in nostra 1m- jus plantae historica expositione inveniantur ,partim ipse in causa erim , quiforsan fontes omisi , quibus alii felicius usi essent ; ab altera vero pane respicien- dum est ad discrimen , quod inter priniam Solani tubc- rosihoc vel illoloco apparitionem et primum usum , faciendum est. Praesertim tamen culpandac sum praeopiniones multi generis, quibus ab usu detine- rentur , cum alii metu So/ana veneiium abscondere , se ab iis abstinuerint , alii , stupiditatem , mentis abolitioncm variosque morbos iis induci dherint, quin alii plures absque ut rei rationem exhibere potuerint, solummodo priscorum consuetudiui ni- mis obhacrentes, longe lateque rejecerint; pro quibus omnibus valeant , quae P a r m e n t i e r se- quentibus dixit : quand on est prdvenu contre i:n in- CO Cf Ttgenw. staat dtr Veratnigde NederL , Atrst. 1789 D. XVI. pag. 589. Groot placaotbtek , Amst. i-:]5. D. VI, pag. 913, vide quoque, pr.g. 915, 918 et 1152. De C I o c t. i. c. pag. 187, etiam pag. 4. Jacobus Scheltema, Gt- tchied. van do dageiijkschc kost tnz, Vid, ejus Gtsck. in Z.. t- ttrk. Mtngelwerk, DJ VI. >"t. a. p, 270 en pag. 312. Statistiete beschrijv. van Gtlderlanil, Amst. i8:(?. pa^. 207. ,t)Uittreksels nit dt berigten vanltdtn van dt NcJcrl. h*i$k. Maatsch. 1^13 lUiS St. 2Optg.7S. 40 C O M M. B O T-0 E C O N. ? , indivitfu , U est rare que F esprit pr6occup6 ne lui trotive , quoi qifon disc pour desabuser , plus d& mauvaises que de bonnes qualitts ; et si jamais on rcvient a se sujet , ce n'e-st qifaprcs F avoir long temps malt r ait " Ex propositis si conjecturis uti licet , sequentia cogam mihiqne servabo , donee melius didicerem. Arbitror scilicet : Solanum tuberosum ex America in Hispaniam primuin delatum esse , et dictum Pe^ trum Ciecam, prae aliis aurifodinis praecipue occupatis , nmltum ad eorum cognitionem et trans- plantationem contulisse. Ex Hispania in Ita- liam iter fecisse vel forsan ab Hispanis ex Ameri- ca directe in Italiam deportatum fuisse. Hinc in Galliam , Belgiam , Germaniam , et e Germania in Hollandiaai ; quamvis videatur Solana etiam ex Ita- lia in Helvetian! et Germaniae partes , orientem ver- sus sitas, venisse, In Angliam autem recta via e Virginia , sed eo- rum adhibendi etcclendi methodum ex Anglia prae- cipue in alias regiones transire potuisse non ne- go. Denique in Sueciam fortasse ctira Lin- naei, qtii si minus ipse introduxerit ^ plura ta- men in itineribiis de hocce fructu collecta in pa- triam suam secumduxisse videtur. Ultimo e Sue- cia in Norvegiam et quoque in Russiam , ubi ve ro , vel e Polonia , vel uti statuerunt alii, ex An- glta etiam inyectum esse p.otest. PARS F A R S S E C V N D A. D E G U L T U 11 A. Inter Solani tubcrosi proprietates praecipuas om- nino pertinet facultas , qua fere ubivis terrarum coli potest , vel saltern ejus species (i) sibi om- nis generis solum appropriant. Sic enim in Ame- ricae meridionalis locis elevatis reperiuntur ad altie- tudinem 9260 12300 pedum, ut superet hocce statutam lineam vegetationis hujus plantae ad 4800 ped. supra maris superficern ; nobis autem sufficit , ut inde videamus, quaenam sit differentia quando respicimns ad solum Patriae nostrae, ubi etiam terris humilioribus Solana coluntur. Neque mino- ris momenti est facilis culturae methodus; quod nempe minus dependeat a vicissitudinibus atmosphe- rae, messis rarius fallat, atque proventus saepe in- signis sit; ne loquar de usu multiplici Solanorum quern postea fusius exponemus. Secundum ordi- nem itaque , quern nobis proposuimus , primum vi- (i) Nutn revert sint species, deinccps videbimus. 4* C O M M E N T A T I O videamus , quo loco haecce cultura collocari soleat ab agricolis; paucis attamen praemissis rem move- bimus , num pertineat nostra planta ad eas , quae solum depauperant , an minus. Inter optimos hujus rei scriptores primo aspectu aliquam dissensionem invenimus ; Parmentier posuit , terrain minime exhauriri , et rogat 9 quare solum pluribus locis nunc aeque fertile ac ante secu- k (t) ; inter recenriores monet Thae'r, litem nondum diremtam esse 9 atque opinatur ipse , So- latia tantum ameliorare solum partibus nutritivis abundans , quae partes nutritivae acidis forsan liga- tae fuerunt et nunc dissolvuntur per elaborationem terrae et fermentationem hide productam : hac enira ratione , inquit , etiam intelligitur , quomodo per Solanorum cukuram pecuaria vetustiora et difFracta in agros restibiles convert! possint ; caeteroquin pertinet Solanum tubcrosum ad fructus, qui terram valde infringunt , quique solummodo inter amelio- rantes referri possunt, quo usque terrae elabora- tione .et .eruncatione malae herbae vel ejus quasi vSuffocatione , huic scopo inserviant. (2) Quando jam eundem Thaer alio loco asseverantem audimus , Solanorum cultura terram nulla ratione exhauriri, ea Ci) Vid. Rosier, Cours complet tur, atque clauditur prima fovea , terra secundae. Methodus quarta sive Hermstadtii. Illis con- venire potest, quorum terrae strictius limitatae stint ; sutnitur ager in forma quadrati , atque effo^ di* (i) Icon apud Serrurier, 1. c. PI. I. (a; Thaer, Gruneltatzc etc. 1. c, pag. 215. S 2fO. BOTANICO - OECONOMIC A. 5 7 ditur ad profunditatem et latitudinem 18 poll, ad a ped. ; distamiae intcrjacentes vel pulvini qui for* raantur terra etFossa sunt, a 3 ped. atque conse- runtur Fabis , Pisis vel aliis plantis culinaribus. (i). Mcthodus quinta. In Hibernia , ubi saepius in pulvinis colunt , sequent! modo procedunt ager vomere vel ligone convertitur in pulvinos 35 5 ped. latitudinis , cum interstitiis ad partem latittidinis liorum pulvinorum ; vel prata Imnc in finem juxta chordam abscindunt , atque hu- jusmodi pulvinum Lazy - bed vocant ; (2) stercus hisce pulvinis inspargunt atque stercori ipsi So* /ana imponuntur , ordine indeterminato quideni , semper vero ad distantiam unius pedis quavis direc- tione, etteguntur terra interstitiorum. Quandoplan- tae pervenerunt ad altitudinem 2 pollicum , inter- stitia denuo effodiuntur iterumque plantae hac terra adaggerantur , qualem operationem postea tertia vice repetunt , parietes interstitiorum tune abscindunt et fossa , ratione pulvinorum nunc ad i j| ped. profunditatem , omni cura dcpura- turcaeterumque rcpetita sarritio non negligitur. (3) Ean- (i) Putsche, 1. c. p. 86. Ca) Haecdenominatio verosimilitersomitur aLa2^piger,tardus; et * ) 0,48 41,47 20 Majora (Zomer Zeeuwsche} 0,83 31,47 ~- ao Mediocra ( ' ) 0,49 23,7! ao Minora ( <) 0,17 20,33 A. Sequente denuo idem experimentum instituebatur. 56 Majora (Graaaw Stamdo) 1,32 - 36,48 36 Minora C " ") 0,43 24,82 20 Majora (Zomer Zeeuwsche') 0,99 * 26,71 ao Mediocra C ' " ) 0,29 21,59 co Minora C "" ) 0,075 . 18, 22 O) II. Experimenta, insrituta a. 1833, in colonia Veenhuizen. A. Majora (Blanke Engclsche') 5,67 Hectolitra 288 Hectolitra F. Mediocra ( m- " ) 6,97 354 - C. Minora ( ) 7,62 387 CS). 111. (l) Algem. Knnst en Lctterbods , 1834, n 2 4 P a S 369. Vide quoque Utrechtsche Conrant van 23 Met 1834, bl. 2. 2} Vide Leeuw&rder Courant van 9 April 1833. 2, et Bij- dragen enz. van van Hall, Vrolik en Mulder, D. VII. o 4. Proventus exhibetur abstracto pondere sati. (3) Cf. Vricnd dss Vaderlands , D. VIJ. paf, 951, Desuini- tur proventus terrae ad extensioncra Ilectarii BOTAN1CO - OECONOMICA. 73 III. Experimcntum c LVIgise pane septentrionali. Saturn. Saii pondus. Proventus. 38 Major* (Etigclsclie) 2,44 N. Q 38,35 N. 8 38 Mcdiocra(- ) 1,45 28,75 58 Minora ( , -) 0,5", 21,70 38 Mediocra dissecra ( ) 0,75 29,37 38 Majorum suminitatcs( ) 0,54 . 23,99 ' " ""' 38 MajorHmtegum. icculis ( ) 0,08 11,06 (i). 6. Dcnique de provcntu in transitu moneo, hunc ita difFerre pro solo diverso , ejus elaboratio- ne et stercoratione ., pro sato ipso , curaque quae ipsis plantis impenditur; ut sane diflicilis sit tails determinatio , quum insuper variae rclationes , qui- bus alii hac , alii ilia men sura tisi sunt , exacte ut determinetur non sinant, atque ne mirum cum sae- pins omnis calculus tantum conclavibus compona- tur ; in genere autem statuitur proventus , 8 jo P llim imo interdum 30 4o nm cerealium. (2) Operarius quidam ab una planta 186 tubera collexit , quae 19 f adaequaverunt , (3) atque alius casus refer- tur, ubi una planra 73 tubera, ad 22 produxe- rat. (4) Gau- (i) Provinciaal dagllad van Noord Brabond van 13 Met I834 bl. 3. Ca) Putschc, 1. c. pag. 105. (3) J. Kops, Stoat van Landbouvt , 1820, . 9. pag. 30, cf. porro . 9. ejusdem operis pro singulis annis. (4) Fortsctzung ds allgtm Garten Magazint , Band IV. pag. 124 et 196, ct B. V. pag. 115. J. A. U ilk ens, Iland- boek van yaderlana'scfie Londhuithoudk. , Gron. lUip, . 571 i- 74 C O M M E N T A T I O Gaudet quoque Solatium tuberosum vi repro- ductiva , uc alia planta nulla illi comparari pos- sit; hinc variis modis praeter vulgarem agendi modum propagari potest; per caules fieri posse, atque factum jam fuisse temporibus , quibus plan- ta innotescere demum incoeperit , videmus ex de- scriptione , quam exhibuit B a u h i n u s : ex ra^ mis etiam reclinatis" elicit, ,,terraque tectis Bur- gondi propagare solent , quo plura tubera acqui- rant." Omnium autem harum propagationum praecipua videtur ilia quae fit per semina , caeteras- que plurimas niagis singularitatis causa institu- tas vel opinion! praeoccupatae adscribendas puta- mus , harumque jocose mentionem fecit Serru- ri er. (i) Propagatio attamen per semina sequent!, v. c. modo locum habere potest : baccae maturae in cri- bris exprimuntur , raulta aqua abluuntur , et a pul- pa separantur semina , quae exsiccantur usuique servantur, quando m. Martio in pulvinis calidisrite stercoratis vel in apricariis (2) conserantur, trans- plantantur plantae dum ad aldtudinem quinque pollicum pervenerint, caeterumque solita cura ob- servantur donee Solana nucis avellanae magnitu- di- atque Statistitkc beschrijving van Gclderland , Arnhem 1826 , pag. Q6. (r) Serrurier, de Bui unman , D, I. p, 31. BOTANICO - OECONOMICA. 75 dine eiludi possunt. Haec jam depurantur et sub ci- neribus vel alia rationc loco sicco deponuntur, ut m. April! denuo terrae mandentur; iisdcm can- telis adhibitis, tandem aiiferumur atque ut dein alioruni instar coli possent , tcrtio anno major! campo inserunttir. (i) Tali methodo nonnumquam utuntur ad novas species detegendas , quas terris et climati loci ma- gis sese accoimnodare statuunt ; caeteroquin inve- ni, anno 1748 hanc propagationis methodum a Matth. Kylander institutam fuisse, (2) qui tamen primus auctor haberi non potest ; dixit nempe C I u s i u s : ex solis tuberibus exspec- tanda est generis conservatio et ex semine , quo natae plantae etiam eodem anno [lores tulerunt , ,, sed colore a matre diversos, ut ab aliis intel- lexi : Joannes Hogelandius, amicus meus scribebat stirpcs natas e semine , quas eodem tempore eruebat quo e tuberibus natas , nulla tubera generasse, stirpibus forte nondum satis maturis." (3) Propagationi porro per caules et (1) Occon. Neuigk., 1823, n. 67, pag. 536, etPutsche, 1. c. pag. 67. (2) Sehtved. Alhandl. B. XIII. pag. 77, et B. XV. pag. 161, cf. quoque Verhavdelingen van den Oecon. Tak , Haarl. 1790, D. I. n. 9. Thacr, GrunJtatzo etc. B. IV. png. aio, .273. Ejusdem Einleit. etc. B. I. pag. 353 et Oecon. Nenigk. , 1820. n. 10. pag. 78. (3") Carolus Clusius, rariorum plant. Hist. Lib.IV.Cap. 5d. pag. 79- 76 C O M M E N T A T I et turiones praesertim operam deditD r . Maunsell ex Limmerick in Hibernia ; hie experimenta sua A. 1794 dissertatione quadam communicavit so* cietati Dublinensi , quae societas ea quam maxime coinprobans, curavit, ut per epistolas divulgaren- tur ; neque parum contulit Thomas King, qui per 30 annorum spatium Solani tuberosi culturae oinni studio incubuit, (i) Hanc tu- rionum sationetn etiam nostratibus commendatam reperiinus ; (2) sationi autem quoque inservire posse tegumenta et oculos , verbo tantum memo- ro , neque morar in descriptione instrumentorum , quae excogitavernnt M i g u 1 a quidam ex Silesia et R i c h a r d Green, cnjus ultimi sub nomine Green's Potatoe Scoop descriptum depictumque in- veniturin Transact, for Encour. etc. (3). Can- dol- (O Tha6r, Einleit. etc. B. III. pag. 358. (2) Nedcrlandsche Stoats - Courant van 31 Dec, 1816, bl. 3, vid. quoque 15 Oct. 1817* bl. 3. Observandum autem hoc lo- cum habuisse tempore quo Solani tuber osi messis ubicumque. male successcrat. (3) Vol. XXXI. pag. 74, Tab. II. fig. a. Plura qui de- sideranr, conferre possunt: Oecctf. Neuigk. 1818, n Q . 17. pag. 129, und ausserord. Beilage , no. 21, pag, 164, 1819, n<>. 32. pag. 253 > <* Beitage , n. 12. pag. 70 et n. 37. pag, 268, 1827, n. s<>. pag. 4*8. Putsche, 1. c. pa? 62 et 94, ubi simul de propagatione per transplantatio- nem. Schweit. Abhandl. B. XII. pag. 74. Farmers Magazine , Vol. XXV. pag. 2. Billloth. Uniycrs. (agriculi), pag J 39 Algtm t Kunst en Lcttcrbodc , 1817, D. II. no, 4.2 130TANICO - OECONOMICA. 7 7 d o 1 1 i u s monet propagationem quac fit per gemmas vel oculos , tune demum faciliuset meliusobtinere, quando amyli , a providente Natura circa gemmas de- posit! , quantitas quaedam asservetur, (i) Memora- tis attamen liisqe nondum contenti fuerunt, qui proposuere inoculationem , hanc atitem rem acriter denegarunt alii ; (2) quae denique de duplici qua- si messi inveni fabellas fere dixerim. (3) Ultimo itaque loco paucis dicendum erit demor- bis , quibus Solarium tuberosum obnoxium est. Inter morbos hujus plantae mihi visum est , ut primo loco adnumerem degenerationem , de qua re non minus nunc quam olim multae querelae ex- surgunt. Variis causis hanc degenerationem ad- scribunt, praecipue sato malo vel saltern minoris virtutis ; porro negligentiae rerum observandarum tarn quod attinet ad solum , quam ad plantas ip- sas, dein conservationi tuberum cum ratione mi- nus congruenti aliisque; nonnulli vero commixtio- ni n. 42. pag. 255. Kops, Magazijn van Landbouw, D. III. P^. 463. Rctolutien van den Oecon. Tak van 177!) I ?Cp , pag. 6li et 790. CO Organogr. viglt. II. pag. 114. (4) Farmers Magazine, Vol. XIX. pag. 71 et 193, Vol. XXL pag. i 7. (3) Fortsttzung des allgcm. Garten-Magaz., 1816, 13. II. pag. 120 et B. IV. pag. 165, atque Hundert und siebenzehn Vorschriftona'ergroszten Nutzen auiden Kartnffeln zu ziehen, Nurnberg ir.33 , rr.g isr 78 C O M M E N T A T I O ni pollinis, dum alii tandem statuant ex natura fie- ri debere et perhibeant Solanum tuberosum post !4 o annos semper degenerare. (i) Nobis re- vera videtur semper attendendum esse, quod sit planta exotica , quam indigenam quasi factam , va- riis culturae adminiculis hominum usui conservare nitamur, cui caeterum aeque ac omnibus plantis stat sua vitae periodus , quae clictis causis , ut dicam occasionalibus , ocius tardiusve metam at- tingere debet. A. 1781 van Bavegem scrip - sit de hacce degeneratione atque premio condeco- ratus fuit. Adscripsit auctor hoc malum, primo vermibus e genere colloptcraritm , dein atmospherae conditionibus vel asservationi protractae in caver- nisaliisve locis , ubi ,humiditate accedente, gemmae pullularent et fertilitatem suam amitterent tubera; variis autem experimentis deinceps edoctus est , veram causain in ipsis Solaris , tamquam fructibus plantae exoticae , reperiri atque statuit talem plan- tain ex ipsius naturae lege degenerare debere, quod aeque apud alias plantas similes observa- tur. Inter Inijus degenerations catisas occasionales se~ quentes annumerat : i satum sine discrimine sum- turn. . asservationem sati diuturniorem , cura humiditatem arcescendi et germinationem impedien- di (i) Fanner's Magazine, Vol. XXV. png. , et Hunter, Gicrg. Euai i Vol. I pnp:. 3^5. BOtANICO - OECONOMICA. 79 di neglccta. 3. stercoris cum sato attactum direc- turn debitis cautelis non abhibitis. 4. consitionem profundiorem vel justo minus. 5\ consitionem absque temporis , quo facienda , considcratione. 6. culturam hujus plantae nimis repetitam in eo- dem agro. (i) Ad medelas vel auxilia quibus huic malo succur- rendum , ab eodem auctoreinde a pag. 68 haecce refe- runtiir: 1 sumatur satum oculis multis praeditum, magnitudinis mediocris ct praefcrantur tubera Inte- gra. Solatia glabra et oculis minus obsessa , ali- mentum potius serventur. 2. Asserventur locis siccis , tempestive auferantur atque terrae imponan- tur simul ac pullularc incipiant turiones. 3. Bona fiat stercoris cum terra subactio , quare stercoratio 2 vel 3 hebdom. ante consitionem instituenda. 4. Nimis profunde ne serantur , quo planta ma- terna terrae pondcre sufFocaretur. 5. Propter lu- nae influxum in plantas non denegandam ^ consitio fiat potius luna decrescente, crescente enim cau- lis et folia magis crescunt. 6. Singulis quinquen- niis semel tantum So/ana in eadem terra colan- tur. Denique hisce addit, c consitione mense aprili 1'acta , statim postquam omne gelu cessaverit , sac- ne proventum majorem observatum fuisse quam e cun- (i) P. J. van TJavegem, Prijsyerhanrieling eytr He *( oardfng tier Aardaptitler , eur. pncj. 4^. 8o C O M M E N T A T I O consitlone seriore,(etiam ob causam aniculo a. ex* hibitam.) (i). Constat caeteroquin etiam plantas quibusdara morbis strictiore sensu obnoxias esse ; hosque inter secundo loco praecipuus est , qui totius increment! suffocatione sese prodit, scilicet Belg. de Krul , aliis locis designitus nominibus : die, Krausel- Krankheit , das Krauselti , la Frisole vel la Frtsotee-i la Pivre , The Curl; de hocce igitur morbo patilultnn fnsius agemus , quam CL Ounal qui totam rem absolvit , dicens : Je n& sais rien nl sur la nature , ni sur les ravages qitette pent faireS 9 Primo hunc morbum in Anglia observatum fuisse inveni, dein autem in Germania ubi impri- mis A. 1780 1782 et 1790 grassabatur, sensim tandem aliis locis multis , spem agricolae frustrate incoepit. Est morbus qui junioribus plantis nondum ob- servatur, sed cum evolutione herbae niagis magis- que prodit ; caulis maculis ftiscis obducitur rubi- ginosus evadit , flaccescere incipit et tandem pror- sus exsiccatus apparet, cum textura interna valde irregular! ; omne incrementum impeditiir , fructus- que (tubera) non formantur vel pauci tantum , colons fuse! , atque ingrati et saponacei saporis, Folia attactu aspera sunt et ambusta quasi videntur. Im- (O Cf. v 2 n B n v e g c ni , 1. c. quoquc NcderJ Bill, , 1782 , D. II. i dc Stuk , pBg, 139- BOTANICO - OECONOMIC A. 8 1 Imprimis huic morbo obnoxiae sunt, praedis- positae, fere dicerem , species de Stoelematters et Winter geek; aliam vero do lange roode^ rarius in- fectam observaverunt. Causas agnoverunt quidam , insecta quac ova , tuberibus sationi conservatis imponerent, quaeque tuberum parenchymate vivere dixerunt , et quidem cum praeferentia quadam , tuberis maturi , quam ob rem etiam hi immatura conserenda praeferunt; porro tuberum parenchymate consumto , statuunt , haecce insecta caulcm aggredi et ea ad infimam cau- lis partem se saepius reperiisse perhibent. Alii autem adscripserunt aeris siccitati , frigo- ri, terrae per se vel abundante stercoratione nimis eflicaci , vel denique intempestivae sationi. Nonnulli rursus nimiam sati maturitatem accu- sant, vel exhaustionem tuberum , quorum plantae, flores atque semina produxerunt; Crichthon causam quaesivit in atmospherae influxu, in sa turn , alii deinceps causam invenire voluerunt in succorum nimia spissitudine , qui succi in teneris cellulis vasisque foliorum stagnantes , producerent contractionem istam crispantem , morbi signum cha- racteristicum ; et ut stabiliant hancce sententiam , addunt, locis aquosis hunccc morbum dispa- rere. Causis cognitis malo facile prospiciendum erit , bisque ipsis indicabantur medelae ; eo usque inte- rim necesseest, ut, morbo observato, e scminr- TRAP. F bus SA C O M M E N T A T I O bus novum satum acquiratur vel aliunde affera- tur. Ci) Tertio , alias xnorbus est Rubigo , de roest , der Rosf, the rust, la rouille: obducitur herba ma- culis ferrugineis , quibus impeditur exhalatio et absorbtio atque tabescit planta. Adscripsit vul- gus concentration! radiorum solis per adhaerentes pluviae guttas; alii vero maculas illas, plantas parasiticas habuerunt. Floribus nondtim ante an- thesin nutantibus , commendant dissectionem her- bae. (2). Quarto , Cancrum vel Carcinoma dico morbum , qui a Ludwigio dicitur de brand. Hie nem- pe morbus dnplici forma occurrit , extus scilicet visibilis' est vel invisibilis , quando autem coctione detegitur. In priore, casu detegitur tuberum colore rufo vel nigricante et absentia partis aquosae ; alte- ro (1) Cf. impr. von Schvverz, 1. c. B. II. pag. 614. Thaer, Einltit. etc. B. I. pag. 351. Putsche,!. c. pag. 4 et 35 , cum Bibl. Uniycrs. (agric.) 1823, pag. 166- JSncyclop. Britannica , Edimburgh 1822, Vol. I. pag. 321 et 402. L oudon, Gardener's Magazine, Vol. III. pag. 20, Vol. IV. pag. 233. atque ejusdem Encyclopaedia of Plants , Vol. ! pag. 159. Transact, for Encour. etc. Vol. VIII. pag. 18. Vol. IX. pag. 5 a., et Vol. XI. pag. 75. * Fortsetz. des at gem. Gar- ten Magaz., B. VI. pag. 228. Kops, Magazijn enz. D. V. pag. 357, et D* VI. pag. 82. Ejus Staat van Landbouw , 1806, pag. 22. (2) Putsche, I. c. pag. 34, et BibU Univ. (tfffr/r.) > 823 , peg. 165. BOTANICO - OECONOMICA. 83 ro vero , si coquantur, excidunt frustula compac- ta coloris flavicantis. Causa denuo siccitati aeris continuae adscribitur vel stercorationi nimiae, et a quibusdam stercori ovium intempestivaeque satio ni , quando v. c, non fit decrescente luna vel sub signo Cancrorum Arietisve. Quinto, Verminatio quam etiam stercori ovium hominumqtie adscribunt , vel eftbssioni per glires muresve et sues , si forte accedant. (i) Alios mitto et huic parti finem imponam se- quentibus ex relatione , Solanorum culturam spec- tante, desumtis, quibus noxae ec a nirnia siccitate et a pluviis copiosioribus , mihi clare illustratae vi- debantur : Plierop volgde zware hette en droogte en de hiervan tc vreczen gcvoJgen werden zcer juist opgegtven .* dat nameUjk de droogte den steng boven den grond deed vermageren en in krimpen, en het voedsel der plant tusschen den bol of aardappel in den grond ah besloten hi eld , waarvan al verdcr tc verwachten was , dat wan- neer de regen dc aarde weder leenig en vrucfit- ba a r zou maken , het nog niet verdroogde gedeeltt van den steng , door dezen regen zou opzwellen en de voedende sappen hierdoor te veel in den jotigen aardappel zouden ingaan ; terwijl de steng boven den grond , nu reeds te vecl verdroogd zijnde , niet in staat zou wezen , om genoegzamc sappen tiaar (i) Lud wig, 1. c. pag. 95. F a 84 COM M. B O T-0 E C O N. boven te trekken, door zich zehen te doen circu- leren^ en alzoo genoeg bereid aan den bol of aardappel terug te voeren ; dat dezelfde jonge bol met te veel en niet berelde voedende sappen ^ voorzien^ te vroegttjdig zou werken , de kiem in leven geraken en looze uitspruitseh zou uitschie* ten, die het voedende van deze vrucht zouden doen verkren gaan , welke geen genoegzaam of bruikbaar voedsel zou opleveren" (i) (i) Kops, Magazijn, D. V. pag. 91* P0" etiara, cf. Statistiske beschrijving van Gelderland , pag. 205 , et de mor- bis'plantarura in gencre, Linn.^fwo*w. Acad. , Vol. I. pag. 69. P A R S T E R T 1 A. DESCRIPTIO BOTANIC A. Peregrinatores , qui primi nostrae plantae men* tionem fecerunt, earn nomine Papas descripserunt ; difficile autera ex iis descriptionibus illam cognovis- *" sem nisi B a u h i n u s aliique me docuerint dicta vo- ce Papas i revera designiri Solatium tubcrosum. Sic apud Acosta, quando loquitur de regione Ame- ricae Meridionalis Callao , invenimus : maer alhoewel) dat het vlack landt is , zoo heeft het , niet teghenstaende , noch de selve hooghte , endc brenght van ghehjcken gheen gheboomte noch hout voort, cnde remedieren '/ ghebreck van *t If root met wortelen , die se zaeijcn , Papas genaemt , de wel den." (i) Dicit idem Acosta haec tubera sole exsiccata atque difFracta inservire preparation! nutrimenti , quod Chunno vocant , quocumque etiam negotiantur; vel ea cocta sive tosta adhiberi. (2). JAN Huygen van Linschoten, qui ip- se iter fecit narrat: onder ander provisien , die de Peruanen opdoen beneffem het Maiz 9 zijn die wortelen Papas , ront ah rapen , die gheso- den ofte ghebraden wordende, niet anders sma- ken ah castaengien. '' (3) Plures addere possem , sed sufficiant haecce, quibus addantur duntaxat quae refert de Laet: to men heeft hier nog twee sonderlinghe vruchten y dienstich tot onderhoudt van 'smenschen Ieven 9 de eene noemen zij Papas , welck zijn ah aerdt- aeckers ende naer dat het ghesoden is , soo ist soo mah van binnen ah een ghesoden casta- nie 9 (i) Jose p bus de Acosta, Historic Naturacl cnde Mo- rael van de westersche Itidien . uit het Spaansch door Jan Huyghen van Linschocen, Enchuysen 1598, III. Boeck, 20 Cap. png. 118, et IV. Boeck, 17 Cap. pag. i67 b . CO ^' ontdekking van West - In (lien yljjtig ondersogt door Joseph d'Acosta op sijne reijs-to^t in 15929 pag. 62. Vid. Naauwkeuriga vertameling der gedenkw, zee- en landreij- jett na Oast- en Ifest-Indien ,' scdert 1586 159^, * het ligt gegeven l>ij Pieter van dcr A a, te Leijdsn 1707. (3) Itinerario, Voyage ofte fchipvaert van Jan Huygen van Linschoten naer Oost- ofte 'Portugaels Indien enz, te Amst. 1596, paq. 72. BOTAN1CO - OECONOM1CA. 87 trie , wast onJcr d'aerde cndc schiet cen loof uijt , min oft mecr ah mlden heul , (i) die ondcr koren wast." (2) Videmus ex hisce parum innotesccre plantam de qua nos agimus , sed majorem luccm attulic Ban hin us uti diximus , primus hujus plantae descriptor Botanicus; describic nempe earn ita ut facile intelligi possic sermonem esse de Solatia tube- roso L. ; nimis ampla autem est descriptio , ut hie inseram, insuper satis duxi exhibere earn M ori- son ii, quae Bauhini atque Clusii descriptio- nes simul quasi coraplectitur. In descriptione attamen , qualis requiritur pio momento incertus haesi et qualem exempli in- 'star sumerem quaesivi , sed respiciens ad per- magnam varietatum copiam , quae diversis locis diverse nomine veniunt , ita ut maxima inde oria- tur difficultas, quum etiam stepe uno eodemque nomine intelligatur species diversa, (3) suspicatus sum sutficere, ut sequar earn Linnaei, cui deli- neationem ampliorem adjungam. Quibusvis nem- pe (i) Herbam a Ci^ca cum Papuvere t cum Argtmont a Car- da no comparatam vidimus. (a) Jan de Laet, Nieuve -wereldt ofte btschrijvinghe ya Wtst Indi'en , Leijden 1625, X. Boeck, S Cap. pag. 307. (3) Voce Sfeciei jam variis locis usus sum et perimle mar; ne autem mini controversiam computetis, qui mox dixe- rim solummodo Parietatft esse. Verum memor iilius dicti: valtnt verba usu , more aliorum servabo et ego. 88 COMMENTATIO pe nominibus nuncupentur Solana , mihi sig* na vel ratio existere non videntur, hanc illam- ve plantam speciem diversam vocandi: haecce enim signa , vulgo petuntur e. g. a colore florum , quo distinguuntur in plantas flore albo , coeruleo , violaceo , roseo , variegato etc. ; porro a consisten- tia, sic substantia interna vel pars, ut dicam car- nosa , est porosa vel fungosa et aquosa illis , aliis autem magis solida et farinosa ; haecce boni , ilia vero ingrati saporis sunt ; alia gustum magis dilec- tant dtim sint juniora, alia non nisi vetustiora; alia aliis facilius vel difficilius coquuntur etc. ; nonnulla longe lateque sub terra perreptant; alia coacervatim caudicera ambientia, interdum etiam supra terram sese elevant et denudata jacent. Va- riant quoque quo ad tuberis figuram , quae mine globosa , mine cylindracea , oblonga , reniformis vel cordata cernitur; herba , caulis et folia , nunc fere glabra , erecta , mine magis minusve hirsuta et decumbens ; denique alia prius, tardius alia terrae mandantur, et brevius longiusve tempo- ris spatium requirunt ut maturescant ; et inde ilia distinctio , agricolis praecipua et valde momen- tosa, in praecocia et serotina. . Putsche distinxit , i. e caule, 2. a colore florum, 3. ab origine,4. a figura , 5. a superficie epidermidis , 6. a tuberis colore, f. magnitudi- ne, 8, consistentia interna, 90. sapore, 10. a proventu, et n. a directione sub terra. Verbis ti- BOTAN1CO- OECONOMICA. Sy tamen exponere talem-divisionem Botanico incom- pletam esse, qtiae magna parre dcpendet a d. ver- so statti soli, clViiiate et cultura varia; opus vix erit. (i). Praecocium 10 species, serotinorum autcai 23 a Putsch e describuntur, quas nominatim indi- casse, mihi sufficere videtur: etenim nondum con* star, quae species ejus Monographiae congruit cum hac vel ilia , in nostra Patria culta. Prima divisio itaque continet sequentes : 1. Rot her Horn Kartoffeln , Come de JSachc. a. Laurcntii Kartoffeln ^ sive Jacobs Kartof- feln. 3. Hertz Kartoffeln , Schiffs Kartoffeln^ Angl. Golden Gallons. 4. Gurken Kartoffeln^ wiser Horn Kartoffeln* Arakatscha* (2}. 5. Roth (1) Carl Wilhelm Ernst Putscbe vnd Kertuch, Vertuch einer Monographic der Kartoffeln^ Weimar 1819, pag. 10. Opus cgregium, quaevis species ibi fusius describi- tur, atque icones annexae ad naturam pictae sum; existit in- super collectio speciminum , cera confectorura : en Cabinet d" 1 *- matcur. (2) Cavendum, ne confundetur haec planta cum Arakatscha , planta urabellifera , quam vocaverunt Arrataciam Xanthtrizum t Solani tuberosi L. varietatem, voce Arakatttha quaestuosus desig- nivit,quidnm Rotl ich. cf. Garten Magazin ,B. II. pag. 139, Tab. X! ct XII.; porro Bibl. Univ. (agric.) 1829. pag. 74. Linnaca, B. IV. Heft. i. Litter, pag. 14. Eijdragtn van van Hall etc. D. IV. a 4t Ftuk , pag. 105 et 206. po COMMENTATIO 5, Roth blau marmorirte Kartoffeln. 6. Pfdlzer fruhe Kartoffeln , Pommersche Nu- deln. 70. Biscuit Kartoffeln. S*. Plollandischer Kartoffeln , Angl. Chesnut. 9". Rocks Kartoffeln. 10. Edle Gelbe^ Guter Kartoffeln. (i) Divisio secunda conduct: 1. Lerchen Kartoffeln. inter optima pertinent. s, 9 . Erdbeer Kartoffeln. 3?. Beste speise Kartoffeln. 4. Der preis von Holland. 5. Der preis von JFestcrwald. 6. Sviebel Kartofeln. Pdlure d'oignon, Lan* gue de boeuf. species satis nobilis. 7. Weise Kartoffeln. 8. Lange rothe nier 'en .Kartoffeln , Angl. Kid~ mij Potatoes. saporis eximii, 9. Zuker Kartoffeln , Hollandischer Kartoffeln. 10. Kleine Schot lander. 11. Kleine Nutz-Kartoffeln. - parva nee tamen ingrata. 12. Gelbe Pat ate. 13. Die Pcruvianische. 14". /)/^ Englische, The Champion. Proventu caeteras superat et praesertim pro pabulo pecudum inservit. I5 tt . Blauc (i) Has inter primum Jocum occupant , n". 5 etio. BOTANICO - OECONOM1CA. 91 15. Blaue Horn- K.ar toff tin. 16. Wilde Kartoffeln. Schwcin - Kartoffcln; Pommes dc terre a vache , Pommes dc tcrre salvages , Pommes dc terrc rustiques (i). DeCandollc 154 specimina ulterior! cxamini exposuit, et quaedam misit ad Vaucher, quern sollicitavit , ut similes institueret indagationes ; Vaucher autem confessus est, se non reperiisse discrimen , quale supposuerat et multa tarn acute inter se convenisse , ut vix aliquam diversitatem invenire potuerit: dicit idem ex hisce specimini- bus , ne quadraginta quidem recte distingui po- tuisse; et Necker, qui rein omnino confirmat, addit tantummodo 30 35 diversa inveniri (2), qui numerus , uti videmus , accedit numero spe- cierum , quas P u t s c h e enumeravit. Parmentier tantum n species proposuit, et postquam multos per annos omni studio ad ac- curatissimam rei investigationem incubuerat , asse* veravit se reperiisse signa characteristica , quae nequc cultura neque loco , neque habitu , ullam subierunt mutationem ; sunt sequentes : i. Grosst blanche tachfo de rouge. Pomme de terre de vache , Pomme de terre d* Howard. 2. Rou- CO Solatia aquosi sunt , distillariis autem multum praestant. Cf. Putsche, 1. c. pag. 1324. ubi reliquae inveniuntur. Ca> Bibl. Univ. (//ri'f.) i8ao. pag. 275. atque 1823. pag. 3. et 36. 92 C O M M E N T A T I O 2. Rouge tongue* 3. Blanche tongue vel Irlandoise. 4. Violate. 5. Rouge souris , Corne de vache. 6. Blanche ronde* 7*. ,R0j/ oblongue. 8. jFV/#r<5 d'oignon. 9. Longue rouge en dehors et en dedans. 10. Rouge rondc. 11. Petite blanche , pm/6 Chinoise. Ipse autem addit has species descriptas esse a colore, forma tuberum et proventu (i); sane a signis quibus planra ad speciein determinatam eve- hi non potest. Ut dein appareat 9 quot sint varietates , inter alios consuli potest Uilkens, qui scribit , sexa- ginta et plures notas esse species (2) ; etiam Th a e'r , monens se vidisse, vel saltern sibi innotescere 130 species et ultra, quarum attamen 10 20 saepe eodem nomine veniunt pro diversitate lo- ci (3)- Etiam hie observare possumus, insignem revera exis- (O Rosier, Conrs c^mplet if Agriculture ^ Paris 1801. Tom. VIU. pag. 184. (2) Jac. Albr. U ilk ens , beschrijving van de merkwaar* Jigste vuortbrengselin der Natuur , uitgegeyen door d Maat- sch. tot Nut van 't Algemetn^ Amsterd. 1806, D.II. pag. 53. (3) Albr. Thaer, Einleitung zur kenntnisz der Engliseh. Landv.-irth;ch.t Hannover 1806- Band III. pag. 324. BOTANICO - OECONOMICA. 93 existere difficultatem in discernendis singulis spe- ciebus, et desiderandum foret, ut inquireretur nutn caterva ilia varietatum , quae aeque nostrae Pa- triae regionibus quibusdam existunt, ad majorem simplicitatem et exactitudinem reduci non posset; examinando enimet diligenter conferendo descriptio- nem specierum P u t s c h i i, cum iis , quas nostri agri- colae colere solent; certe non infructuosum esset opus , et quam maxime hoc loco mihi laudan- da videntur conamina , quae molitur V i t r i n g a C o u 1 o n , in erigenda societate quadam , cujus inter labores prima erit requisitio, quaenaui varie- tates Solani tuberosi praesertim terris Frisiae ido- neae coli mereantur (i). Tandem non prorsus inutile duxi , quoque ad- dere nomina quarumdam specierum, quae hie vel illic in Patria coluntur. Apud Gelros igitur: i. Nominantur de Ponders , nonnullis in lo- cis etiam Onwijzen , Amcrikaansche dicuntur , sen- sim sensimque vero abstinuerunt ab hisce, quia valde degeneraverat species , insuper magnum re- quirunt ignem , ut bene coquantur, et vix usui inserviunt, nisi pabulo; hac re potius confuge- runt ad meliores : 2. Gibraltarsche vel stoelenmattcrs. 3. Londomche , Engehchc. 4. Zecuwschc witte met roode kicmcu. (0 dlgem. Kuntt* tn Ltittroef., 1834. N 24, pag. 369. 94 COMMENT ATIO 5. Zeeuwsche roode , groote vee*aardappelen. 6. Ruige Poolsche. 7. Beuken stompen, zonderbloeijers. 8. Groote geelen , Zeeuwsche geelen. Aliis locis : 9. Vroege Vriesche. 10. Blanke Vriesche. 11. Fijne witte Zeeuwsche. 12. Vroeg rijpe^ Negenweeksche* 13. Herfst roode? roode ruwschilkn* 14. Geek ruwbasten. 15. Groote en klelne rouschalcn. 1 6. Kruipers. 17. /F///^ ^ roode Muisjes* 1 8. Zaadzeeuwen. 19. Wilde Witblocmen. 20. Winter geelen* 21. 0#rtk Geelen. 22. Breedbladen. 23. Brabandsche. 24. Pommersche. 25. Kalmukken. 26. Muiskes. 27. Roomsche. ' 28. Jutsche. 29. G elder sche Gekken, 30. Troskes. 31. Culenbergschs, 31. Kloosterbuurdsche* 33 BOTANICO - OECONOMICA. ^5 33. Sapmcerster. 34. Blaauwblocmcn. 35. Keinebergers. 36. Kastanje Jlardappcl. 37. Rademakers , Brcmerschc vel Bevcrschc. 38. Blanke Engchche. 39. Lanckmansche. 40. Lipichc etc. Aliae multae dantur, sed difficillimum est, quin hue usque determinare non possum ; quae harum specierum forsan eoclem nomine dcsignitae sint. Uti jam indicavi , quotquot existant specimina diversa , omnia referenda sunt ad varietates unius verae speciei , etenim : Species tantum tot nunie- ramus , quot diversae formae in principle sunt creatae. Varietates autem tot, quot diiFerentes plantae ex cjusdem speciei semine sunt produc- tae. " Magnitude tamen , locus natalis , tempus florendi , color , odor , sapor , faciesque externa , species non distinguit (i). Deinde monet Will, denow: Bey dcr bestimmung der sir ten mufs man nicht auf Farbe , Gertich , Gcschmack , Grosse oder auf die Aussemeite , ob die glatt odcr haarig ist , sehn. " Omnes hae notae conjunctim demum speciem formare possent; at- que ex ejusdem Will den ovii praeceptis , nee non (i) Conf. Linnaeus, Phil. Sot. curaSprenge I ii ed. 4*. , Halae id Salam 1^09. pag. 171, 176 ct 335. 96 C M M E N T A T I O non ex institutionibus summi Botanic! Upsaliensis , species determinanda est signis a radice, caule, foliis, fulcris et imprimis ab inflorescentia parti- busv r e fructificationis petitis (i). Quae vero hue usque dixi , ne intelligas ac si omnem aliam speciem generis Solani tuberibus escu- lentis excluderem; duce nempe Dunal, Solatium montanum , Papa montana , Papas de Lormas , re- vera speciem a Solano tuberoso diversam habeo ; ille auctor earn diagnostice describit et icone illu- strata occurrit in flora Peruviana, ubi additur ra- dicem eximiam esse ad sues saginandos (2). Secundum Noel et Charpentier A. 1809. alia species detecta fuit in Nova Grenada, qtiam De Candolle primus qui ejus mentionem fecit , nuncupavit Solanum Valenzuelae ab inventore Elo'i Valenzuela (3); mihi autem non constat num ad varietates sit referenda , an sit distincta spe- cies. De specie denique , qtiam invenit C o m- merson A, 1767, in vicinitate Montevideo 9 quamque Dunal a specimine in museo Parisiensi de- (i)Carl. LudwigWilldenow, GrunJriss der Krau- iirkunde , Berlin jgio. pag. 151. (2.) M. F. Dunal, Histoire naturel/e 9 medicale et Oecott des Solanum, Paris, Strasbourg et Montpellier 1813. pag. 22. Et Ilippolytus Ruiz e: Joseph Pa von, Flora Peru- viana et Chilensis , Torn. II. pag. 52. Tab. CLX. fig. 6. (3) Fr. Noel et Cha r pen tier, Ncuv. Diction, des Oti- gives, Paris 1837. Tom. II. pag. 438, BOTANICO - OECONOiMIC A. 97 deposilo, describit nomine Solani Commtnonii, inter judices lis est. Lambert cam prorsus can- dem putat cum specie, quam vidit Baldwin (i) circa rupes Montevideo 9 ad oras fluminis cujusdam prope Maldonado , et addit Baldwin esse plan- tarn parvis tantum tuberibus, saporis amaricantis ingrati et nauscosi; dotes quae etiam convcniunt Sola-no tuberoso L. loco natali sponte crcscenti , et ibi ab Indis Maglia dicto (2). llaec porro spe- cies Commersonii aeque ac planta quam vidit Baldwin, ambae a Lambertio Solarium tu- berosum L. salutantur ; cui opinion! eo magis in- sistit , quoniam Caldeleugh duo tubera Solani tuberosi quae ipse in Chili effoderat, et exinde secum portaverat, deiuio in Horto Societatis Horticultur ae terrae mandavit, illic luxuriose crescebant et nullam differentiam monstrabant , inter speciem Commersonii ct Solatium tuberosum L. cultum , quam quod vita vegetativa intensior esset; i. e. caulis ct folia magis vigebant impensis florum, quodsaepe obtinet apud plantas luxuriosas; nullus vero character inveniebatur , quo ad spa* ciem diversae dici potuerunt, Ni- (1) Kgrcgius Dotanicus in America. (2) Non mirandtim videbhur, unde oriatur talis dilTcrentisi inter Solanum hocce et ca , quibus quoti^ie nos utimur quan- do rcspiciamus ad alias plantas cultas vel incultas v. c. ;id Daacum Carotam, cast. TRAP. O 98 COMMENTATIO Niliilominus Sabine (i) indicate conatus est Solan urn Commersonii revera difFerre a Solano tu- beroso ; et ipse D ti n a 1 , minus accurata descrip- tione et icone prava hujus plantae deceptus , eo- dem errore dncebatur ; sed plane refutatus est a Jame Edwardo Smith, illius societatis praeside , nee non a Lambertio ipso. Species , quae dicitur Patatas atnirillas Hispa- norum , quamque e Lima transmistt Cowan, amicus Lambertii, nihil aliud est , nisi Sola* num tuberosum L. (2). Antequam nunc ad ipsam descriptionem botani* cam atque delineationem nostrae plantae transeam, breviter perstringam quaestiones , unde scilicet , oriri videanlur numerosae varietates , et quo modo explicandum erit : quod specierum praecocium multae , nee semina , neque flores proferant. Quamvis varietates Botanicis minoris sint mo- menti , non item agricolis ; quae res per se jam adeo clara apparet^ ut sponte extra omne dubium ponatur : nonne enim , ut exemplum adducam , sumrnae dignitatis est Trifolii pratensis varietas sa- liva , aliaeque plantae multae quas agricolae colunt , at- (l ) Graphiarius Societatis {Horticultural Society.) ^ Aylmer. Bourke Lambert, a description of the ge- nus Pinus, Lond. 1824; ubi Vol. II. pag. 41, quaedam inve- niuntur de loco natali Solani tuberosi L. Hie etiam confer- ri meretur: dot neaes Jlllg* Garten Wlagazin, Band ill. 110-113. BOTANICO -OECONOMICA. 99 atquc has inter nonnc ipsa cerealia pro parte varie- tates dicendae sunt, ne loquar de Sotano tubcro* 59 ipso ; deinde in vulgtis notum est , omnem plantain sibi proprium requirere locum , ut rite procrescat , exspectationique agricolae non fallat ; haec regula igitur etiam plantae nostrae applican- da cst et , videtur mihi plantas degenerate debere , vel saltern mutationem subire, magis vel minus faustam , prouti hoc requisitum observatur , nee minus ; sic etiam legimus illud efFatum : Solum mutat plantas;" (i) quod saepissime confirma* turn videmus. Hisce accedunt diversa culturae me- thodus, major minorve cura, quam praestant in tu- endis plantis , atmospherae vicissitudines , clynia etc. hae res omnes maximum certe influxum in plantas exercent , dum insuper cultae prae incultis facilius afficiantur. Neque hie omittenda est alia ratio , qua varie* tatum numerus ita increvit; scilicet, uti diximus permulta , quae existunt , synonima earum distinc- tionem difficilimam faciunt. Constat caeterum mag- nam copiam oriri a propagatione Solanorum per semina. (2). Ad solutionem alterius quaestionis , unde nem- pe derivandum sit , quod praecocia rarius floreant , sententia Knightii adeo mihi- arrisit , ut earn hie inserendam esse putaverim ; adscribit illc hoc phac* CO Linnaeus, Phil, Sot., pag. 172* (a) A. Hunter, 1. c. pag. 145. G 2 loo C O M M E NT A T I O phaenomenon defectui nutrimenti ; tubenim emir, formatione praetcr naturam accelerata, pars succc> rum nutricium , alias floribus destinata , mine ad radices allicitur. (i) Jam igitur impulsus late- rails quo tubercula progignunttir , viget prae impulsui superiora versus, quod semper fit in detrimentum florum et seniinum (2) ; experi* mento , quod instituit Knight, haec res egregie illustratur : hie suae praeopinioni innitens , statim postquam provenerant , abstulit tubercula et propu- gines omnes ; quo facto plantam florere et semina maturescere vidit. (3) Pertinet Solanum tuberosum L. ad ordinem na- turalem Luridarum Linn., vel secundum nie- thodum naturalem Jussieuvii , ad vastam illam Folanearum familiam , quae plus quam 300 planta- rum species complectitur, maxima parte indigenae regionum calicliorum , inprimis Americae meridio- nalis. Subdividing ampla haecce cohors in duas sectiones , quarum una continet plantas fructu cap* su- (1) Philos, Transactions, 1806, P II. pag. 297, his verbis loquitur: ,, I attributed this peculiarity to privation of nu- ,, triment , owing to the tubers being formed pret&rnatural- ,, ly ealey , and thence drawing off that portion of the true sap , ,, which in tlie erdinary course, of nature is employed on the .,, formation and nutrition of blossoms and seeds." (2) Kur t Spr e ngel , von ihn ban ttnd dcr Natnr der Ge- vtichse^ Italic iSii, pag. s^C. (.;) Phihs. Transact, \ c. BOTAN1CO - OECONOMIC A . i o r sulari , Nicotiana , Hyoscyamiis , Verbascum , Datu- ra , hue pertinent ; altera vero Dacca praediras , So* lanum , Atropa , Capsicum etc. sunt hujus divisio- nis (i) In ultima igitur sectione inter alias generis Solani species etiam collocatur Solarium tuberosum , cujus caeterum characteres , generici et specific!, se- cundum L i n n a e i methodum artificialem inter plan- tas quintae classiset primi ordinis (Pentandria Mo- nogynia) hac ratione defihiuntur : SOLANUM (character genericus ,) corolla rotata^ anther is subc oaliti s apt cc p o r o g emino dehisccnte^ b a cc a bi- loc ul a- ri. S. TUDEROSUM (character specificus,) ,,r*. dice tuber ife r a , c aul e herbaceo, folio rum segment is inaequalibits, al- ternis minutis, pediccllis articula- tis, cor o His quinquc-angulatis" S y n Lycopersicnm tuber osnm , Mill. Solanum csculcntum , Necker. Solanum tubcrosttm escuhn- ft/m, Casp. 13 a uh. Piu. 167 Prod. 89. . DC- (O Cf. A chi lie Richard, Noay. Elet*. Je Sitanic, Paris i8aC, puj. 461. Fr. Th. Bartling, OrJiaes natur. flantartim 9 Go::. 1830, pag. 194 John. L indie y, Eiuleit. it iat nnturl. tysttm* *tr Bi- , Weimar 1333, Pg- 345 S4G- 102 C O M M E N T A T I O D e I i n e a t i o. RADIX satis longa , valde tenax , ramoso- fibrosa, soboles, tubercula (i) proferentes, ab omni parte emittens , cum caudice intermedia 9 ejus- dem albo fusci coloris , ratione vix spectabili in unum quasi confluens. CAULIS herbaceus , fistulosus , ramosus , va- riae altitudinis, erectus vel decumbens , angulo- sus , fere triangularis , angulis obtusis , membra- nis alatus ; interstitiis inaequalibus intumescens , (loca quibus prodeunt rami ,) hinc quodammodo articulatus , magis minusvc hirsutus vel glaber. GEMMAE alternativae , petiolares , folia sim- pliciter imbricata, squamae undique imbricatae, foliaceae , excrescentes. FOLIA impari pinnata, petiolis excavatis alis- que membranaceis munitis ; foliolis integerrimis , irreguralibus , alternis , petiolelatis , subovatis , acu- tis , hirsutiusculis , nervo intermedio subtus pro- mi- Ci) Ad veram tuberum notionem intelligendam , inserviant, quae monet Candollius, nempe dari plantas quae sparsim quasdam Exostosium species , sive tubercula proferunc , quae- que, amyli quantitate raajori rainorive repleta, desdnata sunt ad gemmarum, quas superficie gignunt, evoludonem. Sic quoque Richard, dicit: ,, les tubercula sont de vtritablcs bourgeons souterrairts, appartenftnt a ccrtaines flantes viva* tes. Cf. De Candolle, Organogr. vtgtt. Tom. II. pag. 113, ctAchille Richard, Nov. Elem.de Botanique, Par* 1828 , pag. 35 et 317. BOTANICO - OECONOMICA. 103 minente, in superficie excavato; foliolis aliis mul- to minoribus subrotundis , ovatisvc altermtiin in- terpositis (quasi stipulaceis.) FLORES inferi,in corymbum dispositi, pedun- culis axillaribus, pedicellisque hirsutis , articulatis. C/fLTX persistens monophyllus quinque - fidus , erectus, dentibus hirsutis, lanceolatis , marginibus subscariosis. COROLLA monopetala , rotata , cxtus , imprimis ad dentium apices , hirsutiuscula , tubus brevissi- mus,//'09uj magnus, quinque-fidus , refiexoplanus, plicatus, calyce dimidio fere major, varii coloris. STAMINA. Filamcnta quinque, subulata mi- nima, glabra. (i) Antherac filamentis majores , oblongae , conniventes , subcoalitae , apice po- ris duobus dehiscentes , coloris pulchre flavi. Pollen , albicans subtilissimus , forniae granulosac. PISTILLUM. Germen subrotundmn , glabrum. Stylus filiformis , pruinosus , staminibus et an- theris multo longior. Stigma obtusum , capitatum. PERICARPIUiM. Bacca subrotunda , glabra , vi- ridis coloris, apice punctato notata, bacca matu- ra coloris albo - viridis , et saepe striis vel punctis nigricantibus picta , biloctilaris , reccptaculo utrinque convexo, carnoso Semina plurima nidulantia, fusca subovata, adapicem marginemembranaceocincta. (a) Non (i) Nonnumqtinni stamina sex septemve, cum calyce 6- vel 7- fido et corolla 6- ^ ,, mos infirmos in terrain procumbentes brachia- ,, turn , ex quorum alis pedunculi crassi angulosi ,, flores sustinentes prodeunt. Flores autem mono- ,, petali sunt , uncialis latitudinis , 5-anguli, ex- ,, terius e purpura candicantes , interius pallidiores , ,, lineis vel radiis quinis subflavis , herbaceis lon- gis discurrentibus, ex quorum medio stamina fla- uus accuratara Solani tttberosi descriptionem, philologice com- posuit. Idem ubi de tuberibus loquitur, attentione dignum elicit: candem substantiam, quae anirnalibus tarn imtritiva, fari- nosam nempe; etiam apud vegetabilia saepe eo loco reperi, un- de plnnta icnella crescere incipit. Vid. ejusd. Botan. nnterhalt fr'tr Natnrfr. Jena 1793. Til. 1. pag. 270280. Cactcrum mihi Solatium tiiberomm , esse plantain perennem (annuam dixcrunc nonnnlli), jam constat iis quae dixi supra, , 78; iclcmquc videre licet} Flora Peruv, P, II. p. 35. UOTANICO- OECONOMICA. 105 ,, flava quina, in umboucin cucuntia , stylo pro minente subviridi , aliorum Solanorum ritu exeunt. Hos fructus rotundi cxcipiunt , plurcs siinul quasi 5 j ex raccmo dcpendentcs , longis pediculis donati , ,, quorum aliqui parvae nucis , alii Avellanac mai;- ,, nitudine; imroaturi atro - virentes , maturi atro- ,, rubentes, rarius albi et striati, humida et albi- cante pulpa flavi , quae et scminibus nniltis par- vis , planis subrotundis conferta est. Folia pro- mit ex atris purpurascentia , villosa , quae dein- ,, de explicata viridem contraliunt cplorcm , alata ,, ex quatuor ant quinis conjugationibus , latiuscu- lis et subrotundis composita , quibns impar unum, reliquis majus, alam claudit. ,, Radix tuberosa est , aliquando pugni magtitu- ,, dine, aliquando oblonga , aliquando minima, inae- ,, quails, quibusdam vestigiis insignita unde germi- na anno sequente emersura stint , cute tenui , fus- ca aut atroTubente tecta, medulla sive carne, firma et alba. Ad caulis exortum radices plures fibrosae oblongae albicantes , per terrain sparsae , ,, quandoque ct profunde descendentes , quibus et ,, aliao tuberosac radices adnascuntur , ita ut plantae ,, hyemein versus erutae, ultra quadraginta (alii ,, qtiinquaginta notarunt) tubcra diversae magnitu- dinis notaverimus , quorum majora in usus cdu- ,, les servantur, et minorcs propagations causa, tcrrac committuntur. Radices etiam variis par- ,, tibus sectac , ex quolibet oculo sen vestigio re- io$ COMMENTATIO regerminant novaeque plantae exinde pullu- lam." CO- Priori parte jam vidimus rem saepe non levem esse , ut rite distinguamus , num sub nomine Ba tatas (Pataten) significetur Solanum tuberosum L. an Convolvulus Batatas L. et ibi verbo indicavimus differentiam harum plantarum ; hanc ob causam non minorem offendimus difficultatem , statuendo veros Solani tuberosi locos natales ; sedula autem inqui- si- 0) Robert Morison, Plantarum Hist, uttiy. Oxonien- ji'j, Oxonii, 1715. Tom. III. pag. 522. Icon exposita, Sect. 13. Tab. I. n. 19. minus feliciter successit, ex hacce vix dig- noscitur planta nostra. Descriptio caeterum quam C. Bauhi- nus in sua phytopinace et in operibus Matthioli exhibuit, illi in Prodromo postponenda mihi videtur; plantae ipsius au- t em figurae , uti occurrit apud Matthioli, Of era , Ed. 1 598 , Pag. 758, in Prodromo, atque apud Tabernaeniontanum, Krauterbuch^ Basel 1687* Th. II. pag. 869; pracferenda es- set figura , quae prostat in Job. Bauhini, Hist, plant, cu- ra Chabraei, Ebraduni, 1651, Tom. III. Lib. XXXIV. pag. 622. inflorescentiae modus, ipsi flores, tuber caulisque ramo- sus magis, hanc picturam meliorem, redderent dummodo om- nes panes magis proportionate ; atque folia et baccae fuerint, uti apud Casparum. Apud Clusium partium proportio melior, tota figura magis soluta est. Eadem figura occurrit apud Gerarde, Her ball , Ed. 2 a . pag. 927, atque cum ilia , eadem Clusii, nostrae plantae descriptio annexa invenitur operibus Dodonaei; vide hujus Herbaritts ofte Crvydboeck , Ed. 1618. Lugd. Bat. cf. quoque Caspar i Bauhini, Prt,- (lromns y Lib. V. Cap. I. pag. 89, et Caroli Clusii, Ra- riortim plant, Hisi. > Aniverp. 1601. Lib. IV, Cap. LU. pag. 79, BOTANICO - OECONOMIC A. 107 sitione mihi videor jam veritati propius accedisse , quare etiam nomina scquciitia prorsus synoninia habeo. Sic ab Indis vulgo nuncupatur Papas ^ (i) hinc secundum varies scriptores Papas Peruvia- norum , Papas /Imericanorum , Papas Ilispano* rum , Battata Virginiana , Virginianis opcnauck vel openawk; in Mexico Papas Cimarron ; dum planta inculta Chilensibus nomine Maglia venit. Aptid Burgundos , testante C 1 u s i o , Aniscoki In- did vocantur, Japonensium Syagatra - imo ; lingua Malaica Kentang ; in Polonia Jabtka - Zicmne , in Ilispania Potades vel Potatas Matichegas. In Suecia et Dania jford - peeren , in Anglia Po- tato , common Potato^ in Italia Tartoffoli , Porno di terra , lingua Gallica Pommes de tcrre , Tartoiif- fcs , Tr ufcs 9 Tufcllcs , Cartouffles , Palates , Topi- mambours ; (2) et ipsa planta Morellc tubereuse. Gar- (1) Saepius Solatium tuberosnm hac vocc designitum reperi- tur apud scriptores omnium tcmporum, unum alterumve locum indicavimus, quibus hie addam. Frezicr, Relation du voya- ge aux cites de Chily et du Perou, 17111714. Par. 1716, pag. 61. (2) Minus recte, nerape Topinambours potius sunt tubera Helianthi tubcrosi L. {jtatdpecr ;*) qui aliquot ante annos in Fatria adhuc colebatur, cujusque fruccus decumani publicc elo- cabantur (Titndverpachten,*) In Ccrmania etiam nunc columur, sub nomine Topinambours , Erdapfel , Judett erdupfel , quum a Judaeis pracscnim consumuntur. Vid Oceoti. Niuigk., 1831. " 15. pag. 120. loS C O M M E N T A T I O Germanis , verbositate uberioribus ; Kartoffdn , Kartuffdn , Tartofeln , Artoffdn , Erdtoffeln 9 Erd- birnen^ Erdtuffeln , Toffekhen y Grundbirnen , Grum- birncn , Erdapfel , Nudeln , Knollnuddn , Gru- blinge, et tota planta etiam Grubllngbaum^ uti apud T a b e r n a e m o n t a n u m vel Efsbarer Nachtschatten Willdenovii; Belgice tandem Aardappd, locution e minus usitata Aardbuil^ et subinde idiomate Pataters ; planta vero ipsa Knob- belige Nagtschade , apud H o u 1 1 u y n nuncupa- tur. Icones prostant optimae apud Putsche, Ker- ner et Black we 11. (i). Floret loco natali mense Julio et Augusto. (2) Postremo denique ut etiam huic dissertationis parti iinem imponamus, citabo locos nonnullos ubi Solanum tuber osum L. sponte crescentem ob- servaverunt quidam peregrinatores ; hisce enim lo* ci natales tilterius indicantur. Conwallader Golden testatur se Solanum tubcrosum invenisse in Amencae meridionalis pro- vincia Noveboracensi ("3). Co miner son, uti supra monuimus, in itinere quod circa orbem ter- ra- (i) Putche, 1. c. J. S. Kcrner, Abbild. tiller Oc~ con. pflanzen, Stuttgart 1791, B. VI. Pi. 371, et E. Black- well, collectio stirpium etc. Norimln 1773 > Tom. VI. Tab. ??,3, Litt. a et b. (a) Ruiz et Pa von, libro citato, Tom. If. pag. 38. (:0 Acta sociec. regiae scicnt. , tlpsal. 1743* Pag- 95. BOTANICO - OECONOMICA. icy rarum fecit cum Bougainville speciminu carp- sit propc Montevideo, dum Baldwin et na- varchus Bowles rem propriis suis oculis visam certiorem reddiderum , idemque Baldwin hanc plantain invenit ad utrumque latus fluminis cujus- dam , circa Maldonado. (i) D o m b e y perhibct cam crescere in catena Andium , inque Sylvis Santa Ft de Bogota quo loco etiam reperta fuit a Don Francisco Zea, qui si mul iadicat rationem , quare summus H u m- bold, dum illis regionibus versabatur, nostram plantam detegi non potuerat, quia scilicet tempus et occasio veros locos natales adeundi H u m- boldtio deerant (2). E litteris porro , ab Alexandro Calde- leugh scriptisd. 2403. Februavii 1822, et ex urbe Rio Janeiro ad S a b i n e missis , constat Solatium tttberosum L. magna copia obvenire in vallis mon- tium circa Montem Valparaiso , dum addit , radices , quas incolae Maglia vocabant , parvas esse,saporis amaricantis et nullius usus. (3) D i c k s o n , rediens e Bono Acre animad- ver- (i) J. Sabine, liber dot Vaterland dtr widen Kartoffeln, \n4at Neaes Allg* Garten- Magazin , B. II. pag. 107, et A. li. Lambert, 1. c. (i) Diction, det Scienc. mediceles etc. , Par. iPao, Tom. XLIV. pag 271, et Lambert, 1. c. (3) Neuet Allg. Garten - Magazin, B. II. pag. 109. no COMMENTATIO vertit hancce plantain in vicinitate urbis saepius et insigni quantitate se vidisse ? Cowan uti et Pa von earn invenerunt prope Lima atque in oris ad aliquam distantiam a Lima: in Chili Lam- b e r t ipse invenit ; horum nempe primus (C o- w a n) detexit plantam , quam Hispani dixerunt Papas amirillaS) Solani tuber osi nihil nisi varieta- tem ; monet insuper P a v o n illam etiam inveni- ri in collibus Chanchay ad Jequan et Pasa- mayo, (i) Ad radices mentis Orizabae 9 in Mexi- co detecta est a S c h i e d e ; hie tantum fuit plan- ta humilis, floribus paucis coeruleis et tuberi- bus magnitudine nucis Coryli dvellanae , pluribus floribus albis 5 majoresque plantas vidit ad lacum Huetulaca (Laguna de Huetulaca) , ibique Papas Cimarron dicebantur . (2) Et hisce accedant , quae communicata reperimus apud Ulloa, qui scripsit Papas magna copia e Canta , parte Catenae Andium in Lima advehi, ubi magni pretii habentur. As- severat idem Solana crescere in Provintiae Cal- lao regionibus Lampa , Asangaro , Asilo et Canan- gas , quibus in locis ob frigidam atmospheram , (1) Ruiz et Pavon, 1. c. pag. 38. (2) Linnaea, Band IV. Jahr 1829, pag. 227, et Bijdra* gen tit dc Natiturk, wetcnsch. door van Hall, Vro- lik en Mulder, D. IV. St. 2. pag. 159. Solanum tttbero- stim. L. rursus in Chili repertum fuissc , legtmus ibidem, D. III. St. 2, pag. 68. BOTANICO - OECONOMIC A. 1 1 1 nulla fere alia planta , exceptis graminibus qui- busdam , provenit. (i) (i) Don George Juan en Don Anc. de Ulloa, Hit- tor. Rcitbeschr. van gthftl Zuid- America ^ Goes 1772, D. II. pag. 104, 120. > Ultimo loco, nempe Canangas, locis are- nosis sub terra inveniuntur moles argcnteae, ab incolis etiam Papai dictae, cf. pag. 134. P4RS PARS Q U A R T A. VAR1US USUS. Hanc ultimam partem proponere mihi visum est ita ut , quantum potuerim omnia hue spectantia commemorarem ; cum nempe valde desiderarem in. telligere quotnam finibus Solatium tuberosum adhi- beri possit , numquam inutile fore existimavi refer- re plura , quae mihi ignota fuerunt , aliis vero digna sunt, quae ad mentem revocentur. Attamen quurn non omnia sintejusdem utilitatis , qtiin pluri- bus facile carere possemus , quumque multa etiam hujus loci non putaverim , haec verbo indicasse sufficiet , alia autem paululum fusius tractanda erunt. Sperans itaque fore ut pro viribus meis pollici- tis satisfaciam , hac ratione procedam , ut primo loco vidcamus de viribus nocivis , quas Solano tuberoso tribuerunt , a. de analysi chemica et 3. de usu Solanorum in genere , ut hisce pas- sim vincerc conemur nostrae plantae vituperatores ; 4, de* BOTANICO-OECONOMICA. 113 4. denique loco speciatim de adhibitione So/am tubcrosi , praeter usum vulgarem , et 5. de Solano tubcroso animalibus nutrimento. Fuerunt scilicet docti aliique et adhuc sunt qui Solanum tuberosum minimi pretii habent , et in prima hujus dissertationis parte jam vidimus quo modo, vel re male intellecta vel praejudiciis impediretur hujus plantae progressus: quam plures enim plantam ve- nenatam crediderunt, quia pertinet ad Solancarum familiam atque suspicaverunt illius usu numerum malorum oriri, quo retulerunt Exanthemata varia* Scrofulas , Leucophlegmasiam , Vermes , Fluorem al- bum , Spasmos , Hernias , Febrem pituitosam , Ta- bem aliave plura, quaeomnia a multitudine praeoccu- pata , certioribus certiora venditabantur , atque ta- lem de erroribus convincere vel huic veritatem persua- dere, hie labor hoc opus semper fuit. Dlxit qui- dem Linnaeus: ,, Luridae sunt plantae suspec- ^ tae" et alioloco, plantae quae genere convc- niunt etiam virtute conveniunt , quae ordine na- turali continentur etiam virtute propius acce- 5 , dunt, quaeque classe naturali congruunt etiam viribus quodammodo congruunt;" minime vero vir summus statuit nullas dari exceptiones , mil- lam obtineri difterentiam , etiam quoad vires plan- tarum ^ pro climate diverse , indole soli vel ipsa cul- tura etc. , neque ignota illi uti omnibus , vis ilia consuetudinis , qua opio , tabaco aliisque innocue utuntur homines: insuper qtiotidie observare pos- TRAP. H SIH ii 4 C O M M E N T A T I O stinnis plantasejusdem faniUiae naturalis non taiitnm sed etiam unius ejusdemque generis , viribus diversis p;audere posse , imo unam eandemque speciem aliis viribus pollere pro diversitate loci ; sic dictum in- venimus : Papas quae hodie per universam coli- >, tur Europam et victui inservit qua radicem , ,, quae ingrate nee olet nee sapit, est vera Sola- ni species, unde facile judicatur illam suspecti quid abscondere , etsi parva satis quandtate ; haec autem parva quantitas ex frequentiori usu ,, noxium producit effectum, unde qui ea in Ame- rica fruuntur ad quotidianam escam Cachectici et Scabiosi evadunt." (i) Et quamvis asseverat Gmelin: Solana om- 5 , nia venenata sunt veneno narcotico , ob copio- sas, quas habent summe acres, salinas panes; neque Solanum tuberostim L. exceptionem facit ,, et baccae suspectae haberi debent." (2) Mihi tamen videtur , metum existere non debere , quo abstineremus a cibo plurimis grato atque salubri ; qui vero adhuc haesitant, dicentes aquaro vegeta- tionis So/ants contentam , venenatae esse indolis , ae- (1) Fred. Hasselquist, de viribus plantarum , vide Li n- -naei, Amoen. Acad. Lugcl. Bat. 1749. Vol. I. pag. 406. (2) S. G. Gmelin, de proprietatibus plantarum ex charac- terc botanico. Nov. Comm. Acad. Petropol., Tom. XII. pag 540. Cf. etiam Matth. van Geuns, Staatk. Handboek van der ingezctenen gezondheid en leven , uit het Latfjn ver- taald door B. B. Bake, Amst. 1801. pag. 252. BOTANICO - OECONOMICA. 1 15 acque ac tubera immatura, tegumenta et baccas; tales innixe rogo , ut circtimspccte sese absti- neant ab immaturis, a tcgumentis ; a baccisque, et ut sinant , hoc nos credere , coctione prorsus dissipari hanc vim aquae vcgetationis , eorum ta- men argumenta silentio transeo. (i). So/ana revera salubria esse decent illi , qui fere unice hisce vescuntur, uti dein videbimus; porro maximi moment! est observatio, nos hunc cibum numquain fastidire aeque minus ac panem. Caete- roquin vero negari nequit, morbos oriri non pos- se ex ingluvie vel apud ventriculo debiles, et vitam sedentariam dcgentcs ; hoc autem Solana commune habent cum aliis cibis. (2) Chemica analyst sequentes partes inveniuntur Amylum , pars fibrosa sive parenchyma , quaedam Albuminis quantitas , Mucus , aqua vegetationis , principii Tannini parva copia in tegumentis. Vauquelin qui 47 varietates chemicae inda- gationi submisit , invenit, | hujus numeri partcm constare, quoad pondus ex | aquae vegetationis: J | Amyli ; ^ T J ? Parenchymatis , quod paren- chy- (l) Cf. Oecon. Neufgk. 1827, n. 29. pag. 230. Putsch e, I.e. pag. 45. Bibl. univers, GrV.) 1823, pag. 164, et pag. 170. Bill. univ. {Scicnc. et arts}) 1816. pag. 292. (a) Fuerunt quoque , qui Solatium ttibcrosutr. L. cilnnn salu- brcm vocaverint, quia a vermibus afficiiur; quomodo autc-ra explicanda sit, non bene intelligo , vide Encyclopedia Qecono- mique, Yverdun 1771, Tom. XII. pag. 467. H a n6 COMMENTATIO chyma ipsum ex f \ Amyli. Ipsa autem aqua vegetationis cotuinebat T o 7 53 Albuminis colorati; T j| 3 Citratis calcis et circiter T ^ Asparagini; in- super majori minorive quantitate resinam amaram , aromaticam crystallisabilem ; phosph. Po, Phosph. calcis , Citratem Po , et acidum citricum liberum , et materiae animalis peculiaris quandam portionem. Pearson, Lampadius, Vauquelin alii- que Solaninum quidem detexerunt , sed tantum ad minimam quantitatem , praesertim in germinibus; vel uti D e s p r e t z et alii in caule , foliis et baccis; (i) omnes tamen hae partes coctione mu- tationes ineunt ut innocuum praestent alimentum. Atque haec nostro scopo sufficere opinor , sed ab argumento desistere non possum, quin proferam quaedam de acido pectico. Vauquelin nem- pe primus suspicatus fuit, fructuum succis acido- dulcibus inesse substantiam quandam, cui horum succorum in massam gelatinosam abeundi proprie- tas adscribi debueric. A. 1 824. B r a c o n n o t hanc (l) Cf. Vauquelin, analyse de differentes varietts de pommes de terre , vide Journal de Physique etc., Aout, 1817, pag. 121. J. J. Berzelius, Traitt de Chimie , Par. 1832, Tom. VI. pag. an. Despretz, Element de Chimie Par. 1830, Tom. I(. pagl 453, Et quoad principium Solaninuat ejusque vires Cf. Nic. van En spey c k Kle ynh off , speci- men medico- inaug. de principiis vegetabilibus alcaloi'deis, pag. 10, quod etiam insertura invenimus in collectione diss, A cad. Lugd. Batav. 26 Nov 1825. 6 Febr. 1826. BOTANICO - OECONOMICA. 117 hanc materiam acquisivit e radicibus Georgia* variabi* Us , et Hclianthi tuber osi , postea etiam e rap is , dau- cis ,plantarum caule et foliis , arborum cortice , po- mis , mails aliisquc , imo nullam plantam vel radicem carnosam invenit , quae aliquam partem , principle quodam nunc colorato , nunc incolori combinatam , non contineret. Hunc in fmem e. g. radices ra- dula in pulpam conversae coquuntur in aqua des- tillata , cui , quia acidum pecticura in plantis vulgo occurrii forma Pectatis calcis , pauxillum acidi hydro - chlorici additur, abluuntur et cum larga solutione Potassae vel Sodae iterum calo- ri exponuntur, donee liquor spissus, mucila- ginosus, subalcalinus prodeat , durn acidum hydro- chloricum separaverit acidum pecticum forma gelati- nosafere absque colore , sapore acidulo , aqua frigida vix , ebulliente vero magis solubile. Alcohole , solutionibus metallicis , aqua Calcis et Barytae , acidis , sulphate et hydro - chlorate So , nitrate Po etc. coagulatur et mutatur in gelatinam diaphanam , in- colorcm , glaciei similem. Cum Potassa format sal aqua valde solubile ; quando Alcohol solution! ad- ditur , denuo formatur gelatina diaphana insipida ; cum Ammonia vix combinationem init , quae cae- terum exsiccatione, sub forma gummi exhibet sal neutrum , odoris saporisque fere cxpers. Denominavit Braconnot hoc acidum voce pecti- ci a :r>JxT/?5 coagulum ,atqueopinatus est,nihil esse nisi Cambium , quod forma guttarum gelatinosa- ruiii n8 COMMENTATIO mm prodit ? ubi in plantis novae evolutiones obo- riuntur. De usu quern praestare potest hoc acidum Pisto- ribus, qui inde varias substantias gelatinosas colo- ratas vel absque colore , variique saporis conficere valent, uti gctte a la vanille, & la fleur cForan* ge 9 a la Muscade etc. non loquar. Sed indica- vit Braconnot inde praeparari posse solutio" nes gummosas , quibus uti possumus aeque ac aliis gummi speciebus , gelatina , colla etc. 9 quae ad medicamenta relaxantia referuntur vel nutrimen- to veniunt ; quam ob rem quoque plures Me- dici non sine fructu jam administraverunt debili- bus post morbos graviores perpessos, et obser- vaverunt aegros hoc nutrimentum facile ferre, quando similia uti Sago , Salep etc. nondum digere- re possunt. Alia denique hujus acidi utilitas in eo consistit , quod solutiones Pectatis Po , So , sive Amm. sint antidota contra salia metallica , exceptis vero deuto- hydro - chlorate Hydrarg, nitrate Argenti et su- pertartrate Stibii; involvunt nempe venenum at- que neutralisant non tantiim , sed simul tanquam potus emolliens , mucilaginosus> inflammationem diminuit , si a veneno assumto orta jam fue- rit. (i) Quam- (i) Cf. Henri Braconnot, Rtcherches sur u*. nouvcl acids, rtpandu dans tons let vigttaux , vide Annalts de Chi~ mie BOTANICO-OKCONOM1CA, 119 Quamvis igitur Solarium tubcrosum nonnullos habuerit adversaries, nihilominus tamen sensim sensimque , uti vidimus , tales fecerat progressus , etiam in patria nostra, ut Cl. van Geuns, me- tuens ne res in aliud extremum converteretur , sell. , quod Solanorum cultura" nimis negligerent illam Cerealium , desideraret , ut huic rei prospi- cerent illi, qui reipublicae principatum tenebant, stimulos ncmpe adinovendo culturae Cerealium , atque Solaris potius aliquod tributum imponen- do. Est rcvera Solani tuberosi cultura et usus apud nostrates insignis, attamen culturae ct consumtioni in aliis locis comparari non potest: sic enim in Germania mane jam ahenum igni im* ponitur, ibique per totum diem manet familiari usui ; imo vix exspectant tempus maturationis , quo Solatia effodiant. In Gallicia unicum fere nutrimentum exhibent Solatia , quae lardo condita gratissima fercula incolis praebent , imprimis quan- do accedit liquor spirituosus ,. quem Wotka nun- cupant ; neque minor est copia , quam variis ani- malibus porrigunt , ne dicam de quantitate baud minore, quae praeparationi inservit spiritus, quem nomine aquavit etiam in alios locos transferunt. In w/ et de Physique, Tom. XXVIII. pag. 173, et Tom XXX pag. 96. - Vauquelin, Mtmoire sur racidt peitique, ibidem Tom. XLI. pag. 46. - Diet. technol. y Tom. XV. p-jg 414. J, L. Lassaigne, abrtgi tlimcntairt de Chimie> Par. 1829, Part. 11. pag. 859, et Despretz ,l,c. pag. 2;,.,. COMMENTATIO Insuper consideratione non indigna est consum- tio Solanorum qualis obtinet in Hibernia; ibi nulla fere invenitur casa , quin infantes sani at- que hilares exsultantes et Solano tosto content! conspiciantur uti malo pirove apud nos; huic quoque cibo maxima parte adscribunt hominutn frequentiam et sanitatem , quae praesertim in Co mitatti Waterford observantur, Qualis porro sit Solanorum consumtio apud Hibernos , imprimis per agricolas istamque populi partem , quae ca sas incolit ubi tantum ahena ad Solana coquen- da, mensa et duae tresve sellae valde caducae, utensilia cernuntur ; patere potest e relatione itineris per Hiberniam facti. Dicit enim hu* jus auctor ; Solana et lac ebutyratum , qui- bus in Anglia sues vulgo vescuntur, hie uni- cum fere hominum nutrimentum sistere et fami- liam , uxorem cum marito et quatuor infantibtis , quotidie 35 (8 hujus alimenti digerere posse. Alio loco addit; incolas illarum regionum gloriose contemnere Solana , aliis locis culta, acsl essent haec minus bona, imo mala. Anglo cuir dam : unde tot infantes sani , pulchrique " quaerenti responderunt : sunt Solana quae hoc praestant. " (0 Q u ^ plura , nonne in Scotia tanti (i) Cf. John Carr, Reize door Icrland , vert, door W. Coede, L ecu warden 1816. D. I. p. 40, 66 i P. I!, p. 164 BOTANICO - OECONOM1CA. 121 habentur , quia ante Cercalium messes , ibi vic- tum vulgarem exhibent, quo famis cruciatus sae- pe abigunt; imo perhibent omnem Manufacturam variaque opificia in Lancashire et Cheshire, so- lummodo Solani tuberoii cultura inniti. Atta- men dicat forsan quisquam : experientia magis arte valet ! quoniam nempe observarunt , v. c. operarios , qui Solana tantum assumserint , ocius dentio esurire , et quoad vires minus aptos esse ad varios labores ; verum sic: experientiam enim argumentando refutare saepe inutile est opus, sed rem propius perpendentos adscribimus ei , quod homines magnis laboribus occupati etiam indigeant alimento , quod sub minore volumine majorem nutriment! copiam praebet , quam Solana , quibus si unice vescantur eornm ventriculus quidem one- ratur, corpus vero minus nutritur: nam quamvis determinatu difficilis sit inter vires nutritivas cibo- rum comparatio , statuunt tamen Solanorum requiri quintuplum Cerealium, vel alimenti inde confecti , ut eosdem efFectus praestent; nullomodo autem hisce infringipossestabilem Solanorum virtutem credimus. Possemus jam quoque referre quales species ad usum hominum optimae recensentur, etiam quoad saporem, minime vero de gustibus dispu- tandum audivi; in genere caeterum praeferenda sunt Solana e plantis, quae gaudent herba tenuiore potius , tuberibus mediocribus farinosis cumque tegumcnto magis minusve aspero. At- iaa COMMENTATIO Attamen hue usque tantum locuti sumus de immen- sa quantitate , quae usui quotidiano inservit , neque vidimus de copia longe majori , quam aliis praeser- tim locis , alio scopo colunt ; atque primo aspectu incredibile fere apparere potest, quando legimus Solani tuber osi 31 varies adhibitionis modos existere (i); sed mox de hisce fusius vel passim agetur; nunc autem liceat, ut verba Thae'ri mea faciam atque cum illo exclamem: Gegen solche Erfahrungen in Groszen mussen dock 99 wohl alls theoretische , hinter dem Schreibtischc ,, ausgcbrutete Chimdren uber die physiche , mora* ,, lische und politische, Schadlichkeit der Kartof* feln w eg fallen. " Inter multas itaque alias Solani tuber osi L. ad- hibitiones, primum locum occupat usus ad pani- ficationem. A primis enim temporibus, de quibus legimus peregrinatores Papas apud Americae inco- las vidisse, simul testantur radicibus formari panis speciem, quam Chunno vocaverunt, idemque per- hibent alii scriptores , atque apud primum plantae nostrae descriptorem haec invenimus : ,, Indi radicibus panis loco utuntur, quern Chunno ,, vocant , radicem evulsam solique expositam sic- 9) cant , siccatam in partes difFringunt , e quibus edulium , Chunno nuncupatum , admodum diu du- (i) Cf. Gardener's Magazine, Vol. 1, pag, 438. BOTANICO - OECONOMICA. 1*3 durans conficiunt " (i). In Hibernia eodcm fere tempore, quo primum tuberibus uti coepe- runt, etiam panis speciem ex iis praeparavenmt ; circiter medium autetn seculum praecedens , mo- nente P u t s c h c in Germania farinae frumenti immiscebantur , cui scopo initio tanttim adhibue- runt Solana cocta , dein decorticata ec in massam rcdacta; mox tamen prius dissecaverunt atquc coc- ta in pulteni farinamque redigcrunt, quae cum reliqua farina commiscebatur ; quomodo etiam in Helvetia, praesertim Lausannac et Gcnevae adhi- bentur in aedificiis ubi detinentur captivi atque in Nosocomiis (2) , ct sic tandem etiam apud nos tentaverunt in coloniis beneficentiae , ubi hoiiie ita procedunt, ut hectolitrum secalis misceatur cum duobus Solanorum ; qua quantitate acquiruntur 150 fS panis; et temporibus quibus Solana abun- dant, vel pretio nimio stat secale , sumunt tria hectolitra Solanorum cum uno secalis , unde panis fiunt 175 , ita ut quodvis hectolitrum Solanorum exhibeat 25 panis atque secalis quodque 100 magis minusve pro circumstantiis. Interim vero cum incremento usus simul machinae et instru- menta prodierunt, quibus varia opera minimo tera- poris spatio atque parvis sumtibus perficere stu- duerunt. Cuinam autem usui Solana inserviant , opor- (i) Caspar Bauhinus, Prodr., Lib. V. pag. 90. 'a) Cf. Bibl t Univ. (agric.) , I8l8. pag, 158. sqq.et2i3. 124 C O M M E N T A T I O oportet ut prius rite abluantur ; hunc in finem adhibent v. c. dolium , quale adhibuit Ternaux, hoc axi sua circumvolvens aqua et Solanis im- pletur, dum aqua renovatur donee pura effluat; cum hoc dolio fere convenit cylindrus , quo veru instar utuntur , qualemque exhibuit Putsche (i). Parisiis usi sunt apparatu doliorum, in quibus tanta quantitas quotidie abluitur, ut vespere de novo impleta ad diem sequentem parata maneant, et sic porro (2). Caeteri labores differunt pro methodo quam se- quuntur; quadruplicem praecipue inveni, quarum prima eo redit ut Solatia cocta atque contrita massae panis frumentarii addentur, a a . ut Solana cruda in farinam convertantur , vel 3 a . ut primum coquantur et denique 4 ta . ut amylum extrahatur, quod tarn panificationi i quam alii scopo diverse inservire potest. Peracta igitur lotione plurimis locis Solana coquuntur , dein decorticantur , con* teruntur, atque sic massae panis addita, ad ulte- riorem elaborationem panificii relinquimus. Haec me- (1) Describitur dolium cum methodo quam sccutus est Ter- naux ad farinam praeparandam , Diet, techno!., Tom. XVI. pag. 402., vide quoque Putsche, 1. c. pag. 117. (2) Cf. Dubief, 1. c. p. 13. Alii apparatus, uti quoque qui dicitur Lester's, Potatoe -Washer, descripti pic- tique inveniuntur in Transact, for Encourag. etc. Vol. XXI. pag. 190. Tab. II. litr. D. Vol. XXII. pag. 88. et Vol. XXVII. pag, 34. Tab. I. fig. i. UOTANICO-OECONOMICA. 125 methodus a nonnullis , reliquis longe praefertur, quia panem hac ratione confectum, levitate atque majore corrtiptioni resistentia meliorem cxistimant ; qui au- tern methodum secundam sequuntur, Solatia jam mes- sis tern pore depurant, in fornacibus vel clibanis exsio cant et sic loco sicco usui servant ; alii vero prius in discos dissecant, vel quoque molunt , qua encheiresi etiam facilius transportari possunt , corruption! diu- tius resistunt et doliis compacta quoque in itineribus majoribus facile conservantur (i). Plerumque ta- men mox post lotionem decorticantur et radun- tur, vel in frustula dissecta contusione in pultem convertuntur ; haec puls multa aqua abluitur , linteis exprimitur, dein siccatur et molae ope in farinam redigitur. Multa rursus huic operi inser- viunt instrumenta coadjuvantia, uti radulae quo v. c. pertinet machina, quam adhibuit B a urns', vel ea, qua Parisiis usi sunt St. Etienne et Burette: hac enim tmius horae spado 3000 conteruntur, cui scopo unus tantum vir requiritur, vel possunt uno die 200-300 sacci in pultem redigi. Alius apparatus est, qui dicitur Rtahcht auflosungs appqrat quo scilicet puls (0 Cf. Trantaet. for Encottrag., Vol. XXXIII. pag. 196. In libro qui prodit titulo : Nedtrl. Magazijn , legimus Solana per totam hiemem , bona atque incorrupta asservata fuisse in caverna, quae antea carbonibus receptaculura fuerat; idque den- so strato carbonum pulveris, pavimentum hujus ccvcrnae obtc- genti aciscrihuat. Vide Lib. cic. 1834. P 9 S- I4- 126 C O MM E N T A T I O puls abluitur et panes extractivae, quibus farina luimiditatem attrahit et nigrescit, amoventur; dein praela varia hue pertinent etc. (i). Porro sunt, qui Solana prius coquunt et qui- dem ut fiat vaporum ope praeferunt , quo facto mi- nus deperditur sapor gratus et cum ignis parcimo- nia major copia una vice paratur. Exstat hunc in finem machina S c h w a r z i i , huic omit- titur radula, sponte secernuntur tegumenta et quantitas 20 medimnorum una vice coquitur. Tandem sunt alii qui adhibent amylum ; de mo- do autem , quo e Solanis acquiritur , fuse agitur apud L. F. Dublef(a), quern aucto- rem indicasse mihi sufficere videtur. Amy- Ci) Machinae, quibus Solana dissecantur, conteruntur, qui- busque puls abluitur, exponuntur apud Putsche, I. c. Tab. X. et Tab. XI. fig. 4. apparatus Re alii, Tab. XI. fig. 13. et Tab. XII. Transact, for Encourag. , Vol. XXXI. pag. 46. Tab. I. fig. i, 2.., ubi Wh a tele y's - machine , ad fari- nam acquirendam. Oec. Neuigk. 1 8 1 8. N tt . 2. pag. 9. et 1825. N Q . 21. pag. 166. Schwed, Abhandl. , Band XXVI. pag. 293. et Band XXX VI. pag. 328. Machine de Bau- me", vide Mimoires de fAcad. Roy ale des sciences , a Pa ris 1786. pag. 689. Tab. XIV., vel J. G. Geiszler, Be- schreibung der neneste und vorzugl. fnstrutn. etc., Zittau und Leipzig 1798. Th. IX. pag. 114. Tab. V. fig. 3-, et Ma- chine de Burette, Diet, technol. 1. c. pag. 405., et' Dubief, 1. c. Tab. I. fig. i. J o h. Joseph. Prechtl., Technol. Encyclopedic, Stuttgart 1831. pag. a<5. (2) L^art d'extrairc la ftcule des pommts de terre , Paris 1829. pag. S. BOTANICO-OECONOMICA. 127 Aniylum hoc bene praeparatum ct a partibus heterogencis liberum, sistit pulverem album vel subcoeruleum , crystallinun) , absque sapore ct inodorem , sub digitis crcpitantem , aqua frigida , alcohole et aethere insolubilem , cum aqua fervida autem massam constituit quac additione alcoholis coagulatur atque ebullitione cum acidis dilutis in Saccharum mutatur , vel in acidum malicum et oxalicum , si fiat ebullitio in acido nitrico. Cae- tcrum quoque lodio colorem coeruleum induit ; gravitatem specificam habet 1,53 et secundum Berzelium, constat ex Hydrog. 6,67, Carb. 44,05, et Oxyg. 49,07. (i), Ipsam porro panificationem aeque minus hujus loci non attingam , solutnmodo addere volui etiam ex ipsis Solanis praeparasse fermentum , quod apud panificationem requiritur, atque. So/ana potissi- mum farinae Sccalh vel Hordei immisceri, inter- dura tamen quoque ex Solanis soils confecisse vel haec cum J tantum parte farinae frumenta- riae combinavisse 5 monuitque caeterum Pictet, qui plura de hoc argumento conscripsit , par- tes aequales e farina frumenti, Amylo et Sola- nis coctis exhibuisse panem optimum (a); restat ergo, (0 Cf. F. V. Rasp ail, Nouv. lyftine dt Chimie organi- fu* t Paris 1833. pag. i. O) Bill. tmiv. (,/lgric.} 1816. pag. 265. > vide quoque ibidem pag. 197. atque Niiwt fad^rl. Lot-ttrotf. 1769. I). II. St. 2, png. 1 17, i*8 COMMENTATIO ergo, ut enumeremus proprietates , vel, ut perhi- bent multi , tails panis praerogativas , quo scilicet referuntur vilitas pretii, salubritas, major albedo , succulentia et sapor gratus, crustae durities minor, major corruption! resistentia , et quod diutius re- cens maneat (i). Retulit Parmentier duos panes , quorum unus semper aeri libero exposi- tus erat, durante itinere ad Hispaniam incorrup- tos mansisse et adhuc post decem menses usui aptos fuisse. Praecipue ob duritiem et cor- ruption! resistentiam , egregie hie panis auxilium afferre potest in annonae caritate , e Cerealium messibus deperditis, atque simul tali panifica- tione praecaveri potest, ne Solana catervatim re- jiciantur , putredinique exponantur , uti saepius fecerunt , minus quia e messe abundante , superflua dici possent Solana ilia , sed revera quia ob cau- sas, quas nescio, minus studeant frui omni uti- litate , qua Solanum tuberosum sese distinguit ; nam ad solam panificationem haec adstricta no- lo, quum et aliae existant militates, uti videbi* rnus. Attamen ut semper fit , etiam hujus panifica- tionis deprecatores fuerunt multi; alii autem pror- sus (0 Num farina vulgaris quantitatem Amyli Solanorum con- tineat, securidum Rasp ail detegi potest aspectu crystalline, }jraesertim vero, oculo armato, ex talis amyli forma diverse, quae ovalis, gibbosa, triangularis ; vide 1. c. pag, 42. el pag. 67. BOTANICO - OECONOMIC A. 1 29 siis inutilem rejeccrunt; sed horum argumenta saepe ipsa refutatione indigna sunt, sic, v. c. a fervide properantc prolata mihi videntur , quac leguntur in Ephemeridibus Anglicis (Times 28 Octob. ^1829.) 9 ubi postqtiam indicasse credide- rant, Solatia panificationi numquam esse adhiben- da, omne pondus dictis suis imposuisse sibi vistis est , dicens : ,, thus we may soon see the hi- t her to steady, industrious, joyous English people changed into a nation of miserable turbulent drunkards." Eodem niodo misereor illius , qui de liac panificatione dixit: Zoo zij ooit ,, gemeen worde, is zij oogenschfjnlijk eene mis* 5 , daad van gekwetste menschheid ; de aardappel ,, gelaten zoo als zij is , was een toeverlaat , 'twc/k de Natuur a an de bchoeftigheid beschikt had ; deze wredc misvorming gaat 't haar dien doen 3 , vertiezen. " Quid vero moror iis , dum persnasum me habcam talem panificationem apud nostrates numquam lo- cum habuisse, nisi priiis rem ab omni parte cir- cumegissent periti ; atque rogantibus , cui bo- num? respondeo verbis meritissimi Parmentier: Consommez hs toujours en nature , quand il y a abondance de grains ; associez les & leur fari- tie dans les anne'es mediocres , et fil ne vous res- te absolument d'autres rcssourccs pour subsister que cef racines en quahtite' , comacrcz en une partie a la panification , pour avoir dans TRAP. I w tous I 3 o C O M M E N T A T I tons les temps F aliment sous la forme habituel- Possunt caeterum etiam Solana congelata, prae- terquam quod degelatione in aqua frigida adhuc usui vulgari inservire valeant , in farinam conver- sa huic scopo adhiberi quin fuere qui de industria gelu exposuerint , quo farina sua sponte secerni- tur; vel possunt saltern inservire textoribus ad fila praeparanda , porro restiariis , bibliopegis , charto* paeis, velamentorum glutinatoribus etc. (i) Hoc loco tandem quoque dicendum est, panem biscoctum e farina Tritici et Solanorum 9 ex plu- rimorum observatione praeferendum videri eo , qui ex farina frumenti sola perficitur, talemque praecipuein itineribus maritimis utilem esse, etiam ob vires antiscorbuticas , quibus pollere videtur; neque ignoramus nautas subinde Solana cruda ori assumere , quando scorbuto vexantur , et hanc ob causam quin et propter duritiem majorem hujus pa- nis biscocti ab illo , qui praefuit Africae insulis Isle de France et de Bourbon; Parmentiero jam propositum fuit, ut conficeret. (2) Alter usus non minoris momenti spectat ex- tractionem liquoris spiritus vini similis. Prius- quam vero ad potus transeamus, verbo adhuc de aliis (i) Cf. quoque Friend des Vaderland^ D. IV. pag. 908, &) Parmentier, Recherche* sur let vtgitaux nottrriss. pagt 145. r- Oecon, Ntuigk. 1825, n. 14. pag, 105. BOTANICO - OECONOMIC A. 1 3 1 aliis quibusdam , rem cibariam magis spectantibus , loquar. Primo itaque loco tanquam panis socii hue veniant Butyrum et Caseus: hunc in finem nempe Solana in pultem conversa reliquo lacti in- miscentur ut more solito fiat butyrum; eodem modo si casei vulgaris massae commisccantur atque condimenta quacdam addantur, uti flores Sambuci, semina Coriandri , Anisi aliave, caseus formatur qui laudatur tanquam corruption! minus obnoxius et quod vermibus non afliciatur; nonnullis autem ipsa haec res facere posset , ut minus appete- rent. (i) A. 1754 jam mulier quaedam in Suecia ex Solaris sibi Sago speciem paravit, alii multi dein similem confecerunt, imo machinarum ope: sic enim matrona quaedam, Chauveau dela Mietiere Parisiis huic scopo fabricam erexisse invenitur. Existimatur haeccc Sago alimentum valde nutriens et sanum , quod etiam Oryzae vel Milii instar praeparari potest. (2) Alii amylum adhibuerunt tanquam succedaneum pulveris Salep , Arrow- root , Topiaka similiaque. Ternaux, ex St. Ouen 9 operariis suis porrexit Solana gelatinae ex ossibus juncta, quale nutri- men- Ci) Cf. Oecon. Neuigk. 1827, n. 49. pag 392, et opus t Die Kartoffet - frucht , Rudolstadt 1830, pag. 103. (2) Seh-weii. Abhandl. Band XVI. pag. 77. Ceisrler, 1. c. pag. 108, Tab. V. j. A. Voigt, Mn^azin fur den nutt* ten Zuscand der Natvrk. etc. Weimar 1804, Hand. VII. St. 4. P- 343 I 2 I 3 a C O M M E N T A T I mentum Ter - Ouen vocattim Parisils in plerisque aromatopoliis prostat. DifFert tamen pulvis qui e Solaris acquiritur a genuine pulvere Arrow* root e Maranta arundinacea L.; gaudet enim prior forma minus crystallina, majori gravitate et attactu mi- nus aspero; insuper quando ex. gr. grana 10 hujus amyli solanacei cum unc. i aquae ebullientis com- misceantur, oritur massa gelatinosa; pulveris au- tem Arrow -root eadem quantitas cum tali aquae portioue liquorem mucilaginosum tantum sistit. Hanc Sago confectionem respiciens , R a s p a i 1 di- cit , se opinari Sago quae venalis prostat , plerum- que originem ducere ex amylo tali ; Salep autem ex hoc praeparatum minoris virtutis existimat, quia Salep e tuberibus Orchidium , contineat mucilaginem et aroma quoddam , quae principia in amylo puro , in omnibus plantis ejusdem naturae , non inveniun- tur. CO Quod tamen attinet multa ista 9 quae usum cu- li- (i) Cf. Raspail, 4 l. c. pag. 44,4961 68. Acquiritur Topiaka eplanta Americae australis indigena, e classe , etordine Monoe- ciarutn Monadelphiarum , scilicet e Jatropha Manihot L, cujus radice tuberosa Americani pariem conficiunt ; etiam inter cibos quibus Indi praecipue utuntur, locum suum occupat ita dicta Cats ay a, Cassaye , vel Belg. C a ssavi~ brood; hunc in finem arbuscula ilia in plantariis colitur. Cf. Ph. Firmin, Nieu- we algemeene beschrijving van de Cotonic van Surinamen ,D. I. pag. 59f et Edward Bankroft, Protve over zoo vele oorden , waar het br alien afgeschaft is , (b. v. het land van Hees) ovcrtuigen mij , dat de menschelijke geest meer dan ooit ytcrkzaam is , en dat er een streven naar ect? beteren staat aanwezig is. " (2) Op- (i)Petrus Otto vanderChys, responsio ad quaest. etc. invenienda in Ann., Lugd. Ratav. 18251826. Wiar- dus Hora Siccama, over de Stalvoedering ; Vriend dm Vadtrlandt^ D. I, pag. 218 et pag. 646. De Star , 1824, D. VI. St. i, pag. 21. 1825. D. VII. Stuk i, p.ig. 47 ec 120. Serrurier, Boeren Goudmijn^ pag. 425. Oeco*. Neuigk. 1828, n. 99. pag. 627, et opus ;supra citatum: Van Brakell, lets over den Landlouvt. (i) G. K. vnn Hogendorp, Lijdragtn tut d TRAP. K i 4 6 COM M E N T A T I O Optimac , quae pecori porriguntur Solanl tube- rosi , varietates , sunt quae gaudent herba aspe- riore, tuberibus laevibus , cum pulpa vel carne ex albo flavescente, magis minusve aquosa. Put- sche hunc in finem consuasit: die Lerchen Kartoffeln^ Tab. V. fig. n. die peruvianische ^ Tab. VI. fig. 23. die Englische , Tab. VII. fig. 26. die Howard's , Tab. IX. fig. 31. et die Wil- de , Tab. XI. fig. 33. Aptid nos praesertim ve- niant: de Roomsche^ quae verosimiliter e Germa- nia allata , ad magnum volumen increscunt imo ad 5 B , de Ponders sive Onwijzen , Zeeuwsche roode , Engelsche , Pommersche , Lipsche et Lanck- mansche , aliae. (i) Vim nutrientem aestimaverunt ita ut Solanorum 100 & aequivaleant 50 SB foeni; quando autem per tempus longius v. c. 2 3 menses asservata jam fuerint, tantum 33^ foeni; quae germinare in- cipiunt, minus adhuc nutriunt. Alii experimen- tis institutis statuerunt 100 ( Solanorum crudo- ruin=:66 8 foeni ; 100 f& coctarum aequare 37 @ foe- ding van staat in het Koningrijk der Ne derlande n , 'sHage 1819, D. III. pas. 98. 1. Uniy. (jfr/r.) Tom. IV. pag. K 2 i 4 8 CO M M E N T A T I O culi nimis impleri; (i) an vero hoc incommo* dum , quod fieri posse non nego , tali mecha- nica ratione explicandum sit , dubitarem* Quid- quid sit , regiones , in quibus haec saginandi me- thodus invaluit, perabunde decent Solana sive per se , sive cum foeno vel in farinam redacta atque farinae pisorum , Hordei , A venae , similibusque juncta , innocue non tan turn huic scopo inservire posse, sed etiam ipsarum regionum prosperitatem increvisse. Solana cruda porro in discos con- scissa vel contusa plerique pabulum pergratum at- que sanum auttimant , quo increscit copia lactis et butyri , dummodo foenum bonumque stramentum addatur. k Solana cum radicibus Betae vulgaris , vel Betae ciclae , pecori porrecta saepe vidi , vel et Solana cum foeno et aliquot manipulis salis culi- naris; numquam vero audivi hac ratione incom- Rioda oborta fuisse 9 quae a quibusdam Solanorum exhibition! adscribentur , uti flatulentiam 5 diar- rhaeam ^ extenuationem , abortum , etc. hos quoque egregie refutatos invenimus. (2) Nimium autem , hie ut semper, nocet, estqtie modus in rebus, quern , quoad haec, optime sciunt (1) Vid. Schriften der Berlin* Gcselsch. naturfors, freunde 9 Band. III. pag. 464. (2) Bibl. nnivers (agric.} Tom. VI. pag. 139. Solano cocta iuque contrica, a Cl. Numan nutrimentum egregium laudantur in pecoris njorbo : tie Snot kwade Snot sive Snot- Kuch. Vid. Handb. der genees* en vcr'osl\ van hct vt e , Gron. 1819 , pag 334- BOTANICO - OECONOMiCA. 149 sciunt ipsi agricolae ; caeterum denuo hie mag- na opinionum diversitas occurric, num , ut vi- dimus Solana cruda Integra sive dissecta , an pnl- pa exprcssa , num vero Solana cocta etiam hie praeferri debeant. Eandem discrepantiam observa- nuis in patria nostra , praesertim in Frisia, ubi alii Solana variis machinis praeparant atque more Anglorum in ahenis pneumaticis coquunt, alii au- tem haec omnia irrita vocarunt, prorsus non ne- cessaria , statuentes scilicet pecus longe melius vesci Solaris crudis , eaque ratione pecuniam parci. Ut vero discrimina tollantur, requiri perspicuita- tem atque persuadendi facultatem , mihimet ipso exoptandam , apud alios vero inveniendam , sentio. Aliis locis Solana misturae addantur, quam no- mine de Sop pecori exhibent ; methodus sane ma- gis vulgaris, quam eorum, qui Solana cum Hale- cibus recentibus mixta exhibuenmt. In Austria denique et Germaniae regionibus nonnullis , herba Solani tubcrosi pecori dissecatur et ei porrigitur , sive recens , sive exsiccata , vel et sale condita du- rante hieme , quomodo nonnumquam etiam cum Spergula arvensi , Trifolio etc. procedunt ; ipsas tandem baccas addito sale bonum pabulum laudave- runt alii. (i). So- (i) Cf. Schriften dtr Btrlin. Cistlsch. 9 1. c pag. 453, Oecon. Neuigk. 1819, n e . a?, pag. i8? iai8, u*. 56. pag. 441 'iVittrekseh enz. 1. c. i6de Stuk,pag. 23. Cf. por- ro Otcoa. Neaigk. 1818, n 9 . 17. pag. 213, 1819, n. 30. i5o C O M M E N T A T I O Solana etiam ovibus porrecta sunt, atque qui praesertim in Anglia , in Germaniae parte septen- trionali, Polonia etc. hodie hoc nutrimentum iis animalibus praebent, perque annos jam secuti sunt lianc methodum 9 fere una voce affirmant , oves illud initio quidem non valde appetere 9 sed semel consuetas avide assumere. Quamquam vero alii putent Solanorum usu, et imprimis Solanis rubris debilitatem oriri , pluri- mi tamen testantur , ea ovibus exhibere pabulum sanum, quo laetae atque vegetae vitam degunt, copia lactis increscit et pulli pulcherrimi gignun- tur , insuper sevum et carnes augeri lanamque niol- litie et aliis signis optimae notae excellere. Utun- tur denuo sive Solanis coctis sive crudis cum foe- no vel in pultem reclactis et farinae pisorum , Ave- nae etc. , junctis , vel tandem sub forma pultis cum furfuris et sails culinaris quadam portione. Quidam quoque aquam e Solanis expressam, cum straminibus conscissis potulenti instar porrexerunt, atque in Ducatu Posen fuerunt , qui oves ad her- bam depascendam in agros mitterent. (i) Eodem niodo caeterum caprae et hoedi Solanis ves- pag. 237, etn w . 53. pag. 423, 1821, n. 22, pag. 173. 827 , n 9 . 48. pag. 383. Transact, for Enceur. Vol. VIII. pag. 48, Vol. X. pag. 98. Vol. XVI. pag. 199 , Vol. XXI. pag. 190. Ch. Pictet, Mtm. sur Cemploi des pommes de terre & la vourriturc des bestitiiix. Bibl. Uniy. (agric). 1820, pag. 57. CO Occon. Ncuigk. 1833, n. 91. pag. 725. Cf. etiam Of cvn. Neuigk. 1820, n. 6. pag. 48, et n v . 16 pag. 122. 182*7 BOTANICO - OECONOMIC A. 1 51 vesci possunt. Ad sues saginandos perdiu ad- hibita sunt , sic C 1 u s i u s jam monuit Italos , Solanum tuberosum suibus pabulum praebere. Om- nibus vero notum credo distinctionem existerc , qua di vidimus Solana in ea qtiae hominum ustii inserviunt , et quae Darkens - aardappelen nuncu- pamus , pervulgaris saltern est haec notio aeque ac illius potulenti, Spading sive draf quod suibus exhibetur , cuique Solana minora , het kleingoed, tern- pore messis jam separata saepe immiscentur ; at- que rure quotidie videre cst, quo modo tegumen- ta pro suibus colligantur; praestare autem vide- tur, ut coquantur, atque cum aqua contrita, fur- furi , Hordeo , pisis f abisvc commista exhibeantur , repetitis vicibus potius quam copia majori. Laudavcrunt nonnulli adhibitionem baccarum cum sali culinari. (i) Minus frequenter autem Solana equis porrigun- tur, quae methodus primum in Anglia institueba- tur, ubi, quamvis dixerint alii , equos huic pabulo insuescere non posse , suasque vires amittere 9 brevi tempore tales progressus fecit , ut etiam in Germania, praecipue in Ducatu Mecklenburg in- secuti sint aeque ac in Gallia, ubi quidam de L or- n. 43. pag. 344 ! 826, n. 14, pag. 108. 1831, pag. 697. Kops, JMagazijn D. II. pag. 303. Transact, for Encour. Vol. VIII. pag. 43. Vol. XT pag. 88 et 98. ( i) Idem Cl. N u ra a n asseverae Solana cocta ct concrita prodes- se suibus Diarrhaca vcl Dysscntcria laborantibus. Vid. 1. c.p. 567. C O M M E N T A T I O Lor ma is primus auctor habetur. Adhibent alii Solana cocta , alii cruda postquam initio per aliquod tempus cocta cam aliqua Avenae pane porrexerant. Vulgo tamen coctis utuntur , qui* bus foenum vel stramentum conscissum addunt , sive quoque Avenam major! minorive quantitate, quando equi laboribtts inservire debent. Nutrivit hac ratione fabricator quidam Anglus 80 equos , similique modo Cur wan in Angliae Septentriona- lis regione Cumberland 60 equos , unice Solanis cum stramento ; atque testatur idem Cur wan equos hoc pabulo nutritos in 4| horarum spatio iter fecisse 35 milliarium absque ullo incommo- do. Asseveranmt quoque Angli pabulum tale equis esse remedium morbi Suffragii. Perhibent alii equos nullo pabulo alio melius refici post ve- nationis defatigationem , ipsaque venatione mi- nus delassari, si antea Solanis vescantur. Om- nes denique qui methodum secuti sunt , lau- dant vires , alacritatem , obesitatem pilorumque densitatem et nitorem, quibus excelluerunt equi; similes bonos effectus etiam vidit agricola ille in Zelandia qui pr tres hiemes equis suis Solana cum Avena porrexit. (i) (0 ] J Ro mer un